B U Ý R U G Y

«Binalaryň üçekleri we üsti» atly TGK 2.03.10-2026 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda

Türkmenistanyň Prezidentiniň 2022-nji ýylyň 13-nji aprelinde çykaran 46-njy karary bilen tassyklanan, Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrligi hakynda Düzgünnama laýyklykda, binagärlik, taslama, gurluşyk, şähergurluşyk işi babatda kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň taslamalaryny, kadalaşdyryjy-tehniki we usulyýet resminamalaryny, döwlet kadalaryny, gollanmalaryny, gözükdirmelerini bellenen tertipde işläp taýýarlamak we tassyklamak boýunça Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrliginiň wezipelerini amala aşyrmak maksady bilen, buýurýaryn:

1. «Binalaryň üçekleri we üsti» atly TGK 2.03.10-2026 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamaly (goşulýar).

2. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2015-nji ýylyň 30-njy aprelinde 861 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, 
«Binalaryň üçekleri we üsti» atly TGK 2.03.10-01* belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak barada» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2015-nji ýylyň 16-njy aprelinde çykaran MB-31 belgili buýrugyny güýjüni ýitiren diýip ykrar etmeli.

3. Şu buýrugyň ýerine ýetirilişine ministriň orunbasary gözegçilik etmeli.

         Ministr                                                                A.Geldiýew

Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2026-njy ýylyň 11-nji awgustynda çykaran 74-iş buýrugy bilen tassyklanyldy

“Binalaryň üçekleri we üsti” atly TGK 2.03.10-2026 belgili

Türkmenistanyň gurluşyk kadalary

I bap. Umumy düzgünler

1. Şu “Binalaryň üçekleri we üsti” atly TGK 2.03.10-2026 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - Kadalar) Türkmenistanyň Prezidentiniň 2022-nji ýylyň 13-nji aprelinde çykaran 46-njy karary bilen tassyklanan, Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrligi hakynda Düzgünnama laýyklykda, binagärlik, taslama, gurluşyk, şähergurluşyk işi babatda kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň taslamalaryny, kadalaşdyryjy-tehniki we usulyýet resminamalaryny, döwlet kadalaryny, gollanmalaryny, gözükdirmelerini bellenilen tertipde işläp taýýarlamak we tassyklamak boýunça Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrliginiň wezipelerini amala aşyrmak maksady bilen işlenilip taýýarlanyldy.

Şu Kadalaryň düzgünleri pudaklaýyn tabynlygyna, guramaçylyk-hukuk we eýeçiligiň görnüşlerine garamazdan ähli fiziki we ýuridik şahslar üçin hökmanydyr.

2. Rulonly, mastika materiallardan, tolkunlaýyn listlerden, doly zawod taýýarlygyndaky gurnama demirbeton plitalardan, bir bitewi demirbetondan, ýekeleýin materiallardan, dürli maksatly binalar we desgalar üçin metal listlerden çerdakly we çerdaksyz binalaryň üçegi we üsti taslananda şu Kadalary berjaý etmek zerurdyr, degişli kadalar bilen binalaryň üstüniň aşagyndaky giňişliklere hem-de üstüne ýörite talaplar bildirilýän binalar we desgalar muňa girmeýär.

3. Binalaryň üsti taslananda şu Kadalar bilen bir hatarda, ýangyna garşy göreş kadalary, seýsmiki sebitlerde, çökýän ýerlerde we işlenilip geçilýän çäklerde gurluşyk kadalary, şeýle hem ekologiýa kadalary ýaly degişli ýörite kadalaşdyryjy resminamalar arkaly bildirilýän talaplary nazara almak zerurdyr.

Ýaşaýyş jaýlary bir hatara üznüksiz sepleşdirilen ýagdaýynda çerdak jaýlaryny we çerdaksyz üçekleriniň diňe ikisini utgaşdyrmaga ýol berilýär. Beýleki ähli halatlarda ýangyna garşy bellenen talaplara laýyklykda ýangyna garşy diwarlary ýerine ýetirmek zerurdyr.

4. Binalaryň üçegi we üsti üçin ulanylýan materiallar döwlet we pudaklaýyn standartlaryň, tehniki şertleriň, sanitariýa-arassaçylyk we ekologiýa kadalaryň talaplaryna, olar bolmadyk halatynda bolsa, şol materiallar üçin tehniki resminamalaryň Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrligi bilen bellenilen tertipde ylalaşylan talaplaryna laýyk gelmelidir. Ýurdumyzyň çäginiň daşyndan getirilen materiallar üçin sertifikatlar (güwänamalar) we olaryň ähtibarlygyna, uzak möhletli ulanylyp boljakdygyna we fiziki, himiki häsiýetleriniň we radiasiýa derejesiniň zyýansyzdygyna güwä geçýän beýleki resminamalar bar bolan ýagdaýynda, şol materiallaryň ulanylmagyna ýol berilýär.

Önümçilik we ammar jaýlarynda binalaryň üstünde ýanýan we kynlyk bilen ýanýan bina üsti ýyladyjysynyň materiallary ulanylan ýagdaýda ýangyna garşy göreş zolaklarynyň arasyndaky meýdanlaryň möçberi, ýangyna garşy zolaklary gurmak, şeýle hem binalaryň üstüniň ýangyna garşy diwarlar bilen kesişýän ýerlerini ýangyna garşy bellenen talaplara laýyklykda taslamak gerekdir.

5. Taslama resminamalarynda şulary görkezmek zerurdyr:

1) döwlet standartlaryna we tehniki şertlere ýa-da beýleki resminamalara salgylanmak bilen, binalaryň üçeginiň we üstüniň gurluşyny, materiallaryň hem-de önümleriň adyny we kysymyny;

2) ýapgytlyk derejesini, deformirleme sepleriň ýerleşýän, suwakarlaryň, lagym turbalarynyň, zenit çyralarynyň, şemalladyjy şahtalaryň, radio we teleantenalarynyň daýançlarynyň hem-de gapdal saklaýjy urganlarynyň we binalaryň üstüne çykýan beýleki parçalaryň ýerleşýän ýerlerini, şeýle hem diwarlara, parapetlere, şahtalara, şemalladyjy çykgytlara we beýleki gurluş parçalaryna ýanaşýan ýerlerinde binalaryň üçeginiň hem-de üstüniň detallary;

3) hökmany tehnologiki talaplary, şeýle hem ekologiki howpsuzlygy üpjün edýän talaplary;

4) binalaryň üstünde işler geçirilen mahaly ýangyndan goramak we ýangyn howpsuzlygynyň kadalarynyň ýerine ýetirilişine gözegçilik etmek baradaky çäreleri;

5) posa garşy örtükleriň ýerlerini we olary çalmagyň tertibini, şeýle hem olara bildirilýän esasy talaplar;

6) hökmany antiseptiki zyýansyzlandyrma we ýangyn goragyna işläp taýýarlama degişli gurnawlaryň elementleri, detallary, önümleri, materiallary we onuň usullary.

6. Şu Kadalarda ulanylan adalgalar “Ulanylan esasy adalgalar” atly şu Kadalara 1-nji goşundyda berilýär.

Şu Kadalarda talaplary göz öňünde tutulyp, salgylanylan kadalaşdyryjy hukuk namalaryň we kadalaşdyryjy-tehniki resminamalaryň “Peýdalanylan kadalaşdyryjy hukuknamalara we kadalaşdyryjy resminamalara salgylanmalaryň sanawy” atly şu Kadalara 2-nji goşundyda getirilendir.

II bap. Binalaryň üçegi

§1. Binalaryň üçeginiň toparlara bölünişi we olary seçip almak

7. Binalaryň üçegi şu esasy alamatlary boýunça toparlara bölünýär:

1) depesiniň eňňitligi boýunça - tekiz eňňitli 0 - 2,5%, ýapgyt eňňitli 2,5 - 10%, 10%-den köp derejede eňňit we üýtgäp durýan eňňitli - egri ýagdaýda;

2) taýýarlanyş usuly boýunça - zawodda ýasalan parçalardan gurnama we gurnalyp ýerine ýetirilen üçekler;

3) jemleniş-gurnaýyş çözgüdi boýunça - çerdakly we çerdaksyz;

4) binalaryň üsti üçin ulanylan materiallar boýunça - rulonly we mastika materiallaryndan, gurnama hem-de bir bitewi demirbeton plitalardan, listleýin, ýekeleýin materiallaryndan ýasalanlary;

5) ýylylygy saklamak derejesi boýunça - ýyladylan we sowuk;

6) esasy göteriji gurnawlary boýunça - gurnama demirbeton, agaçdan jebislenen stropila ulgamy, profilirläp düşemek bilen gurluş taýdan metal ulgamlary, ýerli däp bolan gurnawlar hem-de metal örtük-jebisleme ulgamlary;

7) suw akdyryş usuly boýunça - içinde, daşynda gurnalan, gurnalmadyk suwakarlar bilen.

8. Binanyň üsti, örtügi, ýylylyk materiallary, çerdagyň diwary, çerdagyň basyrgysy, çerdagyň basyrgysyndan ýokarda ýerleşen gurawlaryň parçalary (elementleri) binanyň üçeginiň düzümine girýär.

Rulonsyz we üsti örtülmeýän binalaryň üsti bolan çerdakly üçeklerde binanyň üst örtügi binanyň üstüniň wezipesini hem ýerine ýetirýär.

Çerdakly üçekler sowuk, açyk we ýyly çerdaklar bilen gurlup bilner.

Çerdaksyz üçekler şemalladylýan howa gatlagy bilen we şemalladylmaýan - tutuş bitewi gurnawlar bilen taslanýar. Olar gurnalyp ýerine ýetirilip we zawodda taýýarlanylan toplumlaýyn panellerden ýasalyp bilner.

Binalaryň üstüniň jemleme-gurnawçylyk çyzgytlary “Üçekleriň jemleme- gurnawçylyk çyzgydynyň mysallary” atly şu Kadalara 3-nji goşundyda berilýär.

9. Binalaryň üstüniň görnüşi we gurnawlary şu Kadalaryň onunjy we on birinji böleklerinde bellenen talaplary hasaba almak bilen şu Kadalaryň 1-nji tablisasyna laýyklykda saýlap alynýar.

1-nji tablisa

10. Ýaşaýyş jaýlarynyň üçeklerini, adatça çerdakly taslamak gerekdir. Aýratyn binagärlik-meýilleşdiriş çözgütleri bolan binalar üçin, degişli tehniki taýdan esaslandyrylan ýagdaýynda (tehniki gaty bolanda) çerdaksyz şemalladylýan üçekleri gurmaga ýol berilýär.

Jemgyýetçilik binalarda çerdakly we çerdaksyz üçekleri ulanmaga ýol berilýär.

Gaňat gerimi 9 metrden köp bolmadyk köp gatly önümçilik binalarynda adatça çerdakly üçekleri ulanylmalydyr.

Gaňat gerimleri has uly binalarda olaryň näçe gatdan ybaratdygyna garamazdan, şemalladylýan we şemalladylmaýan çerdaksyz üçekleri ulanmaga ýol berilýär.

Sowuk we açyk çerdakly üçekleri howa ýagdaýy babatdaky ähli sebitlerde ulanmaga ýol berilýär.

11. Üçekler şu talaplary hasaba almak bilen taslanylmalydyr:

1) gatlaryň sanyna garamazdan, üçekden içki suwakaryň bolmagyna binalaryň ähli görnüşinde ýol berilýär, (içki suwakaryň guýguçlarynyň iň uly aralygy 48 metrden uly bolmaly däldir) şunda ýaşaýyş jaýlarynda otaglaryň çäklerinde suwakarlary oturtmaga ýol berilmeýär;

2) daşky gurnalan suwakarda suw akdyryjy turbalaryň aralygy 24 metrden uly kabul edilmeýär;

3) daşky suwakarlary, beýikligi 3 gatdan köp bolmadyk binalarda ýol berilýär;

4) daşky tertipsiz ýerleşdirilen suwakarlar ulanylanda binalaryň girelgeleriniň we ýokarky gatlaryň balkonlarynyň ýokarsyna suw üzňeleýji erňeklerini gurmak zerurdyr. Karniziň çykyp duran ýeri azyndan 60 santimetr bolmalydyr.

Tertipsiz ýerleşdirilen suwakarlaryň ähli elementlerinde (karnizler, balkonlar, friz daşlary we başgalar) akyp gelýän suwlar binanyň ýüz tarapyna düşmezligi üçin ternawlary göz öňünde tutmalydyr.

Jemgyýetçilik binalarynda daşky tertipsiz ýerleşen suwakarlary ulanmaga ýol berilmeýär.

§2. Üçekleri gurmaga bildirilýän talaplar

12. Bina “Üçekleriň jemleme-gurnawçylyk çyzgydynyň mysallary” atly şu Kadalara 3-nji goşundynyň 2-nji suratyna laýyklykda, çerdakda jaýyň uzaboýuna zowwam geçýän beýikligi 1,6 metrden az bolmadyk ugurdaş geçelge bilen üpjün edilmelidir. Gurnama demir-beton elementlerden ýasalan tekiz we ýapgyt üçeklerde çerdagyň beýikligi diwarlardaky we merkezi suwýygnaýyş lotoklaryň aşagynda azyndan 1,2 metr bolmalydyr (şu Kadalaryň 3-nji goşundysynyň 1-nji suratynyň “d”, “e”, “g”, “h” bentleri). Ýekeleýin ýa-da list görnüşli materiallardan örtülen ýapgyt eňňit üçeklerde çerdagyň beýikligi karnizleriň golaýynda azyndan 0,4 metr bolmalydyr (şu Kadalaryň 3-nji goşundysynyň 1-nji suratynyň “a”, “b”, “ç” bentleri).

13. Çerdaga we üçege çykalgalary Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2015-nji ýylyň 3-nji sentýabrynda 903 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, “Binalary we desgalary taslamagyň ýangyna garşy kadalary” atly TGK 2.01.02-15 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda” Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2015-nji ýylyň 19-njy awgustynda çykaran MB-65 belgili buýrugy bilen tassyklanylan, “Binalary we desgalary taslamagyň ýangyna garşy kadalary” atly TGK 2.01.02-15 belgili, Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2015-nji ýylyň 26-njy oktýabrynda 927 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, “Ýaşaýyş jaýlary” atly TGK 2.08.01-15 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak barada” Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2015-nji ýylyň 21-nji awgustynda çykaran MB-66 belgili buýrugy bilen tassyklanylan, “Ýaşaýyş jaýlary” atly TGK 2.08.01-15 belgili hem-de Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2019-njy ýylyň 17-nji maýynda 1222 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, “Jemgyýetçilik binalary we desgalary” atly TGK 2.08.02-19 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda” Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2019-njy ýylyň 17-nji aprelinde çykaran MB-70 belgili buýrugy bilen tassyklanylan, “Jemgyýetçilik binalary we desgalary” atly TGK 2.08.02-19 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda göz öňünde tutmaly. Liftler bilen enjamlaşdyrylan jaýlarda çerdaga we üçege çykalgalary liftleriň maşyn otaglary bilen ýanaşyk otaglardan göz öňünde tutmalydyr.

14. Sowuk çerdagy şemallatmak üçin üst örtükde açylýan penjireleri, olaryň meýdanynyň üçek gatlagyň meýdanyna azyndan 1/500 gatnaşykly, jaýyň her uzaboýundaky tarapynda göz öňünde tutulmaly. Ýokarky gatyň otaglarynyň öte gyzmagyny kemeltmek maksady bilen jaýyň her tarapyndaky parapet panellerinde üçegiň 1/50 meýdanyna barabar bolan meýdanly deşikleri ýerleşdirmek zerurdyr. Açyk çerdakly diwarlaryň şemalladyş deşikleriň ölçegleri hasaplanylyp kesgitlenýär. Ýaşaýyş jaýlaryň her uzaboýundaky tarapynda deşikleriň meýdanynyň çerdak gatlagyň meýdanyna bolan gatnaşygy azyndan, 4 - 8 gatly jaýlarda 1/30 we azyndan 1/16 barabar - 9 gat we ondan beýik jaýlarda bolmaly.

Çerdaga atmosfera ygallarynyň aralaşmazlygy üçin daşky diwar germewleriň dik kesiginde howa sorujy-çykaryjy deşiklere egri ýa-da basgançak görnüşde getirilmeli. Güýçli şemally we tozanly - tupanly etraplarda çerdagyň diwaryndaky deşiklere, şeýle hem üst örtükde açylýan penjirelerde žalýuzlary gurnamaly.

15. Açyk we ýyly çerdakly üçeklerde şemalladyş bloklary çerdak gatlagyň derejesinde kesilýär we onuň üstünden 0,6 - 0,9 metr beýiklikli beton uçlar bilen, şemalladyş kanallaryň kesigini gaýtalap tamamlanýar.

Şemalladyş howanyň gyzgyn çerdakdan aýrylmagyny jaýyň her blok-bölümçesine bir sany basyrmada gurnalýan sorujy şahta arkaly göz öňünde tutmaly. Sorujy şahtanyň beýikligini şemalladyşy hasaplanyp kesgitlenmeli. Şunda şahta ýanaşýan jaýyň diwarynyň basyrmasyndan 0,5 metr beýik bolmaly.

Lagym we zir-zibil geçirijileriň diregleriniň, ýerli sorujy ulgamlarynyň, düzüminde 1-nji we 2-nji derejeli howply (zyýanly) maddalary ýa-da partlama howply maddalary bolan umumy alşylýan sorujy ulgamlaryň, şeýle hem mehaniki gönükdirilen howa sorujy ulgamlaryň şemalladyş howasynyň açyk we ýyly çerdagyň giňişligine aralaşmagyna ýol berilmeýär.

Ýyly çerdagyň çägine girýän gatlaklaryň lojiýalaryň üstündäki bölekleri hökmany ýylylyk üzňeleýjiniň düşelmegine degişlidir.

16. Şemallandyryş şahtalaryň agzynyň ýerleşişiniň beýikligini şeýle göz öňünde tutmaly:

1) ýapgyt üçeklerde:

a) şahta bilen ýendowyň aralygy 1,5 metre çenli bolan ýagdaýynda ýendowdan 0,5 metr beýiklikde; 

b) şahta bilen ýendowyň aralygy 1,5 metrden 3 metre çenli bolan ýagdaýynda ýendow bilen deňlikde; 

ç) şahta bilen ýendowyň aralygy 3 metrden uly bolan ýagdaýynda ýendowyň ýapgydyndan 10º beýiklikde bolan çyzykda;

2) üçeksiz üstlerde - örtügiň ýokarsyndan 0,6 metr beýiklikde;

3) ýapyk parapetlerde - parapetden 0,5 metr ýokarda;

17. Çerdaksyz üçekleri saklamak, ýylylyk we gidroüzňeleýji wezipeleri ýerine ýetirýän panellerden taslamak maslahat berilýär. Panelleri netijeli ýyladyş gatlaklary bilen bilelikde, bir gatlakly ýa-da köp gatlakly taslamak gerekdir.

18. Çerdaksyz üçeklerde şemalladylýan howa gatlaklaryny we kanallary ýylylyk üzňeleýji örtüginiň üstünde onuň ýokarky zolagynda ýerleşdirmeli. Howa gatlagynyň ýa-da ähli kanallaryň üçege görä uzaboýuna kesiginiň meýdany üçegiň gapdal proeksiýasynyň meýdanynyň 1/500-inden az bolmaly däldir. Gatlagyň iň dar ýeriniň galyňlygy azyndan 50 millimetr bolmalydyr. Gatlaklar we kanallar daşky howa bilen iki sany daşky fasad arkaly birleşmelidir. Her bir fasadda howa sorujy - çykaryjy deşiginiň meýdany şemalladylýan gatlagyň kesişýän ýeriniň meýdanyndan az bolmaly däldir. Deşigiň öňünde şemalyň akymyny azaldýan tutulary we ekranlary oturtmak bolmaýar.

19. Binalaryň üçeklerinde şemalladylmaýan howa gatlaklaryny (boşluklaryny) howanyň otnositel çyglylygy 60%-den köp bolmadyk jaýyň üstünde ýol berilýär.

20. Ýanýan we kynlyk bilen ýanýan materiallardan profilirlenen metal düşekli we ýylylyk üzňeleýji gatlagy bolan jaý örtüklerinde 250 millimetr uzynlyga şol düşelen örtügiň boşluklaryny onuň diwarlara, deformirleme seplere, çyralaryň diwarjyklaryna, şeýle hem ýendowyň hem-de binanyň üstüniň eşegarkasynyň her bir tarapyndan galtaşýan ýerlerinde ýanmaýan materiallar bilen doldurmak gerekdir. Şol ýerlerde metaly poslamakdan goramagy, “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabrynda 50 belgili karary bilen tassyklanylan “Emal EP-5116. Tehniki şertler ” atly TDS-25366-82 talaplaryna laýyklykda bitumy ýa-da daş kömür-epoksid emalyny we başgalary ulanmagy göz öňünde tutmalydyr.

Daşky ýangyna garşy göreş basgançaklaryň we ýokaryk çykylýan basgançaklaryň ýerleşýän ýerlerinde şol basgançaklaryň biri hökmünde suw bilen doldurylmadyk, şertli suw geçirijiligi 80 millimetr bolan, turbanyň ýokarky we aşaky uçlarynda birleşdirijiler oturdylan daşarky turbageçirijileri göz öňünde tutmak gerekdir.

21. Saklaýjy profilirlenen polat düşekli örtüklerde ýanýan materiallar, çalt ot alýan we ýanýan suwuklyklar hem-de gaz bolan abzallary we enjamlary oturtmaga ýol berilmeýär.

22. Ýyladylýan jaýlaryň üstünden ýyladylmaýan jaýlaryň we telärleriň üstüne suw geçirmegi taslamaga ýol berilmeýär.

23. Gurnalýan demir-beton bilen üsti örtülen (binalaryň üsti rulonsyz we örtüksiz) çerdak üçeklerinde ýekeleýin materiallardan we metal listlerden üsti örtülen çerdak üçeklerinde çerdak örtüginiň gurnawynyň seýsmiki täsire çydamlylygy hasaplanylmaýar. Çerdak örtügi seýsmiki täsiri kabul edýän berk gapdal diskiň wezipesini ýerine ýetirýär. Binalaryň monolit demirbetondan edilen üsti hem seýsmiki täsiri kabul etmeli däldir.

III bap. Binalaryň üsti (üst örtügi)

§1. Binalaryň üstüniň derejeleri we olaryň görnüşini seçip almak

24. Binalaryň üsti şu esasy alamatlar boýunça derejelere bölünýär:

1) taýýarlanylyş usuly boýunça - zawod tarapyndan dolulygyna taýýarlanylan ýagdaýda we gurnalyp ýerine ýetirilen ýagdaýda;

2) ulanylyş häsiýeti boýunça - ulanylýan we ulanylmaýan;

3) peýdalanylan materiallar boýunça - rulonly we mastiki materiallardan, demirbetondan, monolit we gurnama demirbeton plitalardan, ýekeleýin materiallardan (çerepisalar, asbestosement listler we başgalar), metal materiallardan (stropilalar boýunça binanyň üstüni örtmek üçin ulanylýan polat materiallardan we saklaýan profilirlenen örtükden).

25. Binalaryň üstüniň görnüşini ýapgytlygyna baglylykda şu Kadalaryň 2-nji tablisasy boýunça, gurluşyk sebitlerini bolsa şu Kadalaryň ýigrimi altynjy bölegini hasaba almak bilen, binanyň üstüne düşýän täsire baglylykda seçip almaly.

Has uzak wagtlap ulanyp boljak we uly ulanyş harajatlaryny talap etmeýän material hökmünde howa ýagdaýlaryna çydamly gurnama we monolit demirbetondan binalaryň üstüni örtmek has ýaramly bolup durýar.

2-nji tablisa

26. Rulonly we mastikaly materiallardan binalaryň üstüni esasan 1,5 - 2,5% ýapgyt bolanda ulanmaly, ýapgytlyk 10%-den köp bolanda bolsa şunuň ýaly binalaryň üstüni göz öňünde tutmaga degişli esaslandyrylan ýagdaýynda ýol berilýär.

Gurnama demirbeton plitalardan binalaryň üstüni, esasan 5 - 10% ýapgyt bolanda, monolit plitalardan bolsa 2,5%-e çenli ýapgyt bolanda ulanmaly. Metal listlerden we ýekeleýin materiallardan ýasalan binalaryň üstüni 8 - 33% ýapgyt bolanda, çerepisalardan bolsa azyndan 27% ýapgyt bolanda ulanmaly.

Profirlenilen polat düşelýän materiallardan binalaryň üsti ulanylanda nola barabar ýapgyda ýol berilýär.

Monolit demirbetondan binalaryň üsti adatça ýaşaýyş jaýlarynyň we jemgyýetçilik binalarynyň, sport desgalarynyň we başgalarynyň ulanylýan üçekleri üçin ulanylýar.

Ýekeleýin materiallardan gurnalýan binalaryň üsti gurnama bolup durýar we esasan, az gatly gurluşykda hem-de 5 gatdan köp bolmadyk binalarda ulanylýar.

27. Binalaryň üstüniň ygtybarlygyny ýokarlandyrmak üçin zerur halatlarda taýýarlaýan zawodda suw üzňeleýji gatlagy gurnamak ýa-da şu Kadalaryň altmyş birinji we altmyş ikinji bölekleriniň talaplaryna laýyklykda ýörite betony ulanmak bilen, gurluşyk babatda ýokary derejedäki taýýarlygy bolan örtükleriň senagat kärhanalarynda taýýarlanylan gurnawlaryny ulanmagy göz öňünde tutmak zerurdyr.

28. Binalaryň üstüniň gurnawlaryny, materiallary, kompozisiýalary we ýelmenilýän mastikalary Türkmenistanda ulanylýan standartlara hem-de tehniki şertlere laýyklykda, Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrligi bilen ylalaşylyp göz öňünde tutmak gerekdir.

Daşky we bezeg-timarlaýyş örtgileri bellenen talaplara laýyklykda ýerine ýetirilýär. 

§2. Rulonly we mastikaly materiallardan binalaryň üsti

29. Rulonly we mastikaly materiallardan binalaryň üstüniň gurnawlaryny olaryň ýapgytlygyna we ulanylýan materiallara (şol sanda kompozision materiallara) baglylykda şu Kadalaryň 3-nji tablisasyna laýyklykda göz öňünde tutmak gerekdir. Binalaryň üstüniň rulonly we mastikaly materiallardan örtükleriniň parçalarynyň çözgütlerini “Binalaryň rulonly we mastikaly üsti bilen üst örtüginiň parçalarynyň çözgüdi” atly şu Kadalara 4-nji goşunda laýyklykda, şeýle hem bitum pastalaryndaky mastikadan üçegi gidroüzňeligi taslamak hem-de gurmak boýunça bellenen tertipde tassyklanan Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda göz öňünde tutmalydyr.

3-nji tablisa

30. Üst örtügini rulon materiallardan gurnamak üçin ýelmenilýän (gyzgyn we sowuk) mastikalary hem-de plýonkaly materiallary ýelmemegi, şol sanda ýörite kebşirlemegi ulanmagy binalaryň üstüniň görnüşine we ýapgytlygyna baglylykda bellemek gerekdir. Şunda şu Kadalaryň 4-nji tablisasynyň maglumatlaryny peýdalanmaly, şeýle hem binalary we desgalary posdan goramagyň usullary we tehnologiýasy boýunça Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2023-nji ýylyň 15-nji iýunynda 1715 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, “Gurluşyk gurnawlaryny posdan goramak. Taslamagyň kadalary» atly TGK 2.03.11-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda” Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2023-nji ýylyň 15-nji maýyndaky 211-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Gurluşyk gurnawlaryny posdan goramak. Taslamagyň kadalary» atly TGK 2.03.11-2023 belgili hem-de Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2025-nji ýylyň 18-nji martynda 1866 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, “Gurluşyk gurnawlaryny we desgalaryny posdan goramak. Işleri geçirmek” atly TGK 3.04.01-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda” Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2025-nji ýylyň 17-nji fewralynda 12-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, “Gurluşyk gurnawlaryny we desgalaryny posdan goramak. Işleri geçirmek” atly TGK 3.04.01-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny berjaý etmeli.

4-nji tablisa

31. Binalaryň üstüniň ýoýulmagynyň (deformirlenmegi) öwezini dolmak we şol ýerde çişip pakgarmagyň döremeginiň öňüni almak üçin ýylylyk üzňeleýji plitalaryň we suw üzňeleýji halysynyň esasynyň arasynda binanyň üstüniň uzynlygyna ýylylyk üzňeleýji plitalarynyň arasyndaky yşlar boýunça 2 - 3 metrden 100 millimetr inlilikdäki ýelmenilmedik zolagy, bugüzňeligi we düşelen tekizleýji gatlakda bolsa (üçek eňňidi 8%-den köp bolmadyk) ýagdaýynda suw üzňeleýji halysynyň aşaky gatlagynda zolaklaýyn ýa-da nokatlaýyn ýelmemegi göz öňünde tutmaly.

Zolaklaýyn ýa-da nokatlaýyn görnüşli ýelmemek gyradeň bolmalydyr we rulon materiallaryň ýelmenilýän örtüginiň meýdanynyň 25 - 35%-ni düzmelidir. Şunda olary düşemegi binanyň üstüniň uzyn boýuna göz öňünde tutmaly, düşegiň ýokarky erňegi bolsa binanyň üstüniň eşegarka ülüşinde azyndan 1 metre barabar ters tarapa geçmelidir. Karnizlerde we binanyň üstüniň çykyp duran gurnawçylyk parçalara galtaşýan ýerlerinde ýelmenilen ülüşleriň ählisinden daşyna howanyň çykmagynyň mümkinçiligini göz öňünde tutmak zerurdyr.

32. Rulonly we mastikaly materiallar ulanylan binalaryň üstünde esasyň mümkin bolan ýoýulmalary bolan ülüşlerde (örtükleriň gurnalýan bloklarynyň arasyndaky ýendowlarda, goýumly deformirleme sepleriň aşagynda) jaýryklaryň ýüze çykmagynyň öňüni almak üçin esasyň bozulmalaryny suwdan üzňeleýji halynyň uly binýadyna gaýtadan paýlamak üçin esasa galtaşdyryp rulon materiallardan 1 metre çenli inlilikde ýoýulmalary paýlaýyş zolagyny çekmegi göz öňünde tutmak gerekdir.

33. Ýapgytlygy 2,5% we ondan köp bolan binalaryň üstünde ýendow ülüşlerinde esasy suw üzňeleýji halyny rulonly-bitumly binalaryň üstünde ulanylýan materiallardan (rulonly binalaryň üsti gurlanda) iki gatlak bilen ýa-da iki sany mastiki gatlak, armirlenen aýna materiallary (mastikaly binalaryň üsti gurlanda) bilen ýa-da bolmasa maýyşgak materiallaryň bir gatlagy bilen (maýyşgak materiallardan binalaryň üsti gurlanda) berkitmegi göz öňünde tutmaly, şolar bolsa azyndan 
750 millimetr egrelýän ugurdan binanyň üstüniň tutuş uzynlygy boýunça çalynmalydyr.

34. Ýapgytlygy 10% we ondan köp bolan binalaryň üstüniň bitumly rulonly materiallardan ýerine ýetirilen ýendowlarynda esasy suw üzňeleýji halynyň berkidilýän ini boýunça gorag gatlagyny düşemegi göz öňünde tutmak gerekdir.

35. 2,5% we ondan köp ýapgytlygy bolan binalaryň üstünde eşegarka her bir tarapdan 250 millimetr inlilikde binalaryň üsti rulonly materiallar bilen gurlanda rulonly serişdäniň bir gatlary bilen hem-de binalaryň üsti mastikadan gurlanda armirlenen aýnakendiri ýa-da aýna tory goşulyp mastikanyň bir gatlagy bilen berkidilmelidir.

36. Bitum materiallaryndan ýasalan rulonly binalaryň üstünde esasy suwdan üzňeleýji halynyň gatlary binalaryň üstüniň diwarlara, şahtalara, çyralara we deformasiýa seplere galtaşýan ýerlerinde binalaryň üsti basyrylanda ulanylýan rulonly materiallaryň üç gaty bilen güýçlendirilmelidir (ýokarky gaty iri digir-digir materiallar sepilen ýa-da folga gatly bolmalydyr), elastomer materiallaryndan ýasalan binalaryň üstünde bolsa, “Binalaryň rulonly we mastikaly üsti bilen üst örtüginiň parçalarynyň çözgüdi” atly şu Kadalara 4-nji goşundynyň 2-nji suratyna laýyklykda elastomer materiallarynyň bir gatlagy bilen berkidilmelidir.

37. Bitum materiallaryndan ýasalan binalaryň üstünde goşmaça suw üzňeleýji halysynyň gatlagyny ýelmemek üçin şu Kadalaryň 4-nji tablisasyna laýyklykda ýokary derejede ýylylyga durnukly mastikany ulanmagy göz öňünde tutmak gerek.

Diwarlaryň beýikligi 250 millimetre çenli bolanda suw üzňeleýji halysynyň gatlagy olaryň ýokarky erňegine çenli ýetirilmelidir. Has beýik bolanda suw üzňeleýji halysynyň gatlagyny dik üst taraplara berkitmek gerekdir.

38. Goşmaça suw üzňeleýji halysynyň ýokarky erňegi berkidilmelidir we sinklenilen polatdan ýa-da parapet plitalardan ýasalan gorag öňlügi bilen atmosfera ygallarynyň akyp aralaşmagyndan goralmalydyr.

Gorag öňlüklerini öz aralarynda suw geçmez ýaly edip birleşdirmek we parapet plitalarynyň arasynyň sepleri jebisleýji (germetik) mastika bilen doldurylmalydyr.

39. Daşyndan suw akdyrylanda bitum materiallaryndan ýasalan rulonly we mastikaly binalaryň üstünde karniz ülüşleri 400 millimetr inlilikde esasy suw üzňelik halysynyňky ýaly serişdäniň iki gatlagy bilen berkidilmelidir. Elastomer materiallaryndan ýasalan binalaryň üstünde şol bölekler şol inlilikde şeýle serişdäniň iki gatlagy bilen berkidilmelidir. Daşky diwardan daşa çykýan karnizleriň böleklerinde binanyň üstüniň ýapgytlygy karnize galtaşýan ülüşlerdäkiden az bolmaly däldir.

40. Binalaryň üstünden turbalary, şahtalary, şemalladyjylary we beýleki gurluşlary çykarmak üçin binanyň üstüni saklaýan plitalarda ýa-da düşek örtüginde bulgur görnüşli demirbeton gurnawlary ýa-da azyndan 300 millimetr beýikligi bolan flanesler bilen polat patrubkalary oturtmaly. Şolar boýunça binanyň üstüniň esasyny 45° galdyrmagy göz öňünde tutmak, binalaryň üstünde bitum materiallaryndan suw üzňeleýji halysyny şol materiallaryň iki gatlagy bilen berkitmek gerekdir. Mundan başga hem bu ýerler “Binalaryň rulonly we mastikaly üsti bilen üst örtüginiň parçalarynyň çözgüdi” atly şu Kadalara 4-nji goşundynyň 4-nji suratyna laýyklykda sinklenen polatdan ýasalan saýawan bilen goralmalydyr.

41. Anker boltlary oturdylýan ýerlerde patrubkalary we saýawanlary oturtmakdan başga şu Kadalaryň kyrkynjy bölegindäki ýaly gurnamany göz öňünde tutmak gerekdir.

42. Gorag öňlükleri, deformasiýa seplerdäki beklenilen ýerler, daşky guramaçylykly suwakaryň parçalary, parapetleri hem-de karnizleriň asylýan ýerlerini timarlamak üçin şulary göz öňünde tutmak gerekdir:

1) galyňlygy 0,5 - 0,8 millimetr bolan sinklenen polady (“Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2022-nji ýylyň 16-njy fewralyndaky 43-iş belgili buýrugy bilen tassyklanylan “List görnüşinde sowuklygyna sozulan prokat. Sortament” atly TDS 1784-2022 talaplaryna laýyklykda);

2) suw üzňeleýji halyny we gorag öňlügini betondan üst örtüge berkitmek üçin sinklenilen ýa-da poslamaga garşy reňk urlan 4´40 millimetr ölçegdäki polat zolaklary (“Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2008-nji ýylyň 30-njy dekabryndaky 220 belgili buýrugy bilen tassyklanylan “Zolaklanan polat gyzgynlygyna sozulan prokat önümler” atly TDS 103-2006 talaplaryna laýyklykda);

3) binalaryň üsti üçin 3,5´40 ölçegdäki sinklenen çüýleri (“Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabryndaky 50 belgili buýrugy bilen tassyklanylan “Bina üsti çüýleri. Gurnaw we ölçegler” atly TDS-4030-63 talaplaryna laýyklykda);

4) jebisleýji (germetik) mastikalary: Elastesil 137-181, Tioprol UI-32 we beýleki mastikalar, “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabryndaky 50 belgili buýrugy bilen tassyklanylan “Polimer gurluşyk jebislendiriji we dykyzlandyryjy materiallar we önümler. Toparlanyş we umumy tehniki talaplar” atly TDS-25621-83 talaplaryna laýyklykda.

43. Binanyň üstüniň gorag gatlagy üçin “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2016-njy ýylyň 26-njy dekabryndaky 1/279 belgili buýrugy bilen tassyklanylan “Gurluşyk işleri üçin çagyl. Tehniki şertler” atly TDS 905-2016 talaplaryna laýyklykda çagyl gury, tozansyzlandyrylan, 5 - 10 millimetr ölçegdäki digir-digir we aýaza çydamlylygy boýunça 100-den pes bolmadyk kysymda bolmalydyr. Gorag gatlagy üçin görkezilen talaplara laýyk gelýän owradylan daş owuntyklaryny ulanmaga ýol berilýär.

Çagyldan gorag gatlagynyň galyňlygy 10 millimetr, ýanýan ýylylyk üzňeleýji materiallaryndan ýerine ýetirilen binalaryň üstünde bolsa 20 millimetr bolmalydyr.

Çagyldan gorag örtügini 2 millimetr galyňlykdaky gyzgyn mastikada düşemelidir. Mastikanyň ýylylyga durnuklylygy şu Kadalaryň 4-nji tablisasyna laýyklykda ýelmenilýän mastikanyň ýylylyga durnuklylygyndan pes bolmaly däldir.

Ýapgytlygy 0 - 1,5% bolan binalaryň üstünde gorag gatlagyny düşemek üçin ulanylýan bitumly we bitum-rezinli mastikalar olaryň çişmegine garşy külke görnüşli gerbisidleri: bitumyň agramyna 0,3 - 0,5% mukdarda simazini (“Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabryndaky 50 belgili buýrugy bilen tassyklanylan “50%-li we 80%-li simazin-ezilýän tozlar. Tehniki şertler” atly TDS-15123-78 talaplaryna laýyklykda) ýa-da 1 - 1,5% mukdarda 2,4D amina, natriý duzuny goşmak bilen antiseptirlenilmelidir.

44. Binalaryň ulanylýan üstüniň gorag gatlagy bolan poluny beton, armosement we beýleki plitalardan ýa-da 50-den pes bolmadyk kysymly sement-çäge ergininden ýa-da ýylylyga durnuklylygy 80°С-dan pes bolmadyk, galyňlygy 30 millimetrden az bolmadyk çäge garylan asfaltbetondan göz öňünde tutmak gerekdir. Gorag gatlaklary üçin ulanylýan materiallaryň aýaza durnuklylygy boýunça kysymy F100-den pes bolmaly däldir.

Monolit düşelýän materiallardan bolan gorag gatlagynda jebisleýji (germetik) mastikalar bilen doldurylýan bir-birine dik ugurlarda 1,5 metrden köp bolmazdan 10 millimetr inlilikdäki ýylylyk-ýerleşiş yşlaryny göz öňünde tutmak zerurdyr.

45. Plita görnüşli materiallardan gorag gatlagy bolan binalaryň ulanylýan üstünde plitalary azyndan 30 millimetr galyňlykda kwars çägesiniň gatlagynda plitalary düşemegi göz öňünde tutmak gerekdir.

Binalaryň ulanylýan üstüniň esasy suw üzňeleýji halysynyň üsti boýunça gorag gatlagy düşelýänçä şu Kadalaryň kyrk üçünji bölegine laýyklykda çişmegine garşy antiseptirlenen, 2 millimetr galyňlykdaky binalaryň üsti üçin gyzgyn mastikanyň tutuşlaýyn gatlagyny düşemegi göz öňünde tutmak zerurdyr.

Binalaryň üstüniň ulanylýan ülüşlerine geçelgeleriň gurnawyny binalaryň ulanylýan üstüniň gurnawlary ýaly kabul etmek ýa bolmasa geçelgeler üçin agaçdan gözenek-gözenek düşegi göz öňünde tutmak gerekdir.

46. Binalaryň üstüne suw üzňeleýji halysy boýunça aşgarly önümçilik babatda bölünip çykan maddanyň täsir etmegi mümkin bolanda, degişli kysymly syrçasy görnüşinde gorag reňkleýji düzümlerini, krowlelit mastikasyny, nairit esasyndaky gummirleýji düzümi hlorsulfopolietilen lagy esasyndaky düzümi we bitumy 1:2 gatnaşykda baglaşdyryjy maddanyň agramynyň 10 - 14%-i mukdarda alýuminiý külkesini goşmak bilen, çalmagy göz öňünde tutmak zerurdyr. Şonda emele gelen gorag gatlagynyň galyňlygy azyndan 0,5 millimetr bolmalydyr.

47. Rulonly ýa-da mastikaly materiallardan bolan üstleriň suw geçirmezligini 48 sagatdan az bolmadyk wagtlap emeli suw guýmak arkaly barlanýar. Binanyň suwdan doldurylýan üstünde suwuň akdyrylýan ýerinde binanyň üstüni gönüden-göni suw çüwdüriminiň täsirinden goraýan agaç ýa-da metal şitleri göz öňünde tutmak zerurdyr.

48. Bitumly emulsion mastikalardan gurnalan binalaryň üstüni örtmegiň gurnawçylyk parçalaryny we olaryň kysymlaryny “Binalaryň rulonly we mastikaly üsti bilen üst örtüginiň parçalarynyň çözgüdi” atly şu Kadalara 4-nji goşundynyň we bitum pastalaryndaky mastikadan üçegi we gidroüzňeligi taslamak hem-de gurnamak boýunça bellenen tertipde tassyklanan gurluşyk kadalarynyň talaplaryna şeýle hem, “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2015-nji ýylyň 31-nji dekabryndaky 1/191 belgili buýrugy bilen tassyklanylan “Bitum emulsion pasta we mastika. Tehniki şertler” atly TDS 439-2015 laýyklykda kabul etmek gerekdir.

49. Gurluşyk babatda ýokary derejedäki taýýar ýagdaýda bolan toplumlaýyn plitalarda we gurnama bloklarynda degişlilikde rulonly suw üzňeleýji halysynyň azyndan bir ýa-da iki gatlagy bolmalydyr.

50. Adatça, jaý üstlere esas hökmünde, üsti tekizleýji gatlaksyz örtügiň gurnawçylyk parçalary göz öňünde tutulmalydyr, şol sanda:

1) gysylmada zerur berkligi bolan ýylylyk üzňeleýji gatlagy (T-1 - T-7, T-9, T-10, T-16);

2) üsti tekiz göteriji plitalary.

Demirbeton plitalarynyň üst tarapyny ýylmamak üçin ortaça 5 millimetr galyňlykdaky 50 kysymly sement-çäge ergini maslahat berilýär.

51. Ýeňil beton fibrolit plitalaryndan penoaýnadan ýasalan plitalardan we monolit guýlan betondan digir-digir ýylylyk üzňeleýjiniň üstünden (digir-digir keramzitbeton) 15 millimetr galyňlykdaky B-3.5 görnüşli (50 kysymly) sement-çäge ergininden (T-11, T-12) berkitmäni (tekizleýji gatlagy) göz öňünde tutmak gerekdir.

52. Ulanylmagy diňe gurnalyp ýerine ýetirilen örtükleriň çäklendirilen meýdanynda (1000 m2-dan köp bolmadyk) ýol berilýän sepilýän ýyladyjy materiallar boýunça (T-14) erginiň granullaryň arasyna aralaşmagynyň öňüni almak üçin 
25 (30 - 50 mm) millimetr galyňlykdaky 100 kysymly bolan B-7.5 görnüşli ýokary derejedäki gaty sement-çäge ergininden berkitme (tekizleýji gatlagy) guýmak zerurdyr. Şunda ýylylyk üzňeleýji gatlagynyň ýokarky bölegine dökülýän materiallaryň has ownuklaryny ýaýratmak we dykyzlandyrmak zerurdyr.

53. Güýz-gyş döwründe monolit plitalyk ýyladyjy gatlagyň aşagynda binanyň üstüniň aşaky böleginiň esasy hökmünde iki tarapyndan kerosindäki bitumyň ergini bilen suwap, 15 millimetr galyňlykdaky, gysylanda berkligi 50°С bolan ýagdaýynda 0,8 MPa (8 kgg/sm2-den) az bolmadyk çäge asfaltbetondan tekizleýji gatlagy, materiallary ýaýratmak bilen gurlan binalaryň üstünde bolsa galyňlygy 10 millimetr bolan tekiz asbestosement listlerinden gurnama esasy (“Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabryndaky 50 belgili buýrugy bilen tassyklanylan “Asbestsement tekiz listler” atly TDS-18124-95 talaplaryna laýyklykda) göz öňünde tutmaga ýol berilýär. Şunda listleriň burçunda 50´50 santimetr ölçegdäki listleriň kesilen böleklerini düşemegi göz öňünde tutmaly, listleriň arasyndaky yşlara bolsa ini 150 millimetr bolan aýna matanyň zolaklaryny ýelmemeli.

Ýyldyrymdan gorag torlar düşelende 30 millimetr galyňlykdaky tekizleýji gatlagy göz öňünde tutmak gerekdir.

54. Berkitmelerde 6´6 metrden köp bolmadyk meýdany bolan ülüşlerde, çägeli asfaltbetondan ýasalan binalaryň üstünde bolsa 4´4 metrden köp bolmadyk meýdany bolan ülüşlerde 5 millimetre çenli ini bolan, berkitmäniň üst tarapyny bölýän, sement-çäge ergininden temperatura-ýerleşiş yşlaryny göz öňünde tutmak gerekdir. Uzynlygy 6 metr bolan göteriji plitaly örtüklerde bu ülüşler 3×3 metr bolmalydyr. Tekizleýji gatyň temperatura-ýerleşiş yşlary saklap duran plitalaryň gapdal yşlarynyň aşagynda we monolit ýylylyk üzňeleýji gatlaklarynda temperatura-ýerleşiş yşlarynyň aşagynda ýerleşmelidir. Sepleri jebislendiriji mastika bilen doldurmaklygy maslahat berilýär.

55. Tekizleýji gatlakda (berkitmelerde), monolit guýulýan ýylylyk üzňeleýji materiallarynda we üst tarapy saklaýan plitalaryň (dykyzlandyrylmadyk örtükleriň) gapdal sepleşiklerinde temperatura-ýerleşiş yşlary boýunça ruberoid goýlup aşaklygyna 150 millimetr inlilikde zolagy düşemegi hem-de suw üzňeleýji halysynyň aşaky gatlagyny zolaklaýyn ýa-da nokatlaýyn ýelmemek göz öňünde tutulmaýan mahaly olaryň iki tarapyny 25-30 millimetr inlikde ýelmemek göz öňünde tutulmaly.

56. Binalaryň üstüniň diwarlara, şahtalara we beýleki gurnawçylyk parçalaryna galtaşýan ýerlerinde binalaryň üstüniň esasy hökmünde ulanylýan ýylylyk üzňeleýji materiallaryndan ýa-da ýeňil betondan, sement-çäge ergininden we çägeli asfaltbetondan azyndan 100 millimetr galyňlygy bolan, 45° burç bilen gurnawlaryň gyradeň gapdal üst tarapy we geçýän ýapgyt erňekler suw üzňeleýji halynyň esasy bolup hyzmat etmelidir.

Şol ýerlerde kerpiçden örülen diwarlary 100 kysymly B-3.5 görnüşli sement-çäge ergini bilen suwamagy göz öňünde tutmak gerekdir. Panelleri berkitmek üçin diwaryň tekizliginden çykyp duran metal çykyndylar şolara metal gözenekleri kebşirlenilip suwalýar.

57. Betondan, sement-çäge ergininden we sement garylan beýleki materiallardan guýlan esaslaryň üst tarapyny 1:2 - 1:3 gatnaşykda taýýarlanylan kerosindäki bitumyň ergini bilen suwamagy göz öňünde tutmaly.

58. Binalaryň üstüniň aşaklaýyn ülüşlerinde beýikligiň üýtgäp durýan ýerlerinde (daşarky guramaçylyksyz suwakarda) azyndan 750 millimetr inlilikde şu Kadalaryň talaplaryna laýyklykda gorag gatlagyny göz öňünde tutmak gerekdir.

§3. Gurnama demirbeton plitalardan binalaryň üsti

59. Gurnama demirbeton plitalaryndan binalaryň üsti çerdak örtüklerinde peýdalanylýar we saklamak we suwgorag wezipelerini utgaşyklylykda ýerine ýetirýän, zawod tarapyndan doly taýýar edilen panellerden ybaratdyr we bir bitewi gurnawçylyk hem-de gurnama elementleri görnüşinde ýerine ýetirilýär.

60. Üst örtügiň demirbeton parçalary niýetlenilen wezipesi boýunça şulara bölünýär:

1) suwuň akmagy üçin ýapgyt üst taraplary (eňňitleri) emele getirýän üstüni örtüş plitalaryna (binalaryň üstüniň panellerine);

2) suwy içki suwakar ulgamyna akdyrmak we sowmak üçin lotok plitalaryna (suw akdyryjy lotoklara);

3) binalaryň üstündäki panelleri öz aralarynda we olaryň beýleki germewlere galtaşýan gurnawlaryndaky sepleri örtmek üçin ýapyjy plitalara (ýapyjylara).

61. Gidroüzňeligiň görnüşine ýa-da usulyna baglylykda üst örtügiň demirbeton parçalary şulardan ýerine ýetirilýär:

1) suwüzňeleýji mastika, reňkleme ýa-da siňdiriş düzümlerinden (rulonsyz binanyň üsti gurlanda);

2) üsti goşmaça suwüzňelemezden, ähli gorag wezipelerini ýerine ýetirýän, atmosferanyň täsirine durnukly betondan (üsti örtülmeýän binalaryň üsti gurlanda).

62. Rulonsyz binalaryň üstüniň örtüginiň demirbeton parçalary gysylanda berkligi boýunça kysymy azyndan B25 derejedäki, suw geçirijiligi boýunça azyndan W6 we aýaza durnuklylygy boýunça azyndan F200 bolan betondan ýerine ýetirilýär. Üsti örtülmeýän binalaryň üsti üçin gysylma bolan berkligi boýunça kysymy azyndan - B25 bolan suw geçirijiligi boýunça azyndan W8 bolan, aýaza durnuklylygy boýunça azyndan F300 bolan dartgynlanlýan ýa-da adaty betony ulanmak gerekdir.

63. Çerdakly üst örtükleri, adatça, lotok babatda paneller sazlaşykly ýerleşende binalaryň üstüniň panelleri suw akdyryjy lotoga hem-de çerdagyň daşky diwarlaryna diremek bilen uzaboýuna gurnawçylyk çyzgydy boýunça çözülýär.

64. Çerdakly üst örtüginiň gurnawçylygy temperatura-çyglylyk we seýsmiki täsirlere panelleriň birleşýän ýerinde hem-de daýanç düwünlerde erkin üýtgemelere mümkinçilik bermelidir.

65. Binalaryň üstüniň panelleri we suw akdyryjy lotoklar, adatça, gapyrgalaýyn, eplenýän gaňatynyň göräleýin egrelmesi 1/200-den köp bolmadyk balka çyzgydy boýunça taslanylýar. Gurnama üst örtüginde kesilmedik gurnawlaryň ulanylmagyna ýol berilmeýär.

66. Üst örtügiň demirbeton bölekleri armatura bilen armirlenilýär:

1) adatylary - gurnawlaryň kesişýän ýeriniň gysga zolagynda yzgar alýan üst tarapy ýerleşdirilende;

2) deslapdan berkidilenleri - gurnalmalaryň kesişýän ýeriniň uzaldylan zolagynda yzgar alýan üst tarapy ýerleşdirilende.

67. Üst örtügiň demirbeton parçalarynda berklik, gatylyk we jaýrylmaga durnuklylyk babatdaky hasaplamasyny beton hem-de demirbeton gurnawlaryny taslamak boýunça görkezilen gurluşyk ölçeglerine hem-de kadalaryna laýyklykda geçirmek gerek.

68. Üst örtügiň parçalarynyň daşarky (ýüz tarapdaky) gatlagyndaky betonda olary taýýarlamagyň, bir ýere üýşürmegiň, daşamagyň, gurnamagyň we ulanmagyň barşynda dartylyp duran gatylyklaryň ýüze çykmagyna we olaryň jaýryk atmagyna ýol berilmeýär.

Mastikaly, reňkli we siňdirilýän düzümler bilen gidroüzňelenen binalaryň üstüniň parçalarynda gidrogoragyň zawod tarapyndan goýulmagynyň barşynda şolary düzedip gitmegiň hökmany şertlerinde betonyň daşy aýrylýan pursatynda jaýryklary gysga wagtlap açmaga ýol berilýär.

69. Taslama resminamalarynda binalaryň üstüniň panelleriniň we suw akdyryjy lotoklaryň “ýüz tarapy aşak” ýagdaýynda taýýarlamagyň zerurdygyny görkezmek gerekdir. Şunda gidroüzňeleýji üst örtügi bilen binalaryň üstüniň parçalarynyň ýüz tarapy “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2020-nji ýylyň 14-nji dekabryndaky 361-iş belgili buýrugy bilen tassyklanylan “Önümler demirbetondan we betondan gurluşyk üçin. Umumy tehniki şertler. Kabul etmekligiň, belliklemekligiň, daşamaklygyň we saklamaklygyň düzgünleri” atly TDS 1468-2020 talaplaryna laýyklykda A2-den we üst örtügi bolmazdan A1-den pes bolmadyk derejä laýyk gelmelidir.

70. Binalaryň üstüniň panelleri azyndan 5% ýapgytlyk bilen düşelýär. Suw akdyryjy lotoklaryň düýbi azyndan 2% ýapgytlykda bolmalydyr.

71. Binalaryň üstüniň panelleriniň polunyň we yş örtükleriniň galyňlygy gorag gatlagynyň galyňlygy 20 millimetr bolanda azyndan 40 millimetr, suw akdyryjy lotoklaryň düýbüniň galyňlygy bolsa azyndan 60 millimetr bolmalydyr.

72. Binalaryň üstüniň parçalarynyň bir-birine sepleşýän ýerleri we olaryň üçegiň beýleki parçalaryna galtaşýan ýerleri suwakaryň üstünden azyndan 80 millimetr ýokarda ýerleşmelidir.

73. Şu Kadalaryň altmyş dördünji bölegine laýyklykda binalaryň gurnama demirbeton üstüniň parçalaryny direglere hem-de bir-birine berkitmek temperatura-çyglylyk we seýsmiki taýdan täsir ýüze çykanda binalaryň üstüniň parçalarynyň üýtgemeginiň erkin ýagdaýda ýüze çykmagyny üpjün etmelidir, ýöne olaryň diregden sypmagyna ýol berimeli däldir.

§4 .Monolit demirbeton plitalardan binalaryň üsti

74. Monolit demirbeton plitalardan binalaryň üsti üçin şu Kadalaryň altmyş ikinji bölegine laýyklykda fiziki-mehaniki häsiýeti bolan betony ulanmak gerekdir.

Maksadalaýyklygy boýunça dartgynlanýan betony ulanylmagy ileri tutulýar.

75. Monolit betondan binalaryň üstüne düşelýän gatlak onuň üst örtüginiň gurnawynyň düzümine girýär we esasan, suwgorag wezipelerini hem-de poluň wezipelerini ýerine ýetirýär. Üçegiň beýleki gurnawçylyk parçalary (göteriji, ýylylyk üzňeleýji we beýleki parçalar) bellenilen tertipde kabul edilýär.

76. Binalaryň üstündäki gatlak azyndan 40 millimetr galyňlykdaky, deformasiýa sepleriň çäklerinde kesilmedik monolit demirbeton plitadan ybaratdyr. Plita ýogynlygy 6 millimetre çenli bolan simleri we zerur halatlarda beýleki armatura önümlerini peýdalanmak bilen, 100´100 millimetr we 100´150 millimetrdäki öýjükleri bolan kebşirlenilýän gözenekli gurnawçylyk armatura bilen armirlenilýär.

77. Demirbeton plitalar 0 - 1,5% ýapgytlyk bilen tekiz eňňitli ýagdaýda, basgançakly görnüşde (açyk tomaşa jaýlarynyň münberleri, münberiň aşagyndaky jaýlar bilen we başgalar) gurlup bilner. Basgançakly plitalaryň gapdal ülüşlerini 
1%-e deň ýapgytlyk bilen taslamak gerekdir. Plitalaryň aýry-aýry ülüşleri 2,5% ýapgytlykda bolup biler.

78. Temperatura-çyglylyk we seýsmiki täsirlerde plitalaryň üýtgäp durmagynyň erkin ýagdaýda ýüze çykmagyny üpjün etmek üçin olaryň esasa berkitmegini aradan aýyrmak we deformasiýa sepleri döretmegi gerekdir. Sepleriň arasyndaky aralyk adaty demirbeton üçin 6 metrden köp bolmazdan, özi dartgynlanýan demirbeton üçin (dartgynlanýan betonyň esasynda) 24 metrden köp kabul edilýär.

79. Basgançaklaýyn plitalarda diňe olaryň radial oky boýunça deformasiýa seplerň bolmagyna ýol berilýär. Tekiz plitalarda deformasiýa sepleri özara perpendikulýar ugurlarda döretmek gerekdir.

80. Deformasiýa seplerde garyşyk plitalaryň betonyny timarlamak bilen “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2017-nji ýylyň 14-nji iýulyndaky 157 -iş belgili buýrugy bilen tassyklanylan, “Tükmenistanyň ölçegleriň bütewiligini üpjün ediş döwlet sistemasy. Ölçeg serişdeleriniň barlagy. Guramagy we geçirmegiň tertibi” atly TDS 589-2017 talaplaryna laýyklykda, sinklenilen polat listden sazlaýjylary göz öňünde tutmak gerekdir.

81. Plitanyň dik üst tarapyna birleşmeler gurlanda bir bitewi dik tekizligi emele getirmek bilen, degişli gurnawçylyk armirleme bilen, şol plitada azyndan 200 millimetr beýiklikdäki germewi gurmaly.

82. Plitalaryň gurnawçylygy üstündäki suwuň suw akdyryjy enjama doly akdyrylmagyny ýa-da şu Kadalaryň altmyşynjy, altmyş birinji, altmyş dokuzynjy, ýetmişinji we ýetmiş birinji böleklerine laýyklykda taslanylan guýma demirbetondan bolan suw akdyryjy lotoklar göz öňünde tutmalydyr.

83. Monolit demirbetondan binalaryň üstüniň, deformasiýa sepleriň we galtaşýan düwünleriň tehniki çözgüdi “Üçekleriň jemleme- gurnawçylyk çyzgydynyň mysallary” atly şu Kadalara 3-nji goşunda laýyklykda amala aşyrylýar.

84. Taslama resminamalarynda monolit demirbetondan gurulýan binalaryň üstüne bildirilýän hökmany talaplar getirilmelidir.

§5. Ýekeleýin materiallardan binalaryň üsti

85. Asbestosement listleri*, keramiki, sement-çäge we bazalt-sement çerepisalary binalaryň üsti gurulýan ýekeleýin materiallar hökmünde peýdalanylýar.

*Ýaşaýyş we jemgyýetçilik binalaryň, bejeriş-öňüni alyş edaralaryň, çagalar baglarynyň we mekdepleriň üstüne asbestosement listleri ulanmaklyga ýol berilmeýär.

86. Binalaryň üstüniň gurnawçylygy ýapgytlyklygyna we ulanylýan materiallara baglylykda şu Kadalaryň 5-nji tablisasyna laýyklykda göz öňünde tutmak gerekdir.

87. Ýekeleýin materiallardan binalaryň üsti, adatça, brusoklardan agaç gapyrgada örülýär we agaçdan hem-de metaldan ýasalan gapdal goýlan we asma stropilalar görnüşindäki saklaýjy gurnawlar arkaly saklanylýar.

Gapdalyndan goýulýan demirbeton stropilalary hem peýdalanmak mümkindir.

Çerdakly üçekleriň agaç gurnawlary antipirenler bilen işlenilip geçilmelidir we antiseptirlenilmelidir.

88. Tolkunlaýyn asbestsement listlerden binalaryň üsti burçlaryny süýşürmek we kesmek arkaly listleri berk jebisleşdirmek bilen örülýär.

Binalaryň üstüniň bir ugrunyň tersine onuň üstüni basyrýan asbestsement listiniň gyrasy beýleki basyrylýan asbestsement listiniň gyrasy bilen üsti basylmalydyr. Binalaryň üstüniň bir ugrunda asbestsement listleri yzygiderlikde azyndan 150 millimetr we 300 millimetrden köp üst-üste  däldir.

Üçegiň eňňit ugry boýunça asbest-sement listleriniň biri-biriniň üstüne düşýän bölegi azyndan 150 mm we köp bolanda 300 mm bolmalydyr.

89. Asbestsement listleriniň birleşýän ýerlerini jebis ýapmak üçin jebisleýji (germetik) mastikalary göz öňünde tutmak gerekdir.

90. Binalaryň asbestsement listlerden guralýan üsti taslanylanda adaty listleriň garşylyklaýyn gapdal burçlary kesilen bolmalydyr. Karnizlerdäki, eşegarkadaky we gyradaky listleriň bir kesilen burçy bolmalydyr. Başlangyç karnizlerdäki we ahyrky eşegarkadaky listleriň burçlaryny kesmek göz öňünde tutulmaýar.

91. Asbestsement listleri polat demirbeton gapyrgalara berkitmegi sinklenilen polat gaňyrçaklaryň ýa-da skoplaryň kömegi bilen, agaç brusoklara bolsa sintlenilen hyrly çüýleriň kömegi bilen göz öňünde tutmak zerurdyr. Listlerini agaç brusoklaryna degişli tehniki şertleriniň talaplaryna laýyk gelýän sinklenilen çüýler bilen berkitmäge ýol berilýär. Gaňyrçaklar, skoblar, hyrly çüýler we sinklenilen çüýler sinklenilen polat şaýbalar we ýumşak prokladkalar bilen üpjünlenilen bolmalydyr. 600 Pa çenli ýel düşmek babatda hasaplanylanda adaty binalaryň üstüniň listlerinde berkidiş materiallary üstüni örtýän berkitmeden (bir liste bir berkitmeden) hasaplap, listiň güberçek tolkunynda aşaky paýa boýunça oturdylýar. Karnizlerdäki we gyradaky üstüni örtýän listlerde üstüni örtýän tolkundan soňky gelýän tolkunyň gerşinde, eşegaralardaky listlerde we ikinji tolkundaky gerişlerde bolsa ýokarky paýalar boýunça berkitmeler oturdylýar. 600 Pa-dan köp ýel düşýän mahaly listleri berkitmek üçin üstüni örtýän tolkundan soň gelýän tolkunyň gerşinde goşmaça berkitmeler oturdylýar.

92. Tolkunlaýyn asbestsement listlerden gurulýan binalaryň üstünde deformasiýalaryň öwezini dolmak üçin her 12 - 18 metrden deformasiýa sepler goýmagy göz öňünde tutmak gerekdir. Uzynlygy 25 metre çenli bolan binalarda asbestsement listlerden gurulýan binalaryň üstünde deformasiýa sepler zerur däldir.

93. Binalaryň üstüniň eşegarka böleginde eşegarka asbestsement detallar ulanylanda tolkunlaryň arasyndaky oý ýerleri 150 millimetr uzynlykda 50 kysymly sement ergini bilen doldurmagy göz öňünde tutmak gerekdir.

94. Şemalladyjy bloklar, şahtalar we beýleki inženerçilik enjamlary goýulýan ýerlerde sinklenilen polatdan geçiş detallaryny we gorag öňlüklerini hem-de olaryň bloklaryň, şahtalaryň ýa-da enjamlaryň diwarlaryna jebis birleşdirilmegini göz öňünde tutmak gerekdir, şolar bolsa binalaryň üstüniň eşegarka böleginde ýerleşdirilmelidir.

5-nji tablisa

95. Binalaryň üstüniň diwarlara galtaşýan ýerinde binanyň üsti üçin ulanylýan sinklenilen polatdan gorag öňlügini göz öňünde tutmak gerekdir, onuň ýokarky ujy bolsa diwara berkidilmelidir hem-de jebislendirilmelidir. Gorag öňlüginiň aşaky ujy onuň azyndan bir tolkunynyň üstüni ýapmalydyr. Binalaryň üstüniň eňňit ugry boýunça gorag öňlükleriniň azyndan 100 millimetr ilgençegi bolmalydyr.

96. Antennalaryň durýan ýerleri we dartyjy urganlaryny berkitmek üçin dürli oklar listleriň gerşindäki deşigiň içinden geçmelidir, saklaýan gurnawlar bilen berk ýagdaýda birleşdirilmelidir we suwuň syrygyp akmagyndan goralmalydyr.

97. Binalaryň üstünde eşegarkanyň ugry bilen, binalaryň üstüniň ýapgyt ugry boýunça gapdal diwarlaryň ýanynda, deformasiýa sepler boýunça, şeýle hem şemalladyjy we beýleki enjamlara barylýan ýerlerde tagtadan 400 millimetr inlilikdäki tagta düşekleri düşemegi göz öňünde tutmak zerurdyr.

98. Binalaryň üstüniň asbestsement listlerden ýasalan kysymlaryny “Asbestosement tolkunlaýyn listlerden üst örtügiň parçalarynyň çözülişi” atly şu Kadalara 5-nji goşunda laýyklykda kabul etmek gerek.

99. Binalaryň asbestsementden edilen üstünde ýyladylan üst örtüklerde üst örtügiň saklaýan plitalarynyň arasynda yşlar boýunça, plitalaryň diwarlara, deformasiýa seplere galtaşýan ýerlerinde, şahtalaryň we turbalaryň üst örtüginiň üstünden geçilýän ýerlerde bugüzňeleýji gatlagyny göz öňünde tutmak zerurdyr.

100. Asbestsement listleriniň deformirlenmegini azaltmak üçin olary daş tarapyndan kremnili organiki suwuklyk bilen gidrofobizirlemegi ýa bolmasa, boýag bilen reňklemegi göz öňünde tutmak gerekdir.

101. Asbestsementden binalaryň üstüniň mümkin boldugyça has ýönekeý görnüşi bolmalydyr. Eger binalaryň üstüniň karniz ülüşleri goňşulykdaky binalar tarapyndan gün radiasiýasyndan goralyp kölege düşýän bolsa, binalaryň üstündäki listleriň uzaboýuna hem-de gapdal birleşmelerini jebislendirmegi göz öňünde tutmak zerurdyr.

102. Asbestsement listlerdäki deşikleriň diametri olaryň gyzmagynyň öňüni almak üçin berkidilýän parçanyň okunyň diametrinden 2 - 3 millimetr uly bolmalydyr.

103. Ýyladylýan üst örtügi we binalaryň asbestsementden üsti bolan köp gaňatly binalar taslanylanda olaryň ortaky bölegindäki ülüşlerde şu Kadalaryň otuz dördünji we otuz bäşinji böleklerinde görkezilenlere laýyklykda rulonly materiallardan binalaryň üstüni örtmegi göz öňünde tutmaga ýol berilýär.

104. Binalaryň çerepisaly üsti gurlanda ýapgytlyklar şu Kadalaryň 5-nji tablisasyna laýyklykda çerepisalaryň görnüşine baglylykda kabul edilýär.

105. Çerepisalar daýanç sütünleriniň brusoklaryna çişler we çişleriň ýörite deşiginden geçirilýän sinklenilen sim bilen berkidilýär.

§6. Metaldan ýasalan üstler

106. Binalaryň metaldan ýasalan üsti şu Kadalaryň 2-nji tablisasyna laýyklykda kabul edilen gurnawlara hem-de üçekleriň ýapgytlygyna baglylykda aşakdaky görnüşlerde taslanylmaly:

1) sinklenen we sinklenmedik üçeklik polatdan δ=0,5÷1,0 mm;

2) hasaplanan agram güýjüne baglylykda dürli kysymly düşelýän profirlenen polat materiallardan;

3) bir ülňi ştamplama we sozulyp (tolkunlaýyn) ýasalan listlerden δ=0,5÷1,0 mm, daşky şekili şifer ýa-da çerepisa we başgalar.

Sinklenilmedik (gara) listli polady ýa-da profilirlenen düşelýän materiallary iki tarapyna olif we reňk çalnan ýagdaýda peýdalanmaga ýol berilýär.

107. Binalaryň we desgalaryň üstüni örtmek üçin 0,5 - 0,7 mm galyňlykdaky, agramy 4,0 - 6,5 kg/m2 bolan metal profilleri ulanmaly. Üst örtügi üçin uzynlygy 800-den 6000 mm çenli we peýdaly ini 1100 mm bolan, ştamplanyp we sozulyp (tolkunlaýyn) ýasalan listler (metalçerepisa) ulanylýar.

108. Üst örtügiň aşagyna esas hökmünde sozulan profilden, antiseptik tagtada (brusdan) ýasalan metaldan, agaçdan ýa-da agaç bilen utgaşdyrylan gözenek gurnalýar. Agaç gözenegi ulanylanda, 25 mm galyňlykdaky antiseptik tagtalary arasyny açyp düşemegi ýa-da 350 - 400 mm-den köp bolmadyk aralyk bilen 50´50 mm antiseptik brusoklardan düşemegi göz öňünde tutmak gerekdir. Karniziň ülüşinde 700 - 750 mm inlilikde 25 mm galyňlykdaky tagtany tutuşlygyna düşemek gerekdir. Eşegarkanyň iki tarapy boýunça endowlarda we gerişlerde bir tagtanyň inindäki tagta düşegi ulanylýar.

109. Gözenege binalaryň üsti örtülýän listleri berkitmek üçin şol polat zolaklaryndan gyrkylan bölekleri peýdalanmak we olary dik duran epin ýerlerine epip bükmek gerekdir. Karniz asylmalaryny saklamak üçin ini 25 - 36 millimetr, galyňlygy 5 - 6 millimetr we uzynlygy 450 millimetr bolan zolakly polatdan T görnüşli myhlary peýdalanmak gerek. Ternawlary berkitmek üçin galyňlygy 
5 - 6 millimetr, ini 16 - 25 millimetr we uzynlygy 420 millimetr bolan zolakly polatdan gaňyrçaklar ýasalýar. Gaňyrçaklarda we myhlarda üç sany deşik burawlanyp deşilýär, şolaryň ikisine çüý kakylýar, ätiýaçdaky üçünji deşik bolsa, deşikleriň biri düşelen tagtalaryň arasyndaky yşa gabat gelen halatynda peýdalanylýar.

110. Polat listleri we gözenekleri karniz asylmalaryna berkitmek we gyrkylan polat bölekleri berkitmek üçin diametri 3,5 - 4,0 millimetr we uzynlygy 
40 - 50 millimetr bolan telpegi uly, binalaryň üsti üçin ýörite taýýarlanylan çüýleri peýdalanmak gerekdir. Myhlary we gaňyrçaklary kakmak üçin ýogynlygy 3,5 - 4,0 millimetr we uzynlygy 50 - 100 millimetr bolan adaty gurluşyk çüýleri ulanylýar.

111. Binalaryň üsti üçin sinklenilen polat ulanylanda, şolar berkidilýän ähli detallar we çüýler hem sinklenilen bolmalydyr.

112. Binalaryň üsti üçin ulanylýan polat listleri bir-biri bilen bir hem-de iki gat dik duran we ýatan epin ýerleri bilen birleşdirilýär. Dik duran (gerişdäki) epin ýerler binalaryň üstüniň eňňit ugrunda, ýatanlary bolsa gapdallygyna eňňit ugruna aşaklygyna eplenmek bilen ýerleşýärler. Bir gat epin ýerler binalaryň üstüniň ýapgyt tarapynda, iki gatlary bolsa binalaryň üstüniň az derejede ýapgyt ýerlerinde we suw has köp toplanýan ýerlerde (želoblarda, ýendowlarda we başgalarda) peýdalanylýar. Her bir fals boýunça gözenegiň brusogy ýa-da düşelen tagta hökman bolmalydyr.

113. Listli polatdan ýasalýan binalaryň üstüni guramaçylyksyz we guramaçylykly daşky suwakarlar bilen göz öňünde tutmak gerekdir. Guramaçylykly suwakarly binalaryň üsti gurlanda suw binalaryň üstüni guramakda ulanylýan ýaly polatdan ýasalan diwardaky we asma ternawlardan, lotoklardan, guýguçlardan hem-de suw akýan turbalardan akdyrylýar. Suw akýan turbalar bir-birinden 12 - 20 metr aralykda ýerleşdirilýär.

114. Saklaýan profilirlenen düşelýän materiallar “Binalaryň rulonly we mastikaly üsti bilen üst örtüginiň parçalarynyň çözgüdi” atly şu Kadalara 4-nji goşunda laýyklykda detallar bilen ýyladylýan üst örtüklerde rulonly ýa-da mastikaly binalaryň üsti üçin esasyň saklaýan parçasy hökmünde ýa-da sowuk ýagdaýda üsti örtülýän özbaşdak binalaryň üsti hökmünde peýdalanylyp bilner.

115. Profilirlenip düşelen listleriň ugurdaş tarapy boýunça bir tolkun arkaly bir-biriniň üstüni basmalydyr. Binanyň üstüniň eňňit ugry boýunça list aşagyndan azyndan 100 millimetr örtmelidir.

116. Binalaryň üstüniň esasy hökmünde şeýle hem, özbaşdak binalaryň üsti hökmünde göteriji profilirlenen düşek özi deşýän şaýbaly boltlar we jebislendirýän prokladkalar bilen berkidilip prokatdan metal paýalar ýa-da metal pürsleýin fermalar ýa-da gurluş gurnawlarynyň ýokarky halkalary boýunça düşelýär. Boltlar üçin deşikler öz ýerinde burawlanylýar. Listleri dýubeller atylyp, bellenen talaplara laýyklykda kebşirlenilip elektrik arkaly berçinlenilip berkidilmegine ýol berilýär.

IV bap. Düwünler we galtaşýan ýerler

117. Dürli kysymdaky binalaryň üstüniň düwünlerini we galtaşýan ýerlerini taslamagyň umumy ýörelgesi şundan ybaratdyr, ýagny düwünleriň hem-de galtaşýan ýerleriň gurnawlary üst örtügiň we binalaryň üstüniň kabul edilen gurnawlaryna laýyk gelmelidir.

Şeýlelikde, ýekeleýin materiallardan doly gurnama üçekleriň we binalaryň üstüniň düwünleri hem-de galtaşýan ýerleri, esasan, ýörite görnüşi (konfigurasiýasy) bolan gurnalýan we ýekeleýin parçalardan ýerine ýetirilmelidir, tutuşlygyna suw üzňeleýji halydan ybarat bolan binalaryň üstüniň düwünleri hem-de galtaşýan ýerleri bolsa zerur halatlarda degişli ýagdaýda berkidilen binalaryň üstünde ulanylýan halynyň gurnawyny dowam etdirýän tutuşlaýyn gurluş görnüşinde hem ýerine ýetirilmelidir.

118. Binalaryň üstüniň 450 millimetrden ýokary beýiklikde diwarlara galtaşýan ýerleri “Üçekleriň jemleme-gurnawçylyk çyzgydynyň mysallary” atly şu Kadalara 3-nji goşundynyň 2-nji suratyna laýyklykda ýerine ýetirilmelidir.

119. Üst örtügiň diwarlara, çyralaryň diwarlaryna, örtüginden geçýän şahtalaryna hem-de üst enjamlaryna galtaşýan ýerlerinde bugüzňeligini ýylylyk üzňeleýji gatlagynyň galyňlygyna deň beýiklige galdyrylmalydyr, deformasiýa yşlaryň ýerleşýän ýerlerinde bolsa metal sazlaýjynyň (kompensatoryň) gyra erňegini basmalydyr.

120. Binalaryň belentliginiň üýtgäp durýan ýerlerinde üýtgäp duran yşlar, binalaryň üstünde ulanylýan sinklenilen polatdan ýasalan sazlaýjylary hem-de gorag örtükleri bolmalydyr. Deformasiýa sepleriň gurnawçylygy binalaryň temperatura-ornaşmak babatda üýtgäp durmalary ýüze çykan mahaly binalaryň üstünden ygalyň geçmezligini üpjün etmelidir.

Dykylýan deformasiýa seplerde ýumşak mineral-pamyk plitalary we boýrany ulanmak gerekdir.

121. Rulonly we mastikaly materiallardan gurulýan binalaryň üstünde deformasiýa sepleri “Binalaryň rulonly we mastikaly üsti bilen üst örtüginiň parçalarynyň çözgüdi” atly şu Kadalara 4-nji goşundynyň 3-nji suratyna laýyklykda 0,7 millimetr galyňlykdaky listli polatdan göz öňünde tutmak gerekdir.

122. Rulonly we mastikaly materiallardan gurlan binalaryň üstünden turbalary çekmegiň çözgüdini “Binalaryň rulonly we mastikaly üsti bilen üst örtüginiň parçalarynyň çözgüdi” atly şu Kadalara 4-nji goşundynyň 4-nji suratynda getirilen mysaly peýdalanmak bilen göz öňünde tutmak gerekdir.

V bap. Seýsmiki taýdan bildirilýän talaplar

123. Kerpiçden diwarlary örülýän binalar üçin şemalladylmaýan çerdaksyz üçekleriň gurnama demirbeton karniz plitalaryny berkitmek üçin 510 millimetr aralyk bilen diwaryň ähli uzynlygy boýunça örülýän ýerlere birleşdirijileri goýmak zerurdyr.

124. Beýikligi 400 millimetrden ýokary bolan diwarlaryň ýokarky üst örtüginiň aşagyndaky ülüşler armirlenilmelidir we seýsmiki ýagdaýlara garşy guşak guýlup berkidilmelidir.

125. Rulonsyz üçekleriň binalaryň üstündäki parçalaryny berkitmegi seýsmiki taýdan täsir etmek ýüze çykan pursatynda olaryň sütünlerden sypmagynyň mümkinçiligini aradan aýyrmak bilen göz öňünde tutmak gerekdir.

126. Gapyrgalara düşek örtüklerini berkitmek özi deşik deşýän boltlar bilen (çetki sütünlerde her tolkunly gerişde, aralykdaky sütünlerde bolsa başaşa tolkunly gerişlerde) düşek örtügini öz aralarynda birleşdirmek bolsa utgaşdyrylan berçinler bilen ýerine ýetirilýär.

VI bap. Ýangyna garşy talaplar

127. Ýaşaýyş jaýlaryň 2 we ondan köp gatly, beýikligi 10 metr we ondan beýik bolan jemgyýetçilik we önümçilik binalaryň üçekleriniň bütin perimetri boýunça ýanmaýan germew göz öňünde tutulmaly. Germewiň beýikligi azyndan 0,6 metr bolmaly.

Germew hökmünde parapeti ulanmaga ýol berilýär. Parapetiň beýikligi 
0,6 metrden pes bolan ýagdaýynda ony üst örtüginden ýokary 0,6 metre çenli bolar ýaly gözenekli germew bilen galdyrmaly. Binalaryň ulanylýan üstlerinde jaýlaryň ýa-da desgalaryň beýikligine garamazdan germew gurnamak hökmanydyr. Germewiň beýikligi azyndan 0,9 metr bolmaly.

128. Köpugurly binalarda ýokarky ýagtylyk çyralary (dik asman çyralary) olary tüsse çykaryş ulgamynda ulanylanda ýangyn dörän ýagdaýynda açylyşy awtomatiki, distansion we el bilen herekete getirijileri bolmalydyr, ýöne silikon aýnadan ýasalan çyralar ulanylanda gorag gözenegi hem bolmalydyr.

129. Ýaşaýyş jaýlaryň ýyladyş örtügi otda ýanmaýan bolmalydyr.

130. Demirbeton gatlary we profilirlenen düşegi boýunça iki sany ýangyn goraýjy araçäk bilen üpjün edilen ýagdaýynda otda ýanýan ýyladyş örtüginiň ulanylmagyna ýol berilýär:

1) meýdany 50 m2 bolan otda ýanýan ýyladyş örtügiň perimetri boýunça ýanmaýan ýyladyş örtügi bilen ýangyna garşy zolaklardan germew edilýär we ýyladyş örtügiň üstünden sement-çäge tekizleýji gatlagy ýa-da galyňlygy azyndan 30 mm bolan ýeňil beton örtülýär;

2) meýdany 500 m2 bolan otda ýanýan ýyladyş örtügi jaýyň boýunyň keseligine ýerleşdirilen ini 6 metr bolan ýanmaýan ýyladyş örtüginden goşmaça ýangyna garşy zolaklardan germew edilýär.

131. Basgançagyň gözeneklerinden binanyň üstüne ýa-da çerdaga çykalgalary binanyň funksional ýangyn howplulygyndan we ölçeglerinden baglylykda, ýöne azyndan bir çykalga her aşakdaky ýagdaýa:

1) jaýyň her üsti çerdakly doly we doly däl 100 metr uzynlygyna we azyndan 
1 çykalga üsti çerdaksyz binanyň her doly we doly däl 1000 m2 meýdanyna, 
şeýle-hem jaýlaryň şu görnüşlerine: adamlaryň hemişelik we wagtlaýyn bolýan binalarynda, tomaşaçylyk we medeni-aň-bilim edaralarynda, ilata hyzmat etme kärhanalarynda, bilim edaralarynda, ylmy we taslama edaralarynda;

2) ýangyn basgançaklarda önümçilik we ammar binalaryň we desgalaryň perimetri boýunça her 200 metrden.

Şu aşakdakylary göz öňünde tutmazlyga ýol berilýär:

1) eger-de jaýyň ini 150 metrden geçmeýän bolanda jaýyň esasy öň tarapynda ýangyn basgançaklaryny;

2) bir gatly, üst örtüginiň meýdany 100 m2-dan köp bolmadyk binanyň üstüne çykalgany.

132. Basgançagyň gözeneklerinden binanyň üstüne ýa-da çerdaga çykalgalary basgançak marşlaryndan çykalganyň öňi meýdançaly, ölçegi azyndan 1×1 metr bolan ikinji derejeli ýangyna garşy gapylardan göz öňünde tutmaly. Binalaryň çerdaklarynda ölçegleri azyndan 1×1 metr gapylardan, lýuklardan, penjirelerden geçýän üzňe basgançaklar bilen enjamlaşdyrylan üstüne çykalga göz öňünde tutulmalydyr.

Mansardaly jaýlarda germewleýji gurnawlaryň çerdak boşluklarynda lýuklary göz öňünde tutulmalydyr. Binalaryň üstleriniň dürli beýikliginiň 1 metrden köp bolan araçäginde (şol sanda üste swetoaerasion çyralary galdyrmak üçin) ýangyn basgançaklaryny göz öňünde tutmalydyr.

Eger binanyň üstüniň meýdany 100 m2-den köp bolan her bir böleginde öz basgançagy bar bolsa, onda binalaryň üstleriniň dürli beýiklikleriniň 10 metrden köp bolan araçäginde ýangyn basgançaklary göz öňünde tutulmaýar.

133. 10-dan 20 metr beýiklige galdyrmak üçin we binalaryň üstleriniň dürli beýiklikleriň 1-den 20 metre çenli bolan araçäginde 1 derejeli ýangyn basgançaklary ulanylýar. 20 metrden ýokary beýiklige galdyrmak üçin we binalaryň üstleriniň dürli beýiklikleriniň 20 metrden köp bolan araçäginde 2 derejeli ýangyn basgançaklary ulanylýar.

Basgançaklar otda ýanmaýan materiallardan ýerine ýetirilýär we penjirelere 1 metrden az bolmadyk ýakynlykda ýerleşdirilýär.

134. Ähli ýangyna durumlylyk derejedäki binalaryň üstlerini, stropilalaryny, we çerdak örtükleriniň gözeneklemelerini otda ýanýan materiallardan ulanmaga ýol berilýär. Şunda stropilalaryny we çerdak örtükleriniň gözeneklemelerini ýangyn goragy bilen işläp bejermeli.

Çerdakly binalarda otda ýanýan materiallardan stropilalary we çerdak örtükleriniň gözeneklemeleri gurnalanda binalaryň üstlerine otda ýanýan materiallardan ulanmaga ýol berilmeýär.

VII bap. Üçekleriň we binalaryň üstüniň ýylylyk üzňeligi

135. Üst örtügiň taslamasy işläp düzülende germewleýji gurnawyň ulanyş şertlerini we binanyň ulanylşynda energotygşytlylyk talaplaryny göz öňünde tutmak maslahat berilýär.

136. Çerdakly üst örtügiň, çerdaksyz şemalladylýan üçekleriň ýa-da daşarky howa bilen şemalladylýan gatlakdan aşakda ýerleşýän çerdaksyz şemalladylýan üçegiň gurnawynyň gatlagynyň ýylylyk saklaýyş derejesi ýylyň sowuk döwri üçin Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2017-nji ýylyň 15-nji awgustynda 1090 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Gurluşyk ýylylyk tehnikasy» atly TGK 2.01.03-17 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak barada» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2017-nji ýylyň 28-nji iýulynda çykaran MB-55 belgili buýrugy bilen tassyklanylan, “Gurluşyk ýylylyk tehnikasy” atly TGK 2.01.03-17 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynda (mundan beýläk- TGK 2.01.03-17) bellenen talaplaryndan az bolmaly däldir.

137. Ýylyň maýyl döwründe howanyň içerki hasaplama temperaturasy bellenen tertipde tassyklanylan ýyladyş, wentilýasiýa we kondisionirlemegi taslamak babatynda Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynda bellenen talaplara laýyklykda daşarky howanyň hasaplama temperaturasyndan 3ºС-dan geçmeýän ýaşaýyş jaýlarynda, şeýle hem jemgyýetçilik we önümçilik binalarynda ýylylyk üzňeleýjy gatlagyň galyňlygyny şeýle şert boýunça, ýagny iýul aýynda üçekden jaýa aralaşýan ýylylyk akymynyň dykyzlygy bir gije-gündizde ortaça 12 Wt/m2-dan geçmez ýaly edip hasaplamak maslahat berilýär. Şu şertler berjaý edilende çerdakdaky üst örtügiň we çerdaksyz üçekleriň ýylylyk saklaýyş derejesini hasaplamak talap edilmeýär.

138. Üçekleriň howa we bug syzdyryjylyga bolan garşylygy “Gurluşyk ýylylyk tehnikasy” atly TGK 2.01.03-17 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynda bellenen talaplardan az bolmaly däldir.

139. Üçekleriň talap edilýän ýylylyk, howa we bug syzdyryjylyga bolan garşylygy üçegiň ähli meýdanynda, şol sanda karnizlere, daşky diwarlara, dik kanallara we goşmaça gurnamalara ýakynlaşýan ýerlerdäki gurnama parçalaryň sepleşýän ýerlerinde hem üpjün edilmelidir.

140. Bugüzňeligini örtmegiň zerurlygy “Gurluşyk ýylylyk tehnikasy” atly TGK 2.01.03-17 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynda bellenen talaplara laýyklykda hasaplamak bilen kesgitlenilýär. Bugüzňeleýji örtügini ýylylyk üzňeleýji örtüginiň gatlagyndan aşakda üçegiň içerki üst tarapyndan ýerleşdirmek gerekdir. Bugüzňeleýji örtügi “Binalaryň rulonly we mastikaly üsti bilen üst örtüginiň parçalarynyň çözgüdi” atly şu Kadalara 4-nji goşunda laýyklykda göz öňünde tutmalydyr.

141. Üçekleriň gurnawynyň materiallarynda yzgar agram babatda yzgar toplanýan döwürde çyglylygyň artyşyny hasaba almak bilen, “Gurluşyk ýylylyk tehnikasy” atly TGK 2.01.03-17 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynda bellenen talaplara laýyklykda kadalaşdyrylýan derejeden geçmeli däldir.

142. Çerdak gatlaryň we örtükleriniň talap edilýän ýylylyk geçirijililige garşylygyny üpjün edýän ýylylyk üzňeleýji materiallaryny saýlamagy ýylylyk üzňeligini gurnamaklyga birwagtlaýyn, binanyň otaglarynyň ýyladyşyna we kondisionirlemegine ulanyşda ediljek çykdajylary, şeýle hem gurnawynyň bellenen ulanyş möhletinde gündelik abatlaýyş çykdajylary hasaba almak bilen amala aşyrmak maslahat berilýär.

143. Çerdak örtükleriniň (gatlarynyň), çerdaksyz örtükleriniň “Gurluşyk ýylylyk tehnikasy” atly TGK 2.01.03-17 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynda bellenen talaplara laýyklykda kesgitlenen ýylylyk geçirijilige garşylygyň talap edilýän derejesini üpjün etmek üçin häzirki zaman netijeli ýylylyk üzňeleýji materiallaryny ulanmak maslahat berilýär. Deňeşdirilende pes dykyzlyk we az ýylylyk geçirijilik häsiýetli mineral pagtadan, bazalt we aýna süýümlerinden ýasalan gaty ýylylyk üzňeleýji plitalary, ekstrudirlenen penopolistirol plitalary (şu Kadalaryň bir ýüz ýigrimi dokuzynjy böleginiň talaplaryny hasaba almak bilen) ýa-da penoaýna (penosteklo) ulanmak ileri hasaplanýar. Şunda ýylylyk üzňeleýji materiallary ykdysady maksada laýyklygynyň şerti boýunça saýlamagy maslahat berilýär.

Çerdak örtüklerinde (gatlarynda), çerdaksyz we ýapgyt üst örtüklerinde ulanylýan ýylylyk üzňeleýji materiallarynynyň hyzmat ediş möhleti üçegiň ýa-da üst örtügiň ulanyş temperatura-çyglylyk tertibine, şeýle hem mehaniki güýçleriň täsirine baglylykda standartlaşdyrylan tehniki şertleri boýunça bellenilýär.

Ýylylyk üzňeleýjiniň materiallary ýangyn howpsuzlyk talapalaryna laýyk, uzak wagtda ýylylyk üzňeleýji häsiýetini saklamalydyr, bio-suw durnukly häsiýetli, ulanyş döwründe zäherli we ýakymsyz ysly madda bölüp çykarmaýan bolmalydyr.

Ekstrudirlenen penopolistiroly ulanmak diňe şemalladylmaýan çerdaksyz üçekleriň we ýyly çerdaklaryň köpgatly örtüklerinde, ýöne çerdaksyz şemalladylýan üçeklerde diňe sepleşýän ýerlerinde, germewleýji gurnawlaryň bilen gurnawlaryň beýleki elementleriniň birleşmelerinde ýol berilýär.

144. Üçekleriň ähli görnüşlerinde könelişen, az haýyrly, ýylylyk geçirijilik 
lо görkezijisi 0,10 Wt/(m×°С)-dan ýokary ýylylyk üzňeleýji materiallarynynyň ulanylmagyny çäklendirmek maslahat berilýär. Geçirijilik görkezijisi 
lо=0,07 Wt/(m×°С) we ondan az bolan häzirki zaman netijelikli (effektiw) ýylylyk üzňeleýji materiallaryny ulanmak ileri tutulýar. Durmuş maksatly jaýlaryň üçeklerinde lо=0,05 Wt/(m×°С) we ondan az bolan ýylylyk üzňeleýji materiallaryny ulanmak ileri tutulýar.

Çerdaksyz önümçilik binalarynyň örtüklerinde görkezijisi lо=0,14 Wt/(m×°С) we ondan az bolan ýylylyk üzňeleýji materiallaryny ulanmaga ýol berilýär.

145. Ýyladyjy gatlagy hökmünde külke we içinden howa geçýän ýylylyk üzňeleýji materiallary ulanylanda olary galyňlygy 20 - 50 millimetr bolan sement-çäge ýa-da asfalt-beton tekizleýji gatlagy bilen örtmek gerekdir.

146. Külke we içinden howa geçýän ýylylyk üzňeleýji hökmünde däneleriniň ululygy 15 millimetre çenli we dykyzlygy 200 - 300 kg/m3 çägindäki bolan gabardylan wermikulit, ownuk däneli gabardylan fraksiýasy 5 millimetre çenli we dykyzlygy 200 - 400 kg/m3 çägindäki bolan perlit çägesi, ýöne 500 kg/m3-den köp bolmaly däldir, şeýle hem dykyzlygy 400 kg/m3-dan köp bolmadyk keramzit çagyly ulanmak maslahat berilýär.

147. Külke ýyladyjyny tekiz, gury we tozansyzlandyrylan örtügiň üstünden galyňlygy 6 santimetrden köp bolmazdan, maýak reýkalar boýunça 2-den 4 metre çenli zolaklar şeklinde ýerleşdirilmelidir. Ýylylyk üzňeleýji gatlagy birmeňzeş we üznüksiz bolmalydyr. Soňky gatlaklar, ozalky goýlan gatlaklar dykyzlandyrylanandan soňra düşelýär.

148. Şemalladylýan çerdaksyz we çerdakly üçeklerde ýylylyk üzňeleýji gatlagy ýanmaýan ýa-da kynlyk bilen ýanýan materiallardan bolmalydyr. Şunda ýylylyk üzňeleýji gatlagyň aşagyndaky düşelýän esas ýanmaýan materiallardan bolmalydyr.

149. Şemalladylmaýan örtüklerde agaç we onuň esasynda ýasalan ýylylyk üzňeleýji materiallary ulanmaga ýol berilmeýär, sementi birleşdirýän fibrolit muňa girmeýär.

150. Sowuk we açyk çerdakly çerdak örtügi ýylatmak üçin mineral pagtadan ýasalan, bazalt we aýna süýümlerinden ýasalan, 20 - 50 millimetr galyňlykda sement-çäge palçygyndan ýa-da asfaltbetondan armirlenen tekizleýji gatlagy bilen gurnalan gaty ýylylyk üzňeleýji plitalary ulanmak maslahat berilýär.

151. Çerdaksyz üçekleriň ýylylyk üzňeligi gurnalmazdan öň aşakdaky işleri ýerine ýetirmek zerur:

1) bugüzňeleýji gatyny ýerleşdirmeli;

2) içki suwakarlaryň girdapjyklaryny we arassaçylyk tehniki turbalaryny oturtmak;

3) ýyladyjylary getirmek üçin ýörite gurmalary ýerleşdirmeli (ýylylyk üzňeleýji profilirlenen örtügi boýunça gurnalanda).

Ýylylyk üzňeleýji plitalary bugüzňeleýji gatynyň üsti bilen esasa zolaklaýyn çalynýan bitum mastikasy arkaly ýelmemeli, zolaklaryň ini 10-dan 12 santimetre çenli, esasyň ininiň 1 metrine ikiden bire çenli zolak hasapdan ýelmeşdirilmeli ýa-da hasaplamagyň netijesinde bugüzňeleýji gatynyň bolmazlygynda gurylygna ýelmeşdirilmeli. Plitalar iki gatdan ýerleşdirilmeli. Ýokarky duran plitalaryň sepleşen ýeri aşaky plitanyň sepleşen ýeri bilen gabat gelmeli däldir. Ýyladyjynyň sepleşen ýeriniň yşlary birmeňzeş dykyzlykdaky ýylylyk üzňeleýji materialy bilen doldurylmalydyr.

152. Üsti tolkunlaýyn asbestsement listlerden, metal listlerden, metalçerepisa, çerepisa we beýleki listlenen, ýekeleýin we rulon üst örtük materiallardan taýýarlanan ýapgyt üçeklerde ýyladyjy hökmünde ýanmaýan ýylylyk üzňeleýji materiallar ulanmalydyr. Süýümli materiallary mineral, bazalt pagtadan we sintetiki baglaşdyryjyly aýna süýümlerinden ýasalan plitalary ýa-da düşekleri ulanmak makul bilinýär.

153. Ýyly çerdaklar gurnalanda stropilalaryň aralaryndaky boşluklary ýylylyk üzňeleýji materiallar bilen doldurylýar. Ýyladyjyny atmosfera täsirinden goramak üçin ony daş tarapyndan ýel we gidroüzňeleýji materiallar bilen örtülmelidir. Ýyladyjyny jaýlaryň içindäki ýyly howadan gelýän çygdan goramak üçin ony iç tarapyndan bugüzňeleýji material bilen örtülmelidir. Bugüzňeleýji örtügi ýyladyjynyň içki (aşak) tarapyndan ýerleşdirilmeli.

Bugüzňeleýji örtügi hökmünde ýörite bug geçirmeýän plýonka görnüşli materiallary, talap edilýän bug geçirijilige garşylygyna baglylykda ulanmagy maslahat berilýär. Folgasy jaý tarapynda ýerleşdirilýän folgirlenen bugüzňeleýji örtüklerini ulanmak netijeli hasaplanýar, sebäbi bu ýylylyk beriş koeffisiýentiniň şöhle gaýtaryjy düzüminiň hasabyna ýylylyk üzňeleýjiden ýylylyk akymynyň azalmagyna mümkinçilik berýär. Bu halatda bugüzňeleýji bilen içki gözenegiň arasynda kiçiräk yş göz öňünde tutmaklygy maslahat berilýär.

154. Ýylylyk üzňeligi jaýyň iç tarapyndan gurnalanda bugüzňeleýji örtügi ýylylyk üzňeleýji gatlagyň üstünden gös-göni gurnawyň göteriji detallaryna (pürs, stropila, karkas) berkitmek bolýar ýa-da garalama tagta örtügine agaç reýkalar bilen ýa-da ýeňil metal ugrukdyryjylar bilen berkidilýär. Gurnamak aşakdan ýokarylygyna, keseligine goýulýan tyglary biri biriniň üstüne 100 mm az bolmadyk aralyga çykarmak bilen alyp barylýar. Bugüzňeleýji materialyň sepleşmeleri germetik lentalar bilen ýelmenmelidir. Bugüzňeleýji örtügiň ýyrtylmagyna ýol berilmeýär. Ýyrtylan jebis däl ýerleri germetizirlenmelidir.

155. Ulanylýan çerdaklaryň ýapgyt üçekleriniň örtüginiň gurnawlary esasy funksional wezipesinden başga, üst örtügiň aşagyndaky boşlugyň sesden goragyny üpjün etmelidir.

156. Germewleýji gurnawlaryň ýylylyk geçirijilige talap edilýän garşylygyny üpjün etmek üçin ýyladyjyny bir ýa-da iki gat plitalardan we düşeklerden ýerleşdirmeklige ýol berilýär.

157. Ýyladyş shemasyny saýlamak ýapgyt üçegiň üstüniň basyrlyş gurnamasynyň konstruktiw aýratynlygyndan, stropilalaryň kese kesiginiň beýikliginden, şeýle hem üst örtügiň elementlerini gurnamak boýunça geçirilmeli işleriň tehnologik ýagdaýyna baglydyr. Aşakdaky ýyladyş shemalary ulanmagy maslahat berilýär:

1) stropilalaryň arasynda ýerleşdirilen ýyladyjyly (göteriji karkas ýyladyjynyň içinde ýerleşýär - ýyly zolakda);

2) stropilalaryň arasynda we stropilalaryň üstündäki karkasda ýerleşdirilen ýyladyjyly (göteriji karkas ýyladyjynyň içinde ýerleşýär (şu Kadalaryň 1-nji suratynyň “a” kiçi bendi);

3) stropilalaryň arasynda we stropilalaryň aşagyndaky karkasda ýerleşdirilen ýyladyjyly (göteriji karkas sowuk zolakda ýerleşýär (şu Kadalaryň 1-nji suratynyň “b” kiçi bendi).

1-nji surat – Ýapgyt üçekleriň ýyladyş shemalary

a) stropilalaryň arasynda we stropilalaryň üstündäki karkasda ýerleşdirilen ýyladyjyly;

b) stropilalaryň arasynda we stropilalaryň aşagyndaky karkasda ýerleşdirilen ýyladyjyly.

1 - üst örtügi; 2 - kontr gözenek; 3 - goýuşdyrylýan pürsler; 4 - gidroüzňeleýji bug geçirýän diffuzion membrana; 5 - ýylylyk üzňeleýji üçin gözenek; 6 - ýylylyk üzňeleýji; 7 - stropila; 8 – bugüzňeligi ; 9 - jaýyň içki bezegi.

Haçan-da ýylylyk tehniki hasaplamalar netijesinde ýyladyjynyň galyňlygy stropilanyň inine deň ýa-da ondan kiçi bolan ýagdaýynda, ýyladyşyň has ýönekeý shemasynyň ýerine ýetirilişi saýlanmalydyr - ýylylyk üzňeleýji stropilalaryň arasynda ýerleşdirmeli.

Haçanda ýyladyjyny stropilalaryň üstünde, arasynda we karkasda ýerleşdirilen halatynda has netijeli shema hasaplanýar. Şu shemada aşakdaky ýylylyk üzňeleýji material stropilalaryň arasynda ýerleşdirilýär, ýokarkysy bolsa, stropilalaryň üstünden gurnalan kontr gözenekde ýerleşdirilýär.

Şeýle shemanyň artykmaçlygy aşakdakylarda jemlenýär:

1) stropilalaryň üstünden ýyladyjynyň ýokarky gatlagy bilen örtülende sowugyň köpürjikleriniň täsiriniň azalmagynda;

2) örtügiň göteriji elementleriniň uzak möhletli bolmagynda, olaryň howanyň temperatura-çyglylygynyň üýtgeýän täsirinden goralmagy esasynda;

3) üst örtügiň aşagyndaky jaýyň peýdaly boşlugynyň giňelmeginde.

158. Ýapgyt üçegiň ýylylyk üzňeleýjisinde ýyladyjy gatlagyň we üst örtügiň arasyndaky çyglary aýyrmak üçin şemalladylýan howa gatlagy gurnalýar. Howa gatlagyň galyňlygy aşakdakylardan az bolmaly däl:

1) tolkunlaýyn we profilirlenen materiallardan basyrylan üst örtügi üçin 30 mm;

2) tekiz materiallar bilen basyrylan üst örtügi üçin 50 mm.

159. Çerdakly, çerdaksyz we ýapgyt üçegiň üst örtügi taslananda häzirki zaman, uzak möhletli we ulanylanda berk bolan basyrma materiallary göz öňünde tutmaly, şunda olar ýyladyjynyň çyglylykdan goralmagyny we onuň ýylylyk üzňeleýji häsiýetiniň saklanmagyny hasaba almak bilen jaýyň umumy atmosfera täsirinden goragyny, üpjün etmelidir.

Üst örtügiň görnüşi we materialy saýlanylanda, şeýle hem taslanylýan üçekleriň “Energiýany tygşytlamak we energiýadan netijeli peýdalanmak hakynda” Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda häzirki zaman energiýa netijeliligi boýunça talaplary göz öňünde tutulmalydyr.

160. Pes gatly (5 gata çenli) çerdaksyz üçekli we rulonly üst örtükli durmuş maksatly ýaşaýyş we jemgyýetçilik binalaryň durky täzelenende, bular ýaly üçekleri çerdakly üst örtükli aglaba ýekeleýin materiallardan we netijeli ýylylyk üzňeleýji materiallardan ýasalan ýyladyjyly üçekler bilen çalyşmaly.

161. Bar bolan jaýlaryň durkuny täzelemek işleriniň, taslamasyna we gurluşygyna girişmezden ozal, olaryň energiýa netijeliligini ýokarlandyrmak maksady bilen olaryň hakyky ýylylyk tehniki görkezijilerini kesgitlemek üçin germewleýji gurnawlaryň, umumy üçegiň tehniki ýagdaýynyň barlagyny geçirmeli. Çerdaksyz üçekleriň we çerdak örtüginiň konstruktiw elementleriniň we gatlaklarynyň detallarynyň (bugüzňeleýji, ýylylyk üzňeleýji, gidroüzňeleýji we başgalar) fiziki taýdan könelişmeginiň derejesine baglylykda bu elementleriň we detallaryň bölekleýin ýa-da tutuş täze döwrebap netijeli materiallardan ýasalan “Gurluşyk ýylylyk tehnikasy” atly TGK 2.01.03-17 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynda bellenen talaplara laýyklykda edilýän ýylylyk geçirijilige garşylygy we beýleki talaplara jogap berýän elementlere we detallara çalşylmagy zerurdyr.

Eger-de täze tehniki çözgütleri pes dykyzlykly, netijeli ýylylyk üzňeleýji materiallarynyň ulanmagynyň hasabyna germewleýji gurnawlaryň öz agramynyň has ulalmagyna getirmeýän ýagdaýynda, täze germew gurnawlaryň gatlaklaryny bar bolanlaryň üstünden gurnamak maslahat berilýär. Bu bolsa az çykdajylar bilen jaýyň ýylylyk goragyny goşmaça ýokarlandyrmaga mümkinçilik berer.

162. Ähli howa şertli etraplarda sowuk we açyk çerdakly üçekleri ulanmaga ýol berilýär. Şunda açyk çerdakly üçekleri ileri tutulýar.

“Binalaryň üçekleri we üsti” atly 

TGK 2.03.10-2026 belgili 

Türkmenistanyň gurluşyk 

kadalaryna 1-nji goşundy

Ulanylan esasy adalgalar

1. Üçek - binany atmosfera ýagynyň düşmeginden goraýan örtügiň ýokarky elementi.

2. Çerdak - örtükler, diwarlar we çerdakly örtükler bilen çäklendirilen geçiş giňişligi.

3. Sowuk çerdak - çerdak örtüginde hasaplama ýylylyk üzňeligi bilen çerdagyň üstünden howa çekýän şemalladyş kanallaryny çykarmagy göz öňünde tutýan çerdagyň görnüşi.

4. Açyk çerdak - diwarlardaky hasaplama kesişmeleriň deşiginiň üsti bilen daşarky howa bilen işjeň şemalladylýan çerdagyň möçberinde howa çekýän şemalladyjy tarapyndan howanyň goýberilmegini göz öňünde tutýan çerdagyň kysymy. Ýylylyk üzňeleýji örtük binanyň gatlarynyň arasyndaky örtükde gurulýar.

5. Ýyly çerdak - ony gurnama howa çekiş şahtasynyň üstünden uzaltmak bilen çerdagyň ýapyk möçberinde howa çekýän şemalladyjy tarapyndan howanyň goýberilmegini göz öňünde tutýan çerdagyň görnüşi. Ýylylyk üzňeleýji çerdagyň daşky germewlerinde gurnalýar.

6. Çerdaksyz şemalladylýan (şemalladylmaýan) üçek - geçiş giňişligi bolmadyk, daşarky howa bilen şemalladylýan tekizligi ýa-da onuň ýokarky böleginde ýylylyk saklaýan gatlagyň üstünde ýerleşýän kanallar bolan (bolmadyk) üçek.

7. Üst örtügi - çerdakly we çerdaksyz üçekleriň şol bir wagtda göteriji, gidroüzňeleýji, ýyly çerdakda bolsa, ýylylyk üzňeleýji wezipeleri ýerine ýetirýän ýokarky germewleýji gurnawy.

8. Binanyň üsti - binalary we desgalary howa faktorlaryndan we täsirlerinden goramak üçin niýetlenen ýokarky germew.

9. Arkajyk - ýokarky kese duran üçegiň gapyrgajygy, suw üçin goýulan sakajyk.

10. Binanyň rulonsyz üsti - reňklenýän, mastikaly ýa-da siňdirilen gidroüzňelik mastikaly ýa-da ruberoidly dolulygyna zawodda taýýarlanylan gurnama demirbetondan binanyň üsti.

11. Binanyň ulanylýan üsti - öz esasy niýetlenilen maksadyndan, ýagny otaglary howanyň täsirinden goramakdan başga hem umumylykda alnanda peýdalanylýan meýdanyň giňeldilmegine getirýän beýleki maksatlar üçin hem ulanylýan binanyň üsti.

12. Üsti örtülmeýän binanyň üsti - üst tarapynda gidroüzňelik materiallary bolmazdan dolylygyna zawodda taýýarlanylan gurnama demirbeton plitalardan binalaryň üsti.

13. Binanyň üstüniň aşagyndaky esas - ýylylyk üzňeleýjiniň üstüne suw üzňeleýji haly (rulonly ýa-da mastikaly) ýelmenýän göteriji plitalaryň ýa-da tekizleýji gatlagyň üst tarapy. Asbestsement süýümli listlerden gurnalan binalaryň üstünde - listleri berkitmek üçin daýançlar (paýalar ýa-da eşegarkalar).

14. Esasy suw üzňeleýji düşegi (binalaryň rulonly we mastikaly üstüniň düzüminde) - mastikalarda rulonly materiallaryň gatlagy ýa-da aýna materiallary bilen armirlenen, yzygiderlilikde binalaryň üstüniň aşaky böleginiň esasynda ýerine ýetirilýän mastikalaryň gatlagy.

15. Goşmaça suw üzňeleýji düşegi (binalaryň rulonly we mastikaly üstüniň düzüminde) - rulonly materiallardan ýa-da gurluşyk materiallary bilen armirlenen, ýendowlarda, karniz ülüşlerinde, dürli gurnawçylyk parçalaryna galtaşýan ýerlerde esasy suw üzňeleýji halyny güýçlendirmek üçin ýerine ýetirilýän mastika gatlagy.

16. Gorag gatlagy - binalaryň üstüniň esasy suwdan goraýan halynyň mehaniki zeper ýetmeden, gönüden-göni howanyň täsirinden, gün radiasiýasyndan we binanyň üstüniň üst tarapynda ýangynyň ýaýramagyndan goraýan parçasy.

17. Binanyň üstüniň plitasy - gurnama demirbeton üçegiň (örtügiň) esasy saklaýjy parçasy, ol bolsa rulonly we mastikaly binanyň üstüniň esasy ýa-da saklaýan we örtýän wezipeleri ýerine ýetirýän (rulonsyz we üsti örtülmedik binanyň üsti) dolulygyna zawodda taýýarlanylan parçasy bolup hyzmat edip biler.

18. Suw akdyryjy lotok - guramaçylykly suw akdyrmagyň ulgamynda binanyň üstünden ygallary toplamak hem-de aýyrmak üçin hyzmat edýän gurnama demirbeton çerdakly üçegiň legen görnüşli parçasy.

19. Ýendowa - üçegiň ýapgytlarynyň suw gaýtmak üçin kesişýän ýerleri.

20. Yş bekleýji - doly gurnama üçegiň esasy parçalarynyň arasyndaky sepleri örtmek üçin goşmaça gurnama demirbeton ýa-da listli materiallardan ýasalan parça.

21. Damjalyk ternaw - üçekden we beýleki elementlerden gaýdýan suwuň fasad tekizligine düşmegine böwet bolýan gurnaw.

22. Ternaw - daşky guramaçylykly suw akdyryjy ulgamyň üsti bilen binanyň üstünden suwy toplamak we aýyrmak üçin hyzmat edýän, esasan, listli polatdan eplenilip ýasalýan parça.

23. Ýagtylyk (dik asman-zenit çyralar) - örtüginiň çüýşelenen gurnawy ýagtylandyrmak üçin niýetlenen bölegi.

24. Deflektor - otaglardan howa sorýan turbanyň (şahtanyň) daşky böleginiň ujyndaky gurnaw.

25. Parapet - üçegiň, dalanyň (terrasanyň), balkonyň germew hökmünde gyrasyndan geçýän beýik bolmadyk bütewi diwar.

26. Howalandyryş penjiresi - üçegiň ýapgydynda ýerleşen çerdak otagyny ýagtylandyrmak we howalandyrmak üçin niýetlenen penjire.

27 Stropila - agaçdan, polatdan we demirbetondan bolup bilýän ýapgyt üçekleri göteriji gurnawy.

28. Üst örtügiň ýapgydy - üst örtügiň meýdanynyň onuň uzynlygyna bolan gatnaşygyndan düşýän göterim (%) ýa-da gradus (°) otnositel ululykda görkezilen, üst örtügiň iň beýik ýapgydynyň we kese tekizlikdäki onuň proýeksiýasynyň arasyndaky burç.

29. Ýangyn basgançaklaryň 1-nji görnüşi - üst örtüge çykylýan meýdançaly 
2,5 metr beýiklikden başlaýan dikligine polatdan 0,70 metr inlikdäki basgançak. 
10 metr beýiklikden basgançaklar her 0,70 metr aralykda merkezi basgançakdan 
0,45 metr süýşürilen, 0,35 metr radiusda ýaý halka (duga) bolmaly. Üst örtüge çykylýan meýdançada 0,6 metr beýiklikde germew bolmaly.

30. Ýangyn basgançaklaryň 2-nji görnüşi - polatdan marş şekilde ýapgydy 
6:1-den artyk bolmadyk, 0,70 metr inlikde, ýeriň derejesinden 2,5 metr beýiklikden başlanýan, azyndan her 8 metr aralykda meýdançaly tutawaçly basgançak.

31. Düýpli bina - gurluşygyna çuňlaşdyrylan binýadynyň gurulmagy üçin ýer işleriniň we gurluşyk-gurnama işleriniň geçirilmegi, göteriji we germewleýji gurnawlaryň, inžener kommunikasiýalaryň geçirilmegi talap edýän islendik desga.

32. Kömekçi binalar (senagat kärhanalaryň) - kärhananyň ýa-da gurulýan desganyň işçilerine we işgärlerine medeni-durmuş taýdan hyzmat etmek, şeýle hem edara-hojalyk we tehniki gulluklaryň ýerleşdirilmegi üçin bina.

33. Wagtlaýyn binalar we desgalar - gurluşyk döwri üçin ýörite salynýan ýa-da wagtlaýyn ýaramly edilýän (hemişelik), gurluşygyň, gurluşyk-gurnama işlerini guramagyň we ýerine ýetirmegiň işgärlerine hyzmat etmek üçin zerur bolan binalar (ýaşaýyş, medeni-durmuş we beýlekiler) we desgalar (önümçilik we kömekçi maksatly).

34. Bugüzňeligi - germewleýji gurnawlaryň içki tarapyndaky olary howadaky suw buglarynyň kondensatlaryndan goraýan suw we bug syzdyrmaýan materialdan bolan üzňelik gatlagy.

“Binalaryň üçekleri we üsti” atly 

TGK 2.03.10-2026 belgili 

Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna 

2-nji goşundy

Peýdalanylan kadalaşdyryjy hukuknamalara we kadalaşdyryjy resminamalara salgylanmalaryň sanawy

1. “Energiýany tygşytlamak we energiýadan netijeli peýdalanmak hakynda” Türkmenistanyň Kanuny.

2. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2015-nji ýylyň 3-nji sentýabrynda 903 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, “Binalary we desgalary taslamagyň ýangyna garşy kadalary” atly TGK 2.01.02-15 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda” Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2015-nji ýylyň 19-njy awgustynda çykaran MB-65 belgili buýrugy bilen tassyklanylan, “Binalary we desgalary taslamagyň ýangyna garşy kadalary” atly TGK 2.01.02-15 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary.

3. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2015-nji ýylyň 26-njy oktýabrynda 927 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, “Ýaşaýyş jaýlary” atly TGK 2.08.01-15 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak barada” Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2015-nji ýylyň 21-nji awgustyndaky MB-66 belgili buýrugy bilen tassyklanylan, “Ýaşaýyş jaýlary” atly TGK 2.08.01-15 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary.

4. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2019-njy ýylyň 17-nji maýynda 1222 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, “Jemgyýetçilik binalary we desgalary” atly TGK 2.08.02-19 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda” Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2019-njy ýylyň 17-nji aprelinde çykaran MB-70 belgili buýrugy bilen tassyklanylan, “Jemgyýetçilik binalary we desgalary” atly TGK 2.08.02-19 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary.

5. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2023-nji ýylyň 15-nji iýunynda 1715 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, “Gurluşyk gumawlaryny posdan goramak. Taslamagyň kadalary» atly TGK 2.03.11-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda” Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2023-nji ýylyň 15-nji maýyndaky 211-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Gurluşyk gurnawlaryny posdan goramak. Taslamagyň kadalary» atly TGK 2.03.11-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary.

6. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2025-nji ýylyň 18-nji martynda 1866 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, “Gurluşyk gurnawlaryny we desgalaryny posdan goramak. Işleri geçirmek” atly TGK 3.04.01-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda” Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2025-nji ýylyň 17-nji fewralynda 12-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, “Gurluşyk gurnawlaryny we desgalaryny posdan goramak. Işleri geçirmek” atly TGK 3.04.01-2025 Türkmenistanyň gurluşyk kadalary.

7. Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenen tertipde tassyklanylan ýyladyş, wentilýasiýa we kondisionirlemegi taslamak babatynda Türkmenistanyň gurluşyk kadalary.

8. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2017-nji ýylyň 15-nji awgustynda 1090 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Gurluşyk ýylylyk tehnikasy» atly TGK 2.01.03-17 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak barada» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2017-nji ýylyň 28-nji iýulynda çykaran MB-55 belgili buýrugy bilen tassyklanylan “Gurluşyk ýylylyk tehnikasy” atly TGK 2.01.03-17 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary.

9. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabryndaky 50 belgili karary bilen tassyklanylan TDS-25366-82 “Emal EP-5116. Tehniki şertler ” döwletara standarty.

10. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabryndaky 50 belgili karary bilen tassyklanylan TDS-6617-76 “Gurluşyk nebit bitumy. Tehniki şertler” döwletara standarty.

11. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2022-nji ýylyň 16-njy fewralyndaky 43-iş belgili buýrugy bilen tassyklanylan TDS 1784-2022 “List görnüşinde sowuklygyna sozulan prokat. Sortament” döwletara standarty.

12. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2008-nji ýylyň 30-njy dekabryndaky 220 belgili buýrugy bilen tassyklanylan TDS 103-2006 “Zolaklanan polat gyzgynlygyna sozulan prokat önümler” döwletara standarty.

13. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji 
dekabryndaky 50 belgili buýrugy bilen tassyklanylan TDS-4030-63 “Bina üsti çüýleri. Gurnaw we ölçegler” döwletara standarty.

14. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabryndaky 50 belgili buýrugy bilen tassyklanylan TDS-25621-83 “Polimer gurluşyk jebislendiriji we dykyzlandyryjy materiallar we önümler. Toparlanyş we umumy tehniki talaplar” döwletara standarty.

15. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2016-njy ýylyň 26-njy dekabryndaky 1/279 belgili buýrugy bilen tassyklanylan TDS 905-2016 “Gurluşyk işleri üçin çagyl. Tehniki şertler” döwletara standarty.

16. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabryndaky 50 belgili buýrugy bilen tassyklanylan TDS-15123-78 “50%-li we 80%-li simazin-ezilýän tozlar. Tehniki şertler” döwletara standarty.

17. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2015-njy ýylyň 31-nji dekabryndaky 1/191 belgili buýrugy bilen tassyklanylan “Bitum emulsion pasta we mastika. Tehniki şertler” atly TDS 439-2015 belgili döwletara standarty.

18. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabryndaky 50 belgili buýrugy bilen tassyklanylan TDS-18124-95 “Asbestsement tekiz listler” döwletara standarty.

19. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2020-nji ýylyň 14-nji dekabryndaky 361-iş belgili buýrugy bilen tassyklanylan TDS 1468-2020 “Önümler demirbetondan we betondan gurluşyk üçin. Umumy tehniki şertler. Kabul etmekligiň, belliklemekligiň, daşamaklygyň we saklamaklygyň düzgünleri” döwletara standarty.

20. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2017-nji ýylyň 14-nji iýulyndaky 157-iş belgili buýrugy bilen tassyklanylan TDS 589-2017 “Tükmenistanyň ölçegleriň bütewiligini üpjün ediş döwlet sistemasy. Ölçeg serişdeleriniň barlagy. Guramagy we geçirmegiň tertibi” döwletara standarty.

21. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2018-nji ýylyň 1-nji fewralyndaky 22-iş belgili buýrugy bilen tassyklanylan TDS 15588-2014 “Ýylylyk izolýasiýaly penopolistirol plitalar. Tehniki şertler” döwletara standarty.

22. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2022-nji ýylyň 3-nji ýanwaryndaky 01-iş belgili buýrugy bilen tassyklanylan TDS-16136-2003 “Ýylylyk izolýasiýaly perlitbitum plitalary. Tehniki şertler” döwletara standarty.

23. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabryndaky 50 belgili karary bilen tassyklanylan TDS-5742-76 “Ýylylyk izolýasiýaly öýjükli betondan önümler” döwletara standarty.

24. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2021-nji ýylyň 2-nji dekabryndaky 357-iş belgili buýrugy bilen tassyklanylan TDS-9573-2012 “Ýylylyk izolýasiýaly sintetiki baglaşdyryjyda mineralpamyk plitalar. Tehniki şertler” döwletara standarty.

25. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2016-njy ýylyň 25-nji awgustyndaky 1/176 belgili buýrugy bilen tassyklanylan TDS 845-2016 “Çagyl, daş owuntygy (çagyl) we çäge emeli öýjükli. Tehniki şertler” döwletara standarty.

26. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabryndaky 50 belgili karary bilen tassyklanylan TDS-12865-67 “Çişirilen wermikulit” döwletara standarty.

27. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2021-nji ýylyň 19-njy awgustyndaky 259-iş belgili buýrugy bilen tassyklanylan TDS 1671-2021 “Güberçek perlit çägesi we çagyly. Tehniki şertler” döwletara standarty.

28. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabryndaky 50 belgili karary bilen tassyklanylan TDS-20916-87 “Ýylylyk izolýasiýaly rezol fenoloformaldegid smolalaryň esasynda penoplast plitalary. Tehniki şertler” döwletara standarty.

29. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabryndaky 50 belgili karary bilen tassyklanylan TDS-7313-75 “HW 785 emaly we HW 784 lagy. Tehniki şertler” döwletara standarty.

30. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 2016-njy ýylyň 21-nji ýanwaryndaky 1/05 belgili karary bilen tassyklanylan TDS 793-2016 “Polietilen plýonkasy. Tehniki şertler” döwletara standarty.

31. “Türkmenstandartlary” baş döwlet gullugynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabryndaky 50 belgili karary bilen tassyklanylan TDS-10296-79 “Izol. Tehniki şertler” döwletara standarty.

“Binalaryň üçekleri we üsti” atly TGK 2.03.10-2026 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna 3-nji goşundy

Üçekleriň jemleme- gurnawçylyk çyzgydynyň mysallary

§1 Suw akdyrmak

1-nji surat

a) daşky guramaçylyksyz;

b) diwardaky ternawly daşky guramaçylykly;

ç) asma ternawly daşky guramaçylykly;

d) daşky guramaçylykly, gurnama demirbeton parçalarda üçek, diwardaky suw akdyryjy lotoklar bilen;

e) içki guramaçylykly, gurnama demirbeton parçalarda üçek, diwardaky suw akdyryjy lotoklar bilen;

f) içki guramaçylykly, lotoksyz;

g) içki guramaçylykly, merkezi suw akdyryjy lotoklary bilen, daşky diwarlaryň üstündäki paýalary bilen, gurnama demirbeton parçalardan ýasalan üçek;

h) içki guramaçylykly, merkezi suw akdyryjy lotoklary bilen, daşky diwarlaryň üstündäki paýalar bolmadyk, gurnama demirbeton parçalardan ýasalan üçek.

§2 Çerdakly üçekler

2-nji surat

a) eňňit binalaryň üsti bolan, açyk penjireden şemalladylmak bilen, howa çekýän şemalladyjynyň stoýaklary içinden geçirilmedik sowuk çerdak;

b) eňňit binalaryň üsti bolan, açyk penjireden şemalladylmak bilen, howa çekýän şemalladyjynyň stoýaklary içinden geçirilen sowuk çerdak;

ç) ýapgyt ýa-da tekiz eňňitli binalaryň üsti bolan, daşky diwar germewlerdäki deşikden şemalladylmak bilen, howa çekýän şemalladyjynyň stoýaklary içinden geçirilen sowuk çerdak;

d) guramaçylykly suw akdyryjysy diwardaky lotokly, binalaryň üsti ýapgyt eňňitli açyk çerdak;

e) guramaçylykly suw akdyryjysy merkezi lotokly, binalaryň üsti ýapgyt eňňitli açyk çerdak;

f) ýyly çerdak.

§3 Çerdaksyz üçekler

3-nji surat

a) şemalladylýan howa gatlakly, içki suw akdyryjyly we gapdallaýyn potolokly;

b) şemalladylýan howa gatlakly, daşky guramaçylyksyz suwakarly we gapdallaýyn potolokly;

ç) şemalladylmaýan, içki guramaçylykly suw akdyryjyly we gapdallaýyn potolokly;

d) şemalladylmaýan, içki suw akdyryjyly, ýapgyt potolokly. Ýapgytlygy birsydyrgyn (binalaryň tekiz eňňitli üsti);

e) şemalladylmaýan, daşky guramaçylyksyz suw akdyryjyly, ýapgyt potolokly. Ýapgytlygy üýtgäp durýan (binalaryň birsydyrgyn bolmadyk üsti).

Belgilemeler: 1 - binalaryň üsti, 2 - çerdakly üst örtügi, 3 - ýyladyjy, 4 - şemal düşýän penjire, 5 - howa çekýän şemalladyjynyň durýan ýeri, 6 - şemalladyjy deşik, 
7 - gurnama howa çekýän şahta, 8 - howa gatlagy.

Ýekeleýin ýa-da listleýin materiallardan binalaryň üsti

         1-nji surat Suw akdyrmak.

 “Binalaryň üçekleri we üsti” atly TGK 2.03.10-2026 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna 4-nji goşundy

Binalaryň rulonly we mastikaly üsti bilen üst örtüginiň parçalarynyň çözgüdi

1-nji surat. Üst örtüginiň elementleriniň mysallary.

2-nji surat. Binalaryň üstüniň sepleşýän ýerleriniň mysallary.

a - 450 millimetrden ýokary beýikligi bolan diwarlara.

b - şonuň ýaly, şu Kadalaryň bir ýüz on sekizinji bölegi boýunça çäreler ýerine ýetirilen ýagdaýynda.

1 - esasy suw üzňeleýji halysy; 2 - digir-digir sepme örtügi bilen ruberoitden daşky gatlagy bilen bilelikde goşmaça suw üzňeleýji düşeginiň gatlaklary; 3 - gorag gatlagy; 4 - sinklenen, binalaryň üsti üçin ulanylýan polatdan gorag öňlügi; 
5 - jebislendiriji mastika; 6 - berkidiji parçalaryň oklary (suw üzňeleýji haly gatlaklary, gorag öňlükleri berkitmek üçin); 7 - daşky howa bilen baglanyşdyrýan diffuzion gatlagy.

3-nji surat. Deformasiýa sepleriň çözgüdiniň mysallary.

a - sinklenilen polatdan ýarym aýlaw sazlaýjylar bilen yşyň ini 60 millimetre çenli bolanda (goýulmalaryň ini 500 - 1000 millimetr bolanda sazlaýjy galyňlygy 
3 - 4 millimetr listli polatdan ýasalýar).

b - gurnama beton detallardan diwarlary bilen.

1 - esasy suw üzňeleýji halysy; 2 - goşmaça suw üzňeleýji halysynyň gatlagy; 3 - ruberoid düşegi (gury); 4 - gorag gatlagy; 5 - bugüzňeleýji örtügi (hasaplama boýunça); 6 - ýyladyjy materiallardan üstüni doldurma parçasy; 7 - sinklenen polatdan 80 millimetr radiusly sazlaýjy; 8 - sinklenilen binalaryň üsti üçin ulanylýan polatdan towlama detal; 9 - ýanmaýan mineral pamykdan ýyladyjy gatlak; 
10 - berkidiji parçalaryň oklary; 11 - bitum bilen ýelmemek; 12 - suw üzňeleýji halysynyň ýokarky gatlagy; 13 - sinklenen polatdan ýasalan öňlük; 14 - her 600 millimetrden 40´40 millimetr ölçegdäki polat zolaklar; 15 - V görnüşli sazlaýjy.

4-nji surat. Turbalary çekmegiň çözgüdiniň mysallary.

1 - esasy suw üzňeleýji halysy; 2 - gorag gatlagy; 3 - goşmaça suw üzňeleýji halysynyň gatlaklary; 4 - berkidiji parçalaryň oky; 5 - sinklenen binalaryň üsti üçin ulanylýan polatdan ýasalan örtük; 6 - epinli tegelek ýa-da göniburçly polat patrubkalar; 7 - smolalanan esgi; 8 - gysyjy hamut; 9 - jebisleşdiriji mastika; 
10 - içinden geçirilýän turba.

5-nji surat. Suwakarlaryň oturdylýan ýerlerinde binalaryň üstüni gurmagy çözmegiň mysallary.

a - binalaryň ulanylýan üstünde.

b - binalaryň ulanylmaýan üstünde.

1 - esasy suw üzňeleýji halysy; 2 - gorag gatlagy; 3 - 2 gat rulon materiallary; 
4 - ganarlyk mata gatlagy; 5 - tekizleýji gatlagy; 6 - suwakaryň guýgujynyň gapagy; 
7 - suwakaryň goparylyp aýrylýan gapagy; 8 - gysyş halkalary; 9 - azyndan 
15 millimetr galyňlykda düşelen çagyl; 10 - sement-çäge ergini ýa-da kwars çägesi; 11 - beton ýa-da armatura-sement plitkalary; 12 - sement-çäge ergini; 13 - şaýbaly oturdylýan gaýka; 14 - mineral pamyk; 15 - gysyjy hamut; 16 - termowkladyş; 
17 - suwakaryň torly gorag gapakly okarasy.

Esasy suw üzňeleýji halysyny şu Kadalaryň 3-nji tablisasy boýunça kabul etmeli.

Ýylylyk üzňeleýjiniň görnüşleri şu Kadalaryň “Ýylylyk üzňeleýjileriniň görnüşleri” atly 6-njy goşundysynda, bugüzňeleýji örtükleriniňki bolsa “Bugüzňeleýji örtüginiň görnüşleri” atly 7-nji goşundyda berilýär.

“Binalaryň üçekleri we üsti” atly TGK 2.03.10-2026 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna 6-njy goşundy

Ýylylyk üzňeleýjileriniň görnüşleri

Bellikler

1. T-1, T-6, T-15 ýylylyk üzňeleýjiniň gysylma bolan berkligi 10% çyzyklaýyn deformasiýasynda kesgitlenilýär.

2. Ýylylyk üzňeleýji T-7 görnüşli plitalar zeper ýetmegini azaltmak we çyg çekmeginiň öňüni almak üçin oňa deslapdan ruberoid ýelmemek maslahat berilýär.

3. T-14 görnüşli ýylylyk üzňeleýjide onuň üstünden has ownuk granullar düşelmelidir we ol dykyzlandyrylmalydyr.

4. Monolit düşelýän ýylylyk üzňeleýji gatlaklar (T-9, T-12 görnüşli) azyndan 3´3 metr ölçegdäki ülüşde temperatura görä üýtgeme sepler bilen bölünmelidir. Profilirlenen polat düşelýän örtükler bilen örtülen ýerlerde bu yşlar paýalaryň we fermalaryň aşagynda ýerleşmelidir, demirbeton plitalar ulanylan örtüklerde bolsa saklaýan plitalaryň ujundaky sepleşýän ýerleriň aşagynda ýerleşmelidir.

5. T-15 görnüşli ýylylyk üzňeligiň profilirlenen polat düşek örtükleri bilen gönüden-göni galtaşmagyna ýol bermeli däldir.

6. T-1 kysymyndaky ýylylyk örtügi ulanylanda gysylanda 1 kgg/sm2 berkligi bolan plitalaryň ulanylmagyna agram düşende berkligini ýokarlandyrmak üçin deslapdan ruberoid ýelmenilen şertlerinde ýol berilýär.

Binalaryň üçekleri we üsti” atly TGK 2.03.10-2026 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna 7-nji goşundy

Bugüzňeleýji örtüginiň görnüşleri

         Bellikler

1. Bugüzňeleýji örtügi üçin RKM-350B, RKM-350W kysymly ruberoid göz öünde tutulýar.

2. Saklaýan demirbeton plitalaryň beton üst örtükleri boýunça B-1 - B-4 bugüzňeleýji örtügi taslanylan mahaly taslama kysymy 50 bolan sement-çäge ergini bilen 5 millimetr galyňlykda suwamak göz öňünde tutulyp biliner.

3. P-2 kysymyndaky üst örtüklerde (şu Kadalaryň 4-nji goşundysy) panelleriň arasyndaky uzaboýuna we gapdal sepleşýän ýerlerinde bugüzňeleýji örtügi üçin jebislendiriji (germetik) mastikalary ulanmagy göz öňünde tutmak zerurdyr.

Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan 

2026-njy ýylyň 09-njy sentýabrynda 

1967 bellige alyş belgisi bilen döwlet 

belligine alyndy

BU Ý RU GY

Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ýanyndaky Ulag we kommunikasiýalar agentliginiň Baş direktorynyň 2021-nji ýylyň 2-nji dekabrynda çykaran 39-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Internet web-saýtynyň döredilmeginde we işe girizilmeginde berjaý edilmäge degişli bir bitewi tehniki talaplaryna  üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek barada

    2017-nji ýylyň 26-njy awgustynda kabul edilen “Hukuk namalary hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň 30-njy maddasyna we 2019-njy ýylyň 6-njy sentýabrynda kabul edilen “Kiberhowpsuzlyk hakynda” Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda, Internet web-saýtynyň döredilmeginde we işe girizilmeginde berjaý edilmäge degişli bir bitewi tehniki talaplaryny kämilleşdirmek maksady bilen, buýurýaryn:

    1. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2021-nji ýylyň 20-nji dekabrynda 1540 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Internet web-saýtynyň döredilmeginde we işe girizilmeginde berjaý edilmäge degişli bir bitewi tehniki talaplary tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ýanyndaky Ulag we kommunikasiýalar agentliginiň Baş direktorynyň 2021-nji ýylyň 2-nji dekabrynda çykaran 39-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Internet web-saýtynyň döredilmeginde we işe girizilmeginde berjaý edilmäge degişli bir bitewi tehniki talaplarynda:

1) üçünji böleginde:

a) 6-njy bendinde “topary.” diýen sözi “topary;” diýen söz bilen çalşyrmaly;

b) şu mazmunly bentleri goşmaly:

“7) API (Application Programming Interface) - programmalaryň arabaglanşygy, programma üpjünçilikleriniň biri-biri bilen gatnaşygy üçin ulanylýar;

8) Brute force – hasaba alyş ýazgynyň (akkaundyň) açar sözüni tapmak üçin açar sözüniň mümkin bolan ähli kombinasiýalaryny ýeke-ýekeden barlap görmek kiberhüjümi;

9) CMS (Content Management Systems) - mazmun dolandyryş ulgamy, web-sahypalaryň mazmunyny aňsatlyk bilen dolandyrmak üçin ulanylýar; 

10) CSRF (Cross-Site Request Forgery) – HTTP protokolynyň gowşaklygyny ulanmak arkaly ýerine ýetirilýän kiberhüjümi;

11) DDoS (Distributed Denial of Service) - köp sanly kompýuterleriň (ýa-da gurallaryň) bir wagtyň özünde bir serwere ýa-da tor enjamyna kiberhüjüm edip, ony işlemez ýagdaýa getirmekdir;

12) 2FA (Two-Factor Authentication, iki tapgyrly autentifikasiýa) – ulanyjy haýsydyr bir ulgama giriş amala aşyranda onuň şahsy hasabyny anyklamak we ony goramak üçin niýetlenen goşmaça gorag usuly;

13) SFTP (SSH File Transfer Protocol) protokoly - howpsuz faýl geçiriji protokol bolup, maglumatlary şifrlenen görnüşinde geçirmek üçin niýetlenen;

14) SQL (Structured Query Language) - maglumatlar binýady bilen işlemek üçin standart dili;

15) URL (Uniform Resource Locator) - internetdäki resursyň ýerleşýän salgysy;

16) WAF (Web Application Firewall) – web-sahypalaryny we sanly hyzmatlary SQL Injection, XSS, CSRF, DDoS ýaly kiberhüjümlerden goramak üçin niýetlenen howpsuzlyk guraly;

17) XSS (Cross-Site Scripting) – web-saýtyň sahypalarynda zyýanly kodlary işletmäge mümkinçilik berýän kiberhüjümi;

18) “RSS (Really Simple Syndication) – web saýtdaky täze maglumatlary awtomatik usulda alyp görkezýän hyzmat”.

2) bäşinji bölege şu mazmunly bendi goşmaly:

“10) web saýtlarda RSS hyzmatynyň bolmagy göz öňünde tutulmaly we onuň dogry işlemegi üpjün edilmeli”;

3) sekizinji böleginde:

a) 1-nji bendini şu görnüşde beýan etmeli:

“1) internet web-saýtyň serweriniň (ngnix, apache we ş.m.) wersiýasy wagtly-wagtynda täzelenmelidir;”;

b) 4-nji bendinde “ulanylmalydyr.” diýen sözi “ulanylmalydyr;” diýen söz bilen çalşyrmaly;

ç) şu mazmunly bentleri goşmaly:

“5) howpsuzlyk täzelenmeleri we patçlary yzygiderli ulanylmalydyr;

6) internet web-saýtyň serweriniň zerurlygy bolmadyk portlary ýapylmalydyr (netstat -tuln, iptables);

7) internet web-saýta degişli bolup durýan sazlama faýllary (.env, settings.py) we direktoriýalary elýetmez (ýapyk) bolmalydyr;

8) giriş we çykyş trafigi süzmek üçin firewall (meselem, iptables, ufw) ulanylmalydyr;

9) SQL, XSS, CSRF kiberhüjümlerine garşy has giň gorag üçin WAF ulanylmalydyr;

10) köne wersiýaly protokollar (meselem: TLS1.0/1.1) hökmany ýagdaýda öçürilmelidir;

11) Brute force kiberhüjümlerine garşy gorag serişdeleri ulanylmalydyr (meselem, Fail2Ban);

12) TLS-iň häzirki (durnukly) wersiýasy bilen HTTPS-i hökmany ulanmalydyr; 

13) internet web-saýtynda ulanylýan kitaphanalar wagtly-wagtynda täzelenmelidir;

14) internet web-saýtynyň sazlama faýlynda howpsuzlyk sözbaşylary “Content Security Policy” (Security headers) dogry we doly sazlanmalydyr;

15) HTTP Strict-Transport-Security, X-Content-Type-Options, X-Frame-Options ýaly howpsuzlyk sözbaşlary ulanylmalydyr;

16) web-serweriň (nginx, apache) wersiýasy gizlenmelidir.”;

4) dokuzynjy böleginde:

a) 3-nji bendinde “internet web-saýtyň faýllarynyň we maglumatlar binýadynyň wagtly-wagtynda “backup” görnüşde ätiýaçlyk nusgalary alynmalydyr we zerur bolan ýagdaýynda gysga wagtyň içinde işe girizmäge taýýar görnüşde saklanylmalydyr;” diýen sözleri “internet web-saýtyň faýllarynyň we maglumatlar binýadynyň wagtly-wagtynda “Backup” 3-2-1 standarty boýunça alynmalydyr, şifrlenen görnüşde saklanmalydyr we rugsatsyz adamlar üçin çäklendirilen bolmalydyr hem-de gysga wagtyň içinde işe girizmäge taýýar görnüşde saklanylmalydyr;” diýen sözler bilen çalşyrmaly;

b) 7-nji bendini şu görnüşde beýan etmeli:

“7) internet web-saýt bilen ulanyjynyň arasynda geçýän maglumatlaryň goragyny üpjün etmek maksady bilen, goragly HTTPS protokoly we SSL/TLS şahadatnamalary ygtybarly edara-kärhanalardan alnyp, internet web-saýtyna birikdirmelidir;”; 

5) dokuzynjy böleginden soň şu mazmunly onunjy bölegi goşmaly:

“10. Internet web-saýtynyň dolandyryjy sahypasyna (admin paneli) kiberhowpsuzlyk boýunça bildirilýän talaplar:

1) ähli giriş synanyşyklar we administratiw hereketler sene, IP we ulanyjynyň ady bilen hasaba alynmalydyr;

2) dolandyryş paneline girmek 2FA bilen goralmalydyr;

3) 5 şowsuz synanyşykdan soň, giriş wagtlaýyn petiklenmelidir;

4) uzakdan birikmek üçin SSH açar (key) ulanylmalydyr;

5) IP we geolokasiýa arkaly giriş çäklendirilmelidir;

6) dolandyryş paneliniň URL baglanyşyk ady deslapkydan üýtgedilmelidir.”.

7) internet web-saýtynyň ulgamynda ulanylýan JWT (JSON Web Token) sessiýalarynda giriş (access token) gysga möhletli bolmaly, adatça 5-15 minut aralygynda güýje eýe bolmalydyr. Bu çäre ulgamda howpsuzlygy güýçlendirmek we üçünji taraplaryň bikanun giriş mümkinçilikleriniň öňüni almak maksady bilen alnyp barylýar;

8) täzeleýji tokenler (refresh token) uzak möhletli bolup bilýär (meselem: 7-30 gün), emma olar diňe ygtybarly ýagdaýda – goragly “HttpOnly” we “Seсure” atributly kuki-faýllarda ýa-da şifrlenen maglumat ammarlarynda saklanmalydyr; 

9) täzeleýji tokenler her gezek täze token döredilende awtomatiki ýagdaýda çalşyrylmalydyr (“token rotasiýasy”) we öňki tokeniň güýji ýatyrylmalydyr;

10) ulgamda her bir JWT tokeniň özboluşly şahsy identifikatory (JTI) bolmaly we onuň rugsatnamasynyň güýjüni ýitirmek (reokasiýa) mümkinçiligi göz öňünde tutulmalydyr. Bu çäre administratora ýa-da howpsuzlyk ulgamyna tokeni yzyna çagyrmaga mümkinçilik berýär;

11) JWT tokenleriň möhletiniň tamamlanmagyndan soňra täze giriş diňe degişli täzeleýji tokeniň üsti bilen amala aşyrylmalydyr;

12) web-saýtyň serwerinde JWT tokenleriň dogrulygyny barlamak üçin häzirki zaman kriptoalgoritmler (meselem, RS256 ýa-da HS256) ulanylmalydyr;

13) ulanyjynyň ulgamdan çykmagy (logout) ýa-da howpsuzlyk hadysasy ýüze çykan ýagdaýynda degişli tokenleriň hemmesi tiz wagtda güýjüni ýitirmelidir;

14) JWT bilen baglanyşykly ähli hereketler (token döredilmegi, täzelenmegi, ýatyrylmagy) ýörite “audit log” ýazgylarda saklanylmalydyr;

15) JWT tokenleriň mazmunynda diňe zerur maglumatlar ýerleşdirilmeli, şahsy maglumatlar ýa-da howpsuzlyk üçin ähmiýetli gizlin maglumatlar açyk görnüşinde ýerleşdirilmeli däldir;

16) ulanyjy tarapyndan döredilen ähli tokenler diňe HTTPS protokoly arkaly geçirilmelidir.”.

2. Şu buýrugyň ýerine ýetirilişine Türkmenistanyň Aragatnaşyk ministriniň orunbasary Ý.Gulmämmedow we Türkmenistanyň Aragatnaşyk ministrliginiň ýanyndaky Döwlet kiberhowpsuzlyk gullugynyň başlygy gözegçilik etmeli.

Ministr                                                          H.Ş.Hudaýgulyýew

Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan

2026-njy ýylyň 01-nji sentýabrynda 1966 bellige alyş belgisi 

bilen döwlet belligine alyndy

 2026-njy ýylyň 23-nji iýulynda çykaran 68-iş belgili 

B U Ý R U GY

«Senagat kärhanalarynyň güýç we yşyklandyryjy elektrik enjamlaryny taslamak boýunça gözükdiriji. Taslamagyň kadalary» atly TGK 2.04.20-2026 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda»

Türkmenistanyň Prezidentiniň 2022-nji ýylyň 13-nji aprelinde çykaran 46-njy karary bilen tassyklanan, Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrligi hakynda Düzgünnama laýyklykda, binagärlik, taslama, gurluşyk, şähergurluşyk işi babatda kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň taslamalaryny, kadalaşdyryjy-tehniki we usulyýet resminamalaryny, döwlet kadalaryny, gollanmalaryny, gözükdirmelerini bellenen tertipde işläp taýýarlamak we tassyklamak boýunça Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrliginiň wezipelerini amala aşyrmak maksady bilen, buýurýaryn:

1. «Senagat kärhanalarynyň güýç we yşyklandyryjy elektrik enjamlaryny taslamak boýunça gözükdiriji. Taslamagyň kadalary» atly TGK 2.04.20-2026 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamaly (goşulýar).

2. Şu buýrugyň ýerine ýetirilişine Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň orunbasary gözegçilik etmeli.

Ministr                                                                                 A.Geldiýew

Türkmenistanyň Gurluşyk we

binagärlik ministriniň 

2026-njy ýylyň 23-nji iýulynda

çykaran 68-iş belgili buýrugy bilen 

tassyklanyldy

«Senagat kärhanalarynyň güýç we yşyklandyryjy elektrik enjamlaryny taslamak boýunça gözükdiriji. Taslamagyň kadalary» atly TGK 2.04.20-2026 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary

I bap. Umumy düzgünler

1. Şu «Senagat kärhanalarynyň güýç we yşyklandyryjy elektrik enjamlaryny taslamak boýunça gözükdiriji. Taslamagyň kadalary» atly TGK 2.04.20-2026 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - Kadalar) Türkmenistanyň Prezidentiniň 2022-nji ýylyň 13-nji aprelinde çykaran 46-njy karary bilen tassyklanan, Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrligi hakynda Düzgünnama laýyklykda, binagärlik, taslama, şähergurluşyk işi babatda kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň taslamalaryny, kadalaşdyryjy-tehniki we usulyýet resminamalaryny, döwlet kadalaryny, gollanmalaryny, görkezmelerini bellenen tertipde işläp taýýarlamak we tassyklamak boýunça Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrliginiň wezipelerini amala aşyrmak maksady bilen işlenilip taýýarlanyldy.

2. Şu Kadalaryň talaplary pudaklaýyn tabynlygyna, guramaçylyk - hukuk we eýeçiliginiň görnüşlerine garamazdan, binagärlik, şähergurluşyk, taslama we gurluşyk işleri amala aşyrýan fiziki we ýuridik şahslar tarapyndan ýerine ýetirilmäge degişlidir.

3. Şu Kadalar senagat kärhanalarynyň güýç we yşyklandyryjy elektrik enjamlaryny taslamagyň kadalaşdyryjy-tehniki we usulyýet üpjünçiligini guraýar we düzgünleşdirýär.

4. Şu Kadalar senagat kärhanalarynyň gurulýan we durky täzelenýän önümçilik hem-de kömekçi jaýlarynyň güýç we yşyklandyryjy elektrik enjamlaryny taslamaga degişlidir.

5. Şu Kadalar aýry-aýry mehanizmleriň we elektrotehnologik gurnamalaryň (peçleriň, kebşirleýji maşynlaryň, metallary elektrik uçgunlary bilen işläp bejerýän gurnamalaryň) senagatyň käbir pudaklaryna mahsus bolan aýratyn elektrik enjamlary we elektrik herekete geçirijilerini taslamaga degişli däldir.

6. Senagat kärhanalarynda güýç we yşyklandyryjy elektrik enjamlary taslananda şu Kadalaryň talaplaryndan başga-da, «Energiýany tygşytlamak we energiýadan netijeli peýdalanmak hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň we «Elektrik energetikasy baradaky kadalary tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Prezidentiniň 2015-nji ýylyň 28-nji maýynda çykaran 14263 belgili karary bilen tassyklanan, Elektrik we ýylylyk energiýalaryndan peýdalanmagyň kadalarynyň, Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2023-nji ýylyň 13-nji iýulynda 1720 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Umumy düzgünler» atly Elektroenjamlaryň gurluşynyň kadalary I bölümini tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Energetika ministriniň 2023-nji ýylyň 7-nji iýunynda çykaran 145 belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Umumy düzgünler» atly Elektroenjamlaryň gurluşynyň kadalary I bölüminiň (mundan beýläk – EGK I-nji bölümi) talaplaryna laýyklykda berjaý edilmelidir.

7. Senagat kärhanalarynda güýç we yşyklandyryjy elektrik enjamlary boýunça taslama resminamalarynyň we iş çyzgylarynyň möçberi hem-de mazmuny Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2021-nji ýylyň 30-njy aprelinde 1465 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Gurluşykda kadalaşdyryjy resminamalaryň döwlet ulgamy. Esasy düzgünler. Işläp taýýarlamagyň, beýan etmegiň, resmileşdirmegiň we tassyklamagyň düzgünleri» atly TGK 1.01.01-2021 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2021-nji ýylyň 25-nji martynda çykaran MB-30 buýrugy bilen tassyklanan, «Gurluşykda kadalaşdyryjy resminamalaryň döwlet ulgamy. Esasy düzgünler. Işläp taýýarlamagyň, beýan etmegiň, resmileşdirmegiň we tassyklamagyň düzgünleri» atly TGK 1.01.01-2021 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň (mundan beýläk - 1.01.01-2021 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary) talaplaryna laýyk gelmelidir.

8. Senagat karhanalarynyň güýç we yşyklandyryjy elektrik enjamlarynyň taslamasy ykdysady taýdan maksada laýyk görülýän harajatlaryň iň az möçberi boýunça saýlanyp alynmalydyr. Olaryň deňeşdirilýän görnüşleri tehniki derejesi, berkligi we ulanyşdaky amatlylygy boýunça şol obýekte bildirilýän talaplary kanagatlandyrmalydyr.

9. Senagat kärhanalarynyň güýç we yşyklandyryjy elektrik enjamlary taslananda häzirki zaman tehniki çözgütler we täze elektrik enjamlar göz öňünde tutulmalydyr. Taslamada senagat usullarda elektrik gurnaýyş we taýýarlaýyş işlerini wagtynda geçirmegiň mümkinçiligini döretmek boýunça çäreler göz öňünde tutulmalydyr.

10. Senagat kärhanalarynyň güýç we yşyklandyryjy elektrik gurnamalarynda ulanylýan elektrik enjamlar we materiallar bu enjamlaryň we materiallaryň kadalaşdyryjy resminamalarynyň talaplaryny kanagatlandyrmalydyr.

11. Elektrik enjamlarynyň we materiallarynyň gurluşy, ýerine ýetirilişiniň görnüşi, gurmagyň usuly we izolýasiýanyň topary elektrik ulgamynyň nominal güýjenmesine we daşky gurşawyň şertlerine laýyklykda saýlanyp alynmalydyr.

12. Senagat kärhanalarynyň güýç we yşyklandyryjy elektrik enjamlarynyň taslamalary elektrik üpjünçiliginiň taslamasy, şeýle hem tehniki, sanitar-tehniki we beýleki görnüşli enjamlaryň taslamalary bilen özara baglanyşykly bolmalydyr.

13. Elektrik gurnamalaryň elementleri – transformatorlar, generatorlar, elektrik hereketlendirijiler, apparatlar, elektrik geçirijiler, kabeller, paýlaýjylar (şinalar) kadaly iş şertlerinde aşa gyzmagynyň öňüni almak üçin, olaryň uzak wagtlap işläp biljek ýol berilýän ýüklenmede (geçirijiler we kabeller – kese kesiklerde) ýa-da kuwwatlykda saýlanyp alynmalydyr. Tehnologik bozulmadan soňky iş düzgünlerinde diňe izolýasiýanyň könelmegine getirýän, ýöne onuň weýran bolmagyna ýa-da gurnamanyň işleýşiniň bozulmagyna howp salmaýan aşa ýüklenmelere ýol berilýär.

14. Olary iýmitlendirýän torlarda elektrik energiýasynyň hilini ýaramazlaşdyryp bilýän elektrik kabul edijileri (gaýtadan-gysga wagtlaýyn, wagtal-wagtal iş tertibinde işleýän elektrik hereketlendirijiler, kebşirleýji abzallary, dugaly elektrik peçlerini), şeýle hem elektrik energiýany wentil özgerdijileriniň üsti bilen kabul edýän elektrik kabul edijileri bolan elektrik gurnamalarynyň taslamalarynda «Türkmenstandarlary» baş döwlet inspeksiýasynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabrynda çykaran 50 belgili karary esasynda 2000-nji ýylyň 1-nji ýanwaryndan güýje girizilen «Elektrik energiýasy. Tehniki enjamlaryň elektromagnit laýyklygy. Umumy maksatly elektrik üpjünçilik ulgamlarynda elektrik energiýasynyň hiliniň kadalary» atly TDS-13109 (mundan beýläk - TDS-13109) göz öňünde tutulan çäreler ýerine ýetirilmelidir.

15. Haçan-da nazarda tutulýan ulgamdan diňe ýokarda görkezilen elektrik kabul edijiler iýmitlenýän ýagdaýynda, olaryň kadaly işlemegi üçin zerur bolan elektrik energiýasynyň hili üpjün edilmelidir. TDS-13109 laýyk gelýän elektrik energiýasynyň hili bolsa, nazarda tutulýan ulgamyň umumy maksatlara niýetlenen ulgam bilen birigýän ýerinde üpjün edilmelidir.

16. Jaýlaryň içki meýilnamalarynyň we kesikleriniň hem-de daşky gurnamalaryň çyzgylarynda partlama we ýangyn döremek howpy bolan meýdançalaryň çäkleri, EGK-nyň I-nji bölüminiň talaplaryna laýyklykda gurşawyň şertleri boýunça jaýlaryň topary, şol jaýlarda partlama howpuny döredip biljek ulgamlaryň derejeleri we toparlary, şeýle hem mümkin boldugyça, partlama hem-de ýangyn döretmek howpy bolan gazlaryň we buglaryň atlary görkezilmelidir.

17. Taslamanyň düşündiriş ýazgysynda we çyzgysynda elektrik enjamlaryny zeminlemek we nollamak boýunça görkezmeler bellenmelidir. Şunda EGK-nyň 1-nji bölüminiň talaplary berjaý edilen hemme şertlerinde zeminleýji hem-de gorag nol geçirijiler hökmünde jaýyň gurnawlary göz öňünde tutulmalydyr, gorag zeminlemesi hökmünde hem, ýyldyrymdan goraýjy hökmünde hem jaýlaryň demir-beton binýatlarynyň (fundamentleriniň) armaturalary göz öňünde tutulmalydyr. Şu maksat üçin demir-beton gurnawlarynyň we binýatlaryň (fundamentleriň) çyzgylarynda hemme goýulýan şaýlar we armaturalar boýunça elektrik zynjyrynyň üznüksizligi göz öňünde tutulmalydyr.

18. Wentil özgerdijiler we beýleki enjamlardan elektrik togy alýan elektrik kabul edijiniň bölümleriniň ulgamdan elektrik togy alýan kondensatorly batareýalarynyň reaktiw kuwwatynyň öwezini dolmaklyk diňe ýokary garmonikaly süzgüçleriň ynamly işlemegi üpjün edilen ýa-da ilkinji kononik garmonikanyň tolkunynda ýaňdan sazlanan şertlerde ulanylmalydyr.

19. Radio päsgelçiliklerini basyp ýatyrmak üçin çäreleri görmegiň zerurlygy senagat radio päsgelçilikleriniň ýol berilýän kadalaryna laýyklykda kesgitlenmelidir.

II bap. Güýç elektrik enjamlary

§1. Umumy talaplar

20. Güýç elektrik enjamlaryny taslamaklyk taslanylýan obýektiň aýratynlygy hem-de geljekki ösüşi nazarda tutulyp alnyp barylmalydyr, olar taslamanyň tehnologik we gurluşyk bölümlerinde göz öňünde tutulýar.

Elektrik ýüklenmeleriň ähtimallyk artmagy, haçan-da ol talap edilende, transformatorlary çalşyrmak ýa-da goşmaça oturtmak, paýlaýjy enjamlarda panelleri ýa-da öýjükleri köpeltmek, elektrik ulgamynyň şahalaryny artdyrmak ýoly bilen göz öňünde tutulmalydyr. Munuň üçin takyk oturdylýan (taslamanyň sanawnamasynda sanalan) ätiýaçlyk enjamlarynyň ulanylmagyna ýol berilmeli däldir. Takyk gurnamak üçin diňe hakyky oturdylýan elektrik kabul edijileriň sanyny we kuwwatlylygyny hem-de garaşylýan ýüklenmeleri hasaba alýan enjamlar saýlanyp alynýar.

21. Elektrik ýüklenmeler adatça, senagat enjamlarynyň elektrik ýüklenmesini kesgitlemeklik boýunça tehniki-kadalaşdyryjy resminamalara laýyklykda ulanyş koeffisiýenti we iň ýokary koeffisiýent usuly bilen kesgitlenmelidir.

Bu ýagdaýda, seh podstansiýalarynyň transformatorlarynyň kuwwatlylygy, çalt üýtgeýän ýüklenme tertiplerinden başga ýagdaýlarda, ýarym sagatlyk iň ýokary ýüke esaslanyp däl-de, has ýüklenmeli çalşykda (smenada) ortaça energiýanyň sarp edilişine esaslanyp kesgitlenmelidir. Çalt üýtgeýän ýüklenme tertibi ýagdaýynda, taslama transformator kuwwatlylygyny ýarym sagatlyk iň ýokary ýüklenmä esaslanyp saýlamagyň zerurlygyny esaslandyrmalydyr.

Haçan-da bu mümkin bolanda, hemme ýagdaýlarda hasaplama ýüklenme işiň hakyky garaşylýan tehnologik gurluşy, gurnamanyň öndürijiligi we aýry-aýry mehanizmleriň ýüklenmesi hasaba alnyp, tehnologik maşynlaryň pasportlarynyň maglumatlarynyň esaslarynda, bu maglumatlar bolmadyk ýagdaýynda bolsa, şonuň ýaly taslanan gurnamada ýüze çykarylan koeffisiýentleriň kömegi bilen kesgitlenmelidir.

Kadalaşdyryjy-tehniki resminamalarda elektrik ýüklenmeleriň hasaplama koeffisiýentiniň ähmiýetiniň çäkleri getirilen ýagdaýlarynda, ortadan ýokary ähmiýetliligini ulanmaklyga diňe taslamada zerur bolan esaslandyrmalar bolanda ýol berilýär.

Ätiýaçlandyrmak üçin ulanylýan elektrik gurnamalaryň transformatorlary, generatorlary, şeýle hem abzallary, şinalary, kabelleri, geçirijileri we beýleki şaýlary tehnologik bozulmadan soňky iş düzgünlerindäki ýüklenmeleri hasaba almak bilen saýlanyp alynýar. Ýüklenmeler EGK-nyň I-nji bölüminiň talaplaryna, şeýle hem taýýarlaýjy kärhanalaryň ýa-da ýörite hasaplanyp çykarylan tehnologik kadalaşdyryjy resminamalaryna laýyklykda kesgitlenýär.

22. Ähli ýagdaýlarda elektrik herekete getirijilik şertleri boýunça muňa ýol berilýän bolsa, üýtgeýän elektrik togy bilen işleýän elektrik hereketlendirijileri ulanmaklyk maslahat berilýär.

Üýtgemeýän elektrik tok bilen işleýän elektrik hereketlendirijileri diňe tizligini giňden we emaý bilen sazlanmagyny talap edýän mehanizmler üçin (eger-de asinhron hereketlendirijileriň tizligini sazlamaklyk bellenilen tehniki tertibi üpjün etmese ýa-da tygşytly bolmasa) we gaýtalanýan-gysga wagtlaýyn ýa-da arakesmeli we arakesmesiz iş tertibinde işleýän mehanizmler üçin ulanmaga ýol berilýär. Mehanizmleriň tizligini sazlamak usulyny saýlap almaklyk elektrik geçirijiniň taslamasynda esaslandyrylan bolmalydyr.

23. Elektrik herekete getirijiniň we töwerekdäki gurşawyň şertleri boýunça ýol bererli ähli ýagdaýlarda, hususan-da, kuwwatlylygy 100 kWt we ondan-da ýokary bolan uzak wagtlap işleýän, sazlanmaýan mehanizmler (wentilýatorlar, howa saklaýjylar, sorujular, basyş dörediji enjamlar, elektrik tok özgerdijileriň geçirijileri, owradyjy maşynlar) üçin sinhron hereketlendirijileri ulanmaklyk teklip edilýär.

Şeýle hereketlendirijileri ulanmakdan ýüz öwürmeklik taslamanyň tehniki bölüminde ýa-da elektrik geçirijiniň taslamasynda esaslandyrylan bolmalydyr.

Sinhron elektrik hereketlendirijileriň işledilmegi mümkin bolan ýagdaýynda, olary ýönekeý gurluş ülňe boýunça ulgamdaky doly güýjenmä gös-göni birikdirmekligi göz öňünde tutulmalydyr.

§2. Podstansiýalar, transformatorlar, özgerdijiler, paýlaýjy gurluşlar we elektrik jaýlary

24. Podstansiýalaryň sany we ýerleşdirilmeli ýerleri hem-de sehlerde ýa-da olaryň golaýynda ýerleşdirilmeli transformatorlaryň hem-de özgerdiji enjamlaryň sanlary we kuwwatlyklary elektik enjamlarynyň taslamalary ýerine ýetirilende saýlanyp alynmalydyr ýa-da (eger-de kärhananyň ýa-da obýektiň elektrik üpjünçilik taslamasy öň ýerine ýetirilen bolsa) anyklanmalydyr.

Eger-de, gurşawyň we hyzmat etmegiň şertleri päsgelçilik döretmeýän bolsa, hemme ýagdaýlarda sehleriň içinde giňişlikde oturdylýan toplumlaşdyrylan podstansiýalar ulanylmalydyr.

Seh transformatorlarynyň sanyny we kuwwatlylygyny saýlap almaklyk ýüklenmäniň udel dykyzlygyndan, obýektiň (daşynyň, sehiň bölüminiň) doly hasaplama ýüklenmesinden, elektrik energiýanyň bahasyndan we beýleki meselelerden «Energiýany tygşytlamak we energiýadan netijeli peýdalanmak hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň talaplaryndan ugur alnyp, amala aşyrylmalydyr.

Ýüklenmäniň dykyzlygy 380 W-dan 0,2 kWA/m2 güýjenmede bolanda, kuwwatlylygy 1000 kWA çenli bolan we dykyzlygy 0,2 - 0,3 kWA/m2 bolanda - kuwwatlylygy 1600 kWA transformatorlary ulanmak maksadalaýykdyr. Dykyzlygy 0,3 kWA/m2 dan köp bolanda, kuwwatlylygy 1600 kWA ýa-da 2500 kWA bolan transformatorlary ulanmaklygy tehniki-ykdysady hasaplamalar bilen anyklamak maksadalaýykdyr.

Neýtraly gönümel zeminlenen 1000 W çenli güýjenmeli ulgamda, bir fazanyň utgaşmagyndan gorag işiniň ygtybarlyk şerti boýunça kuwwatlylygy 250 kWA bolanda «ýyldyz-aýlaw-aýlaw» sarymly, kuwwatlylygy 400 kWA we ondan ýokary bolanda «üçburç-ýyldyz» sarymly transformatorlar ulanylmalydyr.

25. Senagat sarp edijileriniň uly elektrik hereketlendirijileriniň başlangyç toklaryndan elektrik sarp edijilerine şok ýüklerini, şeýle hem üýtgeýän ýükleri ýa-da ýygy-ýygydan kommutasiýa operasiýalary bilen elektrik sarp edijilerine üpjün etmek üçin niýetlenen ulgamlaýyn paýlaýjy podstansiýalarda pes woltly, bölünen sargyly transformatorlar göz öňünde tutulmalydyr.

Görkezilen podstansiýalarda pes güýjenmeli bölüji gurallary, iki ýekeleýin seksionirlenen ikilenji güýjenmeli şin ulgamy boýunça ýerine ýetirmek gerek.

26. Bölüji podstansiýalarda ulanylýan, daşky we içki 10 (6) kW güýjenmeli toplumlaýyn bölüji gurluşlaryň görnüşi, seriýasy hem-de dizaýn ýerine ýetirilişi (bir ýa-da iki taraply hyzmat edilişi, tigirlenýän elementleriniň sany, işçi we aýrylýan elektrik toklar, öçürip-ýakyjynyň görnüşi, howadan ýa-da kabelden goşulanlar we beýlekiler) adatça, şu aşakdakylar ýaly kesgitlenilýär:

1) iýmitlendirýän podstansiýalar üçin - senagat kärhanalaryny birikdirmäge (goşmaga) rugsat berýän tehniki şertler;

2) senagat kärhanasynyň peseldiji podstansiýalar üçin-taslamaga tehniki buýurma.

Ussahananyň podstansiýalarynda kabel baglanyşygy bolmalydyr.

27. Ýokary dykyzly gurluşykly ýerlerde, şeýle-hem senagat zyňyndylary ýa-da çägeleriň tozamagy bilen ýokary derejede howanyň hapalanýan ýerlerinde ýerleşýän bölüji podstansiýalarynda bölüji gurallary ulanmakda elogaz izolýasiýasyny göz öňünde tutmalydyr.

28. Ygtybarlylygy boýunça elektroüpjünçiligiň aýratyn derejeli  iýmitlenmesinde arakesme rugsat berilmeýän aýratyn derejeli senagat kabul edijileri üçin, elektrik togy zynjyrda bir ýa-da birnäçe gezek awtomatiki gaýtadan birikdiriji (mundan beýläk - AGB), howa setinde gysga wagtly näsazlygynda, ätiýaçlygy awtomatiki birikdiriji (mundan beýläk - ÄAB) gurluşlaryny, şeýle-hem sygym elektrik tok zynjyrlarynda 35(6) güýjenmeli wakumly ýa-da elegazly öçürijileri göz öňünde tutmaklyk maksadalaýykdyr.

Wakumly öçürijileri ýokary sanly kommunikasion aýlawlarda ulanmak gerekdir.

Ýertitremelere sezewar bolýan ýerlerde paýlaýjy podstansiýalarda bakly elegaz öçürijileri oturtmaklygy göz öňünde tutmalydyr.

29. Pes woltly howa ulgamyň bölüji gurallaryny goşmak bilen, 35 kW çenli güýjenmeli bölüji ulgamy gaýtadan güýjenmeli bolmagyndan goramak üçin, gurak transformatorlaryň kuwwatly elektro hereketlendirijisini gaýtadan güýjenmelikden çäklendirýänleri we aýyrýanlary göz öňünde tutmalydyr.

110 kW güýjenmeli ulgamyň elementlerini goramak üçin, şol sanda gazoizolirlenen bölüji gurallary ýokary güýjenmelerden goraýan çäklendirijileri göz öňünde tutmalydyr.

30. Elektrik üpjünçiligi üznüksiz bolan ikinji topara girýän elektrik kabul edijiler üçin we üçünji topara girýän elektrik kabul edijiler üçin adatça, hemişelik durýan (göçürilmeýän) abzally, 1000 W çenli güýjenmeli toplumlaýyn gurluşlary ulanmaklyk üçin şu aşakdakylar göz öňünde tutulmalydyr:

1) eger-de olar elektrik jaýynda oturdylýan bolsa, şitleriň açyk panellerinde oturdylýar;

2) elektrik hünäri bolmadyk işgärler üçin elýeterli ýerde ýa-da gurşawyň şertleri boýunça gorag germewi talap edilýän ýerde oturdylýan bolsa, ýapyk görnüşli geçirijileriň panellerinde ýerleşdirilýär.

31. Dolandyryjy beketleriň şitleri (mundan beýläk - DBŞ) diňe elektrik geçirijini awtomatlaşdyrmak zerurlygyny ýa-da gabamak işini we nobatçylyk dolandyryşyny amala aşyrmagy ýeňilleşdirmek üçin dolandyryjy abzallaryň oturdyljak ýerlerini merkezleşdirmek zerurlygy ýa-da daşky gurşawyň täsirinden abzallary goramak zerurlygy bilen äşgär bolan ýagdaýlarda göz öňünde tutulmalydyr.

Galan ýagdaýlarda olary elektrik kabul edijileriň gös-göni golaýynda ýerleşdirmek mümkinçiligi üçin degişli derejede ýerine ýetirilen gutuly, magnitli işe girizijileri göz öňünde tutmaklyk teklip edilýär. Köp sanly (bäşden köp) magnitli işe girizijileri umumy gurnawda merkezleşdirip ýerleşdirmeklik teklip edilmeýär.

32. Haçan-da, transformator podstansiýalaryň ýüklenmesi, esasan, dolandyryşyň şit ulgamyna (mundan beýläk - DŞU) birikdirilen elektrik kabul ediji bilen kesgitlenýän halatynda adatça, paýlaýjy enjamyň transformator toplumlaşdyrylan transformator podstansiýalaryň (mundan beýläk - TTP) 1000W çenli şkafly enjamyny oturtmakdan gaça durup, transformatordan çykýan uçlaryny gös-göni DŞU-nyň panelleriniň giriş şinalary bilen birikdirilmegi göz öňünde tutulmalydyr.

33. Gyzgyn, tozanly sehlerde, şeýle hem himiki aktiwli gurşawy bolan sehlerde podstansiýalary oturtmaklyk ýörite bölünip berlen otaglarda göz öňünde tutulmalydyr. Şunda transformatordan otag üçin howanyň täzelenip durulmagy göz öňünde tutulmalydyr, 1000 W çenli paýlaýjy şit abzally otaglar we beýleki elektrik otaglary üçin otagyň içine tozanyň, çygyň we himiki aktiw gazlaryň düşmeginiň öňüni almak çäreleri (dykyzlandyrylan gapyly tambur, arassa howany üflemek) göz öňünde tutulmalydyr.

34. Üýtgeýän elektrik togunyň energiýasyny hemişelik elektrik toguna öwürmek üçin adatça, ýarym geçirijili göneldiji (wiprýamitel) enjamy bolan toplumlaýyn özgerdiji podstansiýalar göz öňünde tutmalydyr.

35. Taslamasy kabul edilen özgerdiji gurnamalaryň ýerleşdirilmegi, gurnamalara hyzmat edýänleriň howpsuzlygy, şeýle hem gurluşyk bölümleri, ähli kysymly özgerdiji podstansiýalar üçin howa çalşygy hem-de ýyladyşy EGK-nyň I-nji bölüminiň talaplaryna laýyk gelmelidir.

36. Hemişelik nobatçy işgärleri bolýan elektrik jaýlarynyň taslamalarynda (elektromaşyn zallarynda, aýratyn ýokarlandyrylan ýygylykly elektromaşynly generatorlar we statiki özgerdiji podstansiýalarda gury transformatorlaryň oturdylmaly ýerlerinde) güwwüldä garşy çäreler, zerurlyk ýüze çykan bolsa, şeýle-de ýokarlandyrylan we ýokary ýygylykly meýdanlaryň zyýanly täsirinden hyzmat edýän işgärleri goramagyň çäreleri göz öňünde tutulmalydyr.

Hyzmat edýän işgärleriň hemişe bolýan ýerlerinde oturtmak üçin degişli enjamlar saýlanyp alynmalydyr (suw bilen sowadylýan ýokarlandyrylan tizlikli gorag gutyly maşynlar we generatorlar, şahsy wentilýatorlaryň ýerine aýry-aýry iş otaglaryna eltilen howa täzeleýji merkezli ulgam).

Elektrotehniki jaýlaryň gurluşyk bölümlerini işläp taýýarlamak baradaky tabşyryklarda sesleri ýatyrmaklyga we hyzmat edýän işgärleri olardan üzňeleşdirmeklige degişli talaplar göz öňünde tutulmalydyr (maşyn zaly bilen dolandyryjy şitleriň arasyny aýna penjireler bilen ýapmak).

§3. Toguň we güýjenmäniň ulgamlary, neýtrallaryň iş düzgünleri, güýjenmäniň gyşarmalary

37. Güýç elektrik enjamlarynyň taslamalarynda adatça, üýtgeýän elektrik tokda işleýän kabul edijileriň we gurnamalaryň ulanylmagy göz öňünde tutulmalydyr. Üýtgemeýän toguň ulgamyny şu aşakdakylarda ulanmagy göz öňünde tutmalydyr:

1) üýtgeýän togy ulanyp bolmajak tehnologik işiň dowamlylygy üçin (elektroliz, galwanotehnika);

2) tehnologik işiň dowamlylygynyň şertleri boýunça üýtgemeýän toguň ulanylmagy zerur bolan ýörite enjamlarda (kontaktly kebşirlemek, flýusyň aşagynda ýa-da gorag gaz giňişliginde awtomatik kebşirlemek, gyzgynlyga durumly splawlary we ýokary hilli arassa seýrek metallary almak üçin dugaly howa basyşly peçler üçin ýörite enjamlar, elektrokreking);

3) şu Kadalaryň ýigrimi ikinji böleginiň görkezmelerine laýyklykda geçirijileri üýtgemeýän elektrik tokda işleýän elektrik hereketlendirijili mehanizmleriň elektrik hereketlendirijilerini üpjün etmek üçin.

38. Güýç enjamlardaky üýtgeýän toguň hemişelik durýan kabul edijilerini üpjün etmek üçin toguň we güýjenmäniň ulgamlaryny şu aşakdakylara gollanyp saýlamalydyr:

1) üç we bir fazaly 380 W elektrik kabul edijilerini iýmitlendirmek üçin üzňeleşdirilen ýa-da gönümel zeminlenen neýtrally üç fazaly 380 W üýtgeýän tok ulgamyny hem-de üç we bir fazaly 380 W elektrik kabul edijilerini we bir fazaly 220 W elektrik kabul edijilerini iýmitlendirmek üçin gönümel zeminlenen ýa-da üzňeleşdirilen neýtrally 380/220 W ulgamy ulanmak haýsydyr bir islendik ýerli şertler päsgel bermeýän ähli ýerlerde we eger-de tehniki-ykdysady hasaplamalar bilen has ýokary güýjenmeleriň ulanylmagy subut edilmedik halatlarda gerekdir. Şu ulgamlardan üpjün edilýän üç fazaly elektrik kabul edijileriň iň ýokary kuwwaty adatça, 630 A toguň güýjüne kontaktorlaryň ulanylmagyna ýol berilýän ululykdan geçmeli däldir;

2) şahadaky 500 W güýjenme bilen üç fazaly elektrik kabul edijileri üpjün etmek üçin üzňeleşdirilen aralyk geçirijili üç fazaly 500 W üýtgeýän toguň ulgamyny diňe hereket edýän gurnamalar durky täzelenende ýa-da giňeldilende ulanylmalydyr. Şu ulgamdan üpjün edilýän üç fazaly elektrik kabul edijileriň iň ýokary kuwwatlylygy adatça, 630 A toguň güýjüne kontaktorlaryň ulanylmagyna ýol berilýän ululykdan geçmeli däldir;

3) 660 W üç we bir fazaly elektrik kabul edijileri üpjün etmek üçin üzňeleşdirilen ýa-da neýtraly gönümel zeminlenen aralyk geçirijili üç fazaly 660 W üýtgeýän toguň ulgamy we 660 W üç we bir fazaly elektrik kabul edijileri hem-de 380 W bir fazaly elektrik kabul edijileri üpjün etmek üçin neýtraly gönümel zeminlenen aralyk geçirijili 660/380 A ulgamy tehniki-ykdysady esaslandyrmalar bolanda (şu Kadalaryň otuz sekizinji böleginiň 1-nji bendi) şu 380 we 380/220 W bilen çalşyrmaklyk taslamada göz öňünde tutulmalydyr. Şu ulgamdan üpjün edilýän üç fazaly elektrik kabul ediji adatça, 630 A toguň güýjüne kontaktorlaryň ulanylmagyna ýol berilýän ululykdan geçmeli däldir;

4) eger-de, tehniki-ykdysady hasaplamalaryň esasynda, kärhanalar boýunça kuwwaty paýlamak boýunça elektrik üpjünçiliginiň taslamasy kabul edilen bolsa, 6 kW şahalaýyn güýjenme bilen güýç üç we bir fazaly elektrik kabul edijileri (elektrik hereketlendirijileri, özgerdijileri, elektrik peçlerini) üpjün etmek üçin üzňeleşdirilen üç sany aralyk geçirijili üç fazaly 6 kW üýtgeýän toguň ulgamy ulanylmalydyr. Şeýle ýagdaýda has pes güýjenmede 630 A toguň güýjüni kontaktorlar bilen amala aşyrmagy dolandyryp bolmaýan elektrik hereketlendirijileriň hemmesiniň gös-göni şu ulgamdan üpjün edilmegi göz öňünde tutulmalydyr;

5) eger-de, tehniki-ykdysady hasaplamalaryň esaslarynda kärhanalar boýunça kuwwaty paýlamak üçin elektrik üpjünçiliginiň taslamasy tarapyndan kabul edilen bolsa, kuwwatly üç we bir fazaly elektrik kabul edijileri (elektrik hereketlendirijileri, özgerdijileri, elektrik peçlerini) şahalaryň ugry boýunça 10 kW güýjenme bilen üpjün etmek üçin üzňeleşdirilen üç sany aralyk geçirijili, üç fazaly 10 kW üýtgeýän elektrik tokly ulgam ulanylmalydyr. Şeýle ýagdaýda has pes güýjenmede 630 A toguň güýjüni kontaktorlar bilen amala aşyrmagy dolandyryp bolmaýan 10 kW güýjenme üçin elektrik senagaty tarapyndan öndürilýän elektrik hereketlendirijileriň hemmesiniň gös-göni şu ulgamdan üpjün edilmegi göz öňünde tutulmalydyr. 10 kW güýjenme üçin taýýarlanmaýan hereketlendirijiler we beýleki elektrik kabul edijiler toparlaýyn ýa-da hususy transformatorlar arkaly şu ulgamdan kuwwat almalydyrlar.

39. Kuwwatly gurluşlardaky üýtgemeýän elektrik tokda işleýän elektrik hereketlendirijileri elektrik tok bilen üpjün etmek üçin elektrik tok we güýjenme ulgamlary saýlanyp alnanda şu aşakdakylara gollanylmalydyr:

1) sehler boýunça paýlamak we kadaly işlemekleri güýjenmäniň sazlanmagyny talap etmeýän elektrik kabul edijileri elektrik tok bilen üpjün etmek üçin hemme ýagdaýlarda zeminlenilmedik polýusly iki geçirijili 220W ulgamy ulanmalydyr; zeminlenen bir polýusy bolan ýa-da şeýle bolmadyk 110 we 440W üýtgemeýän toguň iki geçirijili ulgamy hem-de zeminlenen neýtral geçirijili 2×110 we 2×220W üç geçirijili ulgamy, tehniki-ykdysady esaslandyrmalar bolanda, aşakdaky görkezilen ýagdaýlarda ulanmaklyga ýol berilýär;

2) «generator-hereketlendiriji» (G-H) we «tiristor özgerdiji-hereketlendiriji» (T-H) ulgamy boýunça işleýän gurnamalar üçin 1200 W we şoňa çenli güýjenmeli üýtgemeýän toguň ulanylmagyna ýol berilýär. Saýlanyp alnan güýjenmäniň ululygy taslamada esaslandyrylan bolmalydyr.

40. Işlände dolandyryş saplary işçiniň elinde bolýan göçme mehanizmlerde oturdylan göçme elektrik kabul edijileriň ýa-da elektrik kabul edijileriň iýmitlenmesi, EGK-nyň I bölüminiň talaplaryna laýyklykda, daşy hökman zeminlenip, güýjenmesi 380 W-dan ýokary bolmadyk ulgamdan gönümel amala aşyrylmalydyr. Şeýle zeminleme talap edilmeýär, haçan-da elektrik kabul edijileriň iki gat üzňeleýjisi bolanda ýa-da paýlaýjy transformatoryň üsti bilen ýa-da 42 W-dan ýokary bolmadyk güýjenmeli üýtgeýän toguň ýa-da 110 W hemişelik toguň ulgamyndan iýmitlendirilýän bolan halatynda. Paýlaýjylar hökmünde adatça, ikinji güýjenmesi 220 W-dan ýokary bolmadyk transformatorlary ulanmaklyk göz öňünde tutulmalydyr.

41. Oňaýsyz şertlerde, haçan işiň ýerine ýetirilýän ýeriniň çakliligi sebäpli toguň urmak howpy artanda, mysal üçin işgäriň iş ýagdaýy oňaýsyz bolanda, berk zeminlenilen uly metal bilen galtaşygy bolanda (uly gazanlarda, gaplarda işlänlerinde), göçme mehanizmlere elektrik tok bermek üçin 2W-dan köp bolmadyk güýjenmäni ulanmaklyk göz öňünde tutulmalydyr. Goşmaça gorag serişdeleri (dielektrik ellikler, gorag düşekleri) ulanylan ýagdaýlarda, ýokary, ýöne 42 W-dan ýokary bolmadyk güýjenmäni ulanmagy göz öňünde tutmaklyga ýol berilýär.

42. Pes güýjenmeli göçme mehanizmleriň elektrik kabul edijileriniň elektrik tok bilen üpjünçiligi adatça, ştepselli aýryjylaryň (razýomlaryň) ýa-da «gulaşykly» gysgyç bilen üpjün edilen öçürijileriň kömegi bilen elektrik kabul edijileriň birikdirilmeli hemişelik oturdylan transformatorlary arkaly amala aşyrylmagy göz öňünde tutulmalydyr.

Peseldiji transformatorlaryň daşy zeminlenilen, ýokary güýjenmäniň (660 W we şoňa çenli) girizilýän uçlarynyň gysgyçlary tötänden galtaşmalardan goralan bolmalydyr.

Şeýle hem şu maksatlar üçin göçme transformatorlaryň ulanylmagyna ýol berilýär, şu ýagdaýda (660 W we şoňa çenli) ýokary güýjenmeli ulgama göçme transformatorlary birikdirmek üçin abzal şu Kadalaryň bir ýüz on üçünji böleginde görkezilen talaplary kanagatlandyrmalydyr. Göçme transformator aýratyn howply zolakdan daşda oturdylmalydyr, onuň daşy fazaly geçirijiler bilen umumy gatlajykda ýerleşen ýörite geçiriji (bir fazaly üçin - üçünji we üç fazaly üçin - dördünji) bilen zeminlenilen (nollanylan) bolmalydyr, ýokary güýjenmeleriň girizilýän uçlarynyň gysgyçlary bolsa tötänden galtaşmalardan goralan bolmalydyr.

43. Elektrik kabul edijileriň işi dolandyrylanda we awtomatlaşdyrylanda aşakdaky güýjenmeleriň ulanylmagyna ýol berilýär:

1) hem hemişelik oturdylan, hem-de asma ýekebara elektrik kabul edijileri dolandyrmagyň ýönekeýje, köp ugurly bolmadyk zynjyryndaky (guýujy sehiň kesiji bölümlerindäki süýşýän daş ýonujylaryň elektrik hereketlendirijilerindäki ýaly) elektrik kabul edijileriň esasy zynjyryndaky ýaly, hat-da 660W we şoňa çenli üýtgeýän toguň güýjenmesiniň derejesine çenli.

Şunda dolandyryş abzallarynyň daşynyň, elektrik kabul edijileriň daşynyňky ýaly, zeminlenilmegi göz öňünde tutulmalydyr ýa-da olaryň daşlary mehanizmleriň ýa-da jaýlaryň metal gurnawlarynyň kömegi bilen öz aralarynda birikdirilen bolmalydyr;

2) elektrik kabul edijileriň toparyny dolandyrmagyň we awtomatlaşdyrmagyň ulgamynda, şol sanda köp ugurly zynjyrlylarynda - ýere baglylykda 250 W-dan köp bolmadyk güýjenme.

44. Dolandyryş ulgamy, elektrik kabul edijileriň esasy zynjyryndaky güýjenme ýitende şu zynjyryň ugrundaky abzallaryň hemmesi öçer ýaly we olary diňe operatoryň buýrugy ýa-da bellenilen maksatnama boýunça awtomatik taýdan gaýtadan işleder ýaly görnüşde gurnalmalydyr.

Mehanizmiň öz-özünden işlemek mümkinçiligini üpjün etmäge zerur bolan sähelçe wagt geçenden soň, ýokarda agzalan ulgamlaýyn abzallaryň öçürilmeginiň göz öňünde tutulmagyna ýol berilýär.

Güýjenme ýitende esasy zynjyry öçürmeýän abzallar bilen ülňeleri diňe şu Kadalaryň bir ýüz onunjy böleginde görkezilen şertlerde ulanmaklyga ýol berilýär.

45. Elektrik tok çeşmesiniň ýerleşişi, şeýle hem kuwwatly ulgamyň geçirijileriniň şahalary, gurnawlary we kesimleri kadaly ulanylan şertlerde, kuwwatly elektrik kabul edijileriň gysgyçlaryndaky güýjenmäniň üýtgemesi şu Kadalaryň «Güýç elektrik kabul edijileriň gysgyçlarynda güýjenmäniň ýol berilýän gyşarmalary» atly goşundysynda görkezilen ululykdan, kuwwatly elektrik kabul edijileriň işiniň netijesinde emele gelýän yrgyldy ýygylyklary, iş ýerlerini yşyklandyrýan çyralaryň güýjenmesiniň üýtgemesi bolsa kadalaşdyrylýan elektrik energiýasynyň hiline bildiriýän talaplaryň ýol berýän möçberinden geçmeli däldir.

§4. Sehleriň içindäki elektrik enjamlarynyň we ulgamlarynyň shemalary hem-de gurnawlary

46. Güýç gurluşlardaky elektrik kuwwatyny paýlamak üçin hasaplanan iň az çykdaýjyly bolan, ulanylanda zerur bolan ygtybarlylyk, howpsuzlyk, amatlylyk derejelerini we önümçilik arassaçylygyny üpjün edýän «Energiýany tygşytlamak we energiýadan netijeli peýdalanmak hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň talaplaryny hasaba alýan iň tygşytly ulgam saýlanyp alynmalydyr.

Peseldiji podstansiýalaryň, iýmitlendiriji merkezleriniň we bölüji nokatlarynyň şinalary birlik seksionerli ulgamynda göz öňünde tutmak gerek.

Güýjenmesi 400/230 (380/220) we 230/127 (220/127) W şitleriň şinalary, awtomatiki gaýtadan goşulýanlar bilen (mundan beýäk - AGG) seksionirlenmelidir birinji derejeli elektrokabul edijileri bolanda we ätiýaçlyk togy awtomatik girizijisiz (mundan beýläk - ÄAG) ikinji hem-de üçinji elektrokabul ediji bar bolanda.

Poluň aşagyndaky turbalaryň içindäki («modul ulgamy» diýlip atlandyrylýan) geçirijiler, adatça, diňe önümçiligiň zyýansyzdyrylan şertleri talap edilýän senagat kärhanalarynyň jemgyýetçilik jaýlary we sehleri üçin göz öňünde tutulmalydyr. 

Ugurdaş tehnologik akymly (önümçilik şahaly) enjamlarda kuwwaty paýlamagyň ulgamy tehnologik bozulmada (heläkçilikde) öçürlende ýa-da onuň haýsy hem bolsa bir enjamyny (bir transformatoryny, bir ulgamyny, bir paýlaýjy nokadyny) barlamak ýa-da abatlamak üçin öçürlende diňe bir tehnologik akyma (önümçiligiň bir şahasyna) degişli mehanizmleri öçürer ýaly edilip gurnalmalydyr.

47. Transformatorlaryň, enjamlaryň, abzallaryň we geçirijileriň pes agramda kadaly işleýän tertibinde göz öňünde tutulýan ÄAB kuwwaty paýlamagyň gurluşy adatça, diňe elektrik bilen üpjün etmekde birinji derejeli elektrik kabul edijileri elektrik tok bilen üpjün etmek üçin ulanylmalydyr. Eger-de, birinji derejeli elektrik kabul edijileriň kuwwaty transformatorlaryň nominal kuwwatynyň diňe uly bolmadyk bölegini üpjün edýän bolsa, awtomatik işledijileriň ýa-da kontaktorlaryň kömegi bilen sehlerdäki paýlaýjy nokatlardaky ÄAG-niň üpjün edijilik mümkinçiligi ulanylmalydyr.

ÄAB-siz ülňelerde:

1) berilýän agramlaryň merkezlerinde ýerleşdirilýän bir transformatorly podstansiýalary göz öňünde tutmalydyr;

2) iki transformatorly podstansiýalary diňe taslamada zerur esaslandyrmalar bolanda ulanmaklyga ýol berilmelidir;

3) transformatorlaryň nominal kuwwaty, hasaplama agramyna takmynan deň kabul edilmelidir;

4) eger-de, zerurlyk bolanda, transformatorlardan paýlaýjy enjama tarap 1000W çenli güýjenmeli çykýan uçlarynda şinalary bölümlere bölmek üçin el bilen işe girizijili üzňeleşdiriji abzal oturdylmalydyr;

5) görkezilen ýagdaýlarda, goraýjy abzallary (awtomatik öçürijileri) paýlaýjy şitlerdäki durnuksyz abzallary goramak üçin diňe toguň gysga utgaşmasynyň hasaplamalarynyň maglumatlary boýunça zerur bolan ýagdaýlarda oturtmaklyk göz öňünde tutulmalydyr.

Elektrik üpjünçiliginiň ygtybarlylygy boýunça birinji derejeli elektrik kabul edijilere degişli edilende, mehaniki bölümdäki ätiýaçlyklar (elektrik we bug herekelendirijili mehanizmler, sowadyjy suwly gaplar) hasaba alynmalydyr, işleýän we ätiýaçlykdaky mehanizmleriň elektrik togunyň ÄAG üçin transformatorlardaky, abzallardaky we şahalardaky ätiýaçlyklaryň zerurlygy taslamada esaslandyrylan bolmalydyr.

Diňe bir uly möçberli önümçilikdäki işiň alamatlary üçin elektrik üpjünçiliginiň ygtybarlylygy boýunça ikinji derejeli elektrik kabul edijilere degişli edilmeli däldir. Uly möçberli önümçilikleriň, şol sanda metallary sowuk işläp bejeriji, maşyn gurluşyk kärhanalarynyň (sehleriň) we şolara meňzeş zawodlaryň (awtoulag, traktor, oba hojalyk maşynlary, stanoklary öndürýän) elektrik kabul edijileriniň aglabasy adatça, elektrik üpjünçiliginiň ygtybarlylygy boýunça üçünji derejelä degişli bolmalydyr. Şulara meňzeş önümçilikde (kärhanalarda, sehlerde), elektrik üpjünçiligiň heläkçilikli arakesmesi «önümleriň köpçülikleýin az goýberilmegine» ýa-da «işçileriň köpçülikleýin işsiz durmagyna» getirip biljek elektrik kabul edijili bölümleriniň biri ýa-da birnäçesi bolanda, şu bölümleriň elektrik kabul edijileri elektrik üpjünçiliginiň ygtybarlylygy boýunça diňe has ýokary derejeli elektrik kabul edijilere degişli edilmelidir. Şeýle bölümler we elektrik kabul edijiler saýlanyp görkezilende taslamada olaryň zerur esaslandyrmalary bolmalydyr.

48. Ýerli şertleriň päsgelçilik bermeýän ýagdaýlarynda sehleriň podstansiýalaryndan (transformatorlardan, generatorlardan) iri elektrik kabul edijilere we sehleriň paýlaýjy nokatlaryna elektrik kuwwatyny paýlamak üçin, esasy ulgamy, şol sanda transformator-blok gurluşyny, ýagny ulgamy elektrik tok beriji ulgam üçin aralykdaky paýlaýjy nokatlaryň we sehdäki gorag derejeleriniň mümkin boldugyça az sanlysy bilen podstansiýalara paýlaýjy şitlersiz şahany (magistrallar) ulanmalydyr.

Transformator-magistral bloklarynyň çyzgytlaryny kada bolşy ýaly, oturdylan transformatorlaryň sanyndan geçmeýän magistrallaryň toplumlaşdyrylan transformator podstansiýalaryndan (TTP) gaýdýan geçirijileriň sany boýunça ulanylmalydyr. Transformatorly podstansiýalardan barýan elektrik tok beriji transformatoryň nominal güýjünden geçýän geçirijilik ukyby bolan goragly kuwwatly şinaly geçirijeleri bolan kuwwatly paýlaýjy çyzgydy ulanmakdan gaça durmalydyr.

Mümkin boldugyça, elektrokabul edijiniň magistraly boýunça, dürli tehnologiki ugurlarda iýmitlendirmeleri aradan aýyrmak gerek.

Gönümel podstansiýanyň transformatoryna baş magistraldan gaýry, adatça diňe bir uly bolmadyk paýlaýjy enjamy birikdirmeklige ýol berilýär, haçan-da bu elektrik yşyklandyryşyny we şuňa meňzeş beýleki ýükleri üpjün etmek üçin zerur bolsa, olaryň öçürilmegi baş magistral bile öçürilmegine ýol berilmeýän halatynda.

Eger-de, magistral çyzgydyny ulanmaklyga sarp edijileriň ýerleşýän ýerleri, gurşawyň şertleri ýa-da tehniki-ykdysady maglumatlar päsgelçilik döredýän bolsa, podstansiýalardaky paýlaýjy şitlerden gaýdýan ulgamlary elektrik tok bilen üpjün edýän radial gurluşlar kuwwatly elektrik sarp edijileri, sehleriň güýç paýlaýjy nokatlaryny we dolandyryş şit ulgamlary (mundan beýläk - DŞU) elektrik tok bilen üpjün etmek üçin ulanylmalydyr.

49. Sehiň meýdanynda ýygjam edilip ýerleşdirilen uly kuwwaty bolmadyk elektrik sarp edijileriň köp sanlysyna (metal işläp bejerýän, agaç işläp bejerýän sehleriň stanoklarynyň elektrik hereketlendirijilerine) elektrik kuwwatyny paýlamak üçin adatça, dolandyryş we gorag abzallarynyň kömegi bilen podstansiýalaryň şinalaryna ýa-da magistrallaryna birikdirilýän paýlaýjy şahalar ulanmalydyr. Tehnologik mehanizmleriň gaýtadan meýilleşdirilmeginiň göz öňünde tutulýan we muňa gurşawyň şertleriniň mümkinçilik berýän ýerlerinde maşynlara elektrik tok geçirijilerden güýjenmäni aýyrmazdan (beýleki elektrik kabul edijileriň işinde arakesmesiz) täze sarp edijileri birikdirmäge we aýrylýan sarp edijileri ulgamdan aýyrmaga mümkinçilik berýän, «ştepselli şinageçirijileri» diýlip atlandyrylýan ýaly görnüşli paýlaýjy magistrallary ulanmaklyk teklip edilýär.

50. Aýry-aýry şahalara bölünen gorag abzallarynyň toplanan ýeri bolan güýç paýlaýjy nokatly paýlaýjy magistrallaryň radial gurluşlary, şu Kadalaryň kyrk dokuzynjy bölegine laýyklykda ýük göterijileriň bolmagynyň, gurşawyň şertleriniň, elektrik kabul edijileriň ýerleşýän ýerleriniň we beýleki ýerli şertleriň päsgelçilik berýän ýerlerinde ulanylmalydyr.

Güýç paýlaýjy nokatlardan, aýratyn-da awtomatik işe girizijisi bolan nokatlardan pes amperli (15-20 A çenli) elektrik kabul edijileri elektrik tok bilen üpjün etmegiň radial gurluşyny ulanmakdan gaça durmalydyr. Haçan-da,  magistraldan elektrik kabul edijilere aýrylýan şahalaryň gorag abzallary (mysal üçin AP-50) dolandyryş abzaly hökmünde ulanylmak mümkin bolanda (nol goraglylygyny üpjün etmeklik üçin işe girizijileriň ýa-da kontaktorlaryň ulanylmagy hökman däl ýerlerde) elektrik kabul edijileriň kuwwatyna garamazdan, güýç paýlaýjy nokatlardan olary elektrik tok bilen üpjün etmegiň bähbitli gurluşlarynyň ýerine (eger-de muňa ýerli şertler päsgel bermeýän bolsa) esasy magistraldan elektrik tok bilen üpjün etmekligi ulanmaklyk teklip edilýär.

Güýç paýlaýjy nokatlardan elektrik tok bilen üpjün etmegiň radial gurluşynda şu Kadalaryň bir ýüz birinji we bir ýüz ikinji böleklerine gollanyp, goraýjyly nokatlary ulanmaklyk teklip edilýär.

51. Baş magistrallara (şu Kadalaryň kyrk sekizinji bölegi) diňe ýokary elektrik kuwwatyny sarp edijileri (paýlaýjy magistrallary, güýç paýlaýjy nokatlary we aýratyn has kuwwatly elektrik kabul edijileri) elektrik tok bilen üpjün etmek üçin, mümkin boldugyça az sanly şahalar birikdirilmelidir.

Meýdançalardan hyzmat etmeklik göz öňünde tutulýan ýük göterijileri elektrik tok bilen üpjün etmek üçin niýetlenen paýlaýjy magistrallaryň asma geçirijileri (trolleýleri), şol geçirijilerden ýük göterijileriň sarp edýän togunyň kuwwatyna bagly bolmazdan, baş ugra birikdirilmelidir.

52. Ýerli şertleriň päsgelçilik bermeýän ýagdaýlarynda, esasy magistral jaýyň polunyň 3-4 metr ýokarsyndan geçirilmelidir, munuň özi esasy ugurdan paýlaýjy ugra, güýç paýlaýjy nokatlara we kuwwatly elektrik kabul edijilere çenli köp bolmadyk uzaklygy hem-de elektrik kuwwatynyň az ýitgisini üpjün eder. Şu esasy magistrallary zawodyň öndüren jemlenen şinageçirijileri görnüşinde göz öňünde tutmaklyk teklip edilýär. Esasy magistrallar üçin şeýle şinageçirijiler, şeýle hem ştepsel şinageçirijileri şu Kadalaryň kyrk dokuzynjy bölegine laýyklykda elektrik kuwwatyny paýlamak üçin ulanylýan hemme ýagdaýlarda ulanylmalydyr.

53. Eger-de, esasy magistral poluň 3-4 metr ýokarsyndan geçirilende sehiň beýleki boşluklarynda oturdylan elektrik kabul edijilere tarap şahalary geçirmeklige kynçylyk döreýän bolsa, ýa-da dürli podstansiýalardan elektrik tok bilen üpjün edilýän şahalaryň arasynda birikdirme oturdylanda, şeýle hem ýük göterijileriň gymyldysyz durýan böleginde haýsy hem bolsa bir sebäplere görä, baş ugry olardan aşakdan geçirmeklik maksada laýyk däl diýlip hasap edilýän göterijileriň geçitlerinde kynçylyk döreýän bolsa, baş ugry fermalaryň aşaky guşagynyň derejesinde ýa-da (esaslandyrylan ýagdaýlarda) elektrotehniki köprüjikler boýunça geçirmeklik teklip edilýär. Şu ýagdaýlarda esasy magistrallar zawotda öndürilen toplumlaýyn şinageçirijiler görnüşinde ýerine ýetirilmelidir, ýöne ýangyn we partlama döremejek jaýlarda olar fermanyň aşaky guşagy boýunça, üzňeleşdirilen diregleriň üstünden, şol sanda ýük göterijisiz boşluklaryň uly bolmadyk beýikliginden geçirilen açyk elektrik tok geçirijiler görnüşinde hem ýerine ýetirilip bilner.

Bir gatly jebis (monolit) jaýlaryň tehniki gatlarynda esasy magistrallar ýapyk (goragly) toplumlaýyn daşly geçirijiler görnüşinde ýerine ýetirilmelidir. Tehniki gatlarda açyk elektrik tok geçirijilerini çekmeklige, diňe kadadan çykma ýagdaýynda ýol berilýär.

Zawotda öndürilýän toplumlaýyn daşly asma geçirijiler, adatça mis daşly ýerine ýetirilýär. Olar göçme gurallary elektrik tok bilen üpjün etmek üçin ulanylýar (konweýýerli ýygnama işlerinde). Köpri şekilli ýük göterijileriň we beýleki göteriji ulag serişdeleriniň baş asma geçirijileri üçin şeýle daşly geçirijiler haçan-da, daşy açyk asma geçirijiler ulanylanda darlyk edýän ýa-da elektrik togunyň ýokary derejede urma howpuna ýol berilmesiz ýagdaýlarda ulanylmalydyr.

Alýumin erginli şinasy bolan trolleý şinageçirijiler ähli halatlarda ulanylyp bilner.

54. Paýlaýjy enjamlar - şitler, güýç paýlaýjy nokatlar, dolandyryş beketleri  mümkin boldugyça, elektrik kabul edijilere ýakyn ýerleşdirilmelidir.

55. Elektrik jaýlarynda ýerleşdirilen paýlaýjy şitleriň töwereginde kabelleri we geçirijileri polat turbalaryň içi bilen geçirmegiň ýerine, olary joýajyklaryň ýa-da ýarymgat kabel kanallarynyň içi bilen geçirmeklik göz öňünde tutulmalydyr.

56. Jaýlarda we desgalarda ýerleşen sehlerde ýangyna durnukly ýa-da üzňeleşdirilen kabellerden II-nji derejeli ýangyna durnukly taýýarlanýan ulgamlary, adatça, gurnawlaryň we diwarlaryň ýüzünden, tegekleriň, gutularyň içi bilen ýa-da sim urganlaryndan (troslardan) asylyp geçirilmelidir. Şeýle mümkinçiligiň bolmadyk ýerinde (ugurlaryň käbir ýerleriniň diwarlarynyň göwrümleri zerarly, elektrik geçirijileri mehaniki täsirden goramak ýa-da olary örtmek zerurlygy, kabelleriň we geçirijileriň köp sanlysynyň ýanmak mümkinçiliginde oduň täsirinden polat gurnawlary goramak zerurlygy sebäpli) geçirijiler garjaşdyrylyp ulanylmalydyr, ýagny bir ýerde turbalaryň içi bilen, başga ýerde açyk görnüşde geçirilmelidir. Güýç we gözegçilik kabeller hem-de geçirijiler poldan näçe ýokardan geçirilendigine garamazdan, elektrotehniki jaýlaryň we kabel desgalarynyň çäklerinde açyk görnüşde geçirilmelidir.

Güýç we gözegçilik kabelleriniň köp geçýän ýeri bolan polat guýujy hem-de beýleki sehlerde olary geçirmek üçin elektrikli kebşirlenen polat turbalaryň gysga aralygyndan kabul edijilere çenli uçlary barýan kabelleri ýapjagazlar we ýerasty kabel kanallar arkaly geçirmek usulyny ulanmagy göz öňünde tutmaklyk teklip edilýär.

Geçirijilere mehaniki zeper ýetme ähtimallygynyň az bolan önümçilik jaýlarynda, zerur bolan ýagdaýlarda, polat turbasyz, açyk görnüşde geçirmekligi ulanmaklyk teklip edilýär.

57. Tehnologik mehanizmlerde oturdylýan elektrik enjamlar üçin, adatça, metal torjagaz bilen örtülen geçirijileri ýa-da metal ýeňlik bilen örtülen ýa-da metal daşly geçirijileri açyk görnüşde geçirmeklik usuly ulanylmalydyr.

Ýük göterijilerde gutulardaky we tegeklerdäki geçirijileri açyk görnüşde geçirmeklik usuly ulanylmalydyr. Polat turbalarda geçirmeklige diňe daşky gurnamalaryň ýük göterijilerinde, metallurgiýa zawodlarynyň partlama howply we gyzgyn sehlerinde, şeýle hem geçirijä ýag degmek howpy bolan ýerlerde ýol berilýär.

58. Polat kabelleriň ýa-da geçirijileri direglerini mehaniki zeper ýetmelerden goramak üçin polat tagtasyndan (listinden) ýasalan gorag örtüklerini, açyk geçirilýän kabelleri we geçirijileri ýanmaýan diwarlaryň hem-de örtük diwarlarynyň içinden geçirmek üçin bolsa plastmassa, asbestsement ýa-da keramiki (ýeňil) turbalar ulanylmalydyr.

59. Haçan-da, elektrik ulgamyny geçirmek üçin polat turbalary ulanmaklyk tehniki taýdan esaslandyrylan ýa-da bellenen tertipde tassyklanan kadalaýjy resminamalar bilen ýol berilýän ýagdaýynda, aşakdakylar göz öňünde tutulmalydyr:

1) güýç we gözegçilik kabellerini hem-de geçirijilerini birlikde umumy turbalara EGK-nyň I-nji bölüminiň talaplary boýunça ýol berilýän iň ýokary derejesini üpjün eder ýaly görnüşde turbalary doldurmagy;

2) her bir enjam, hereketlendiriji, kabel linýasy, paneller üçin aýry-aýrylykda däl-de, şeýle enjamlaryň toplumy üçin ätiýaçlyk turbalar;

3) işçi sowma turbalaryň sanynyň 20%-den geçmeýän sowma turbalaryň mukdary;

4) partlama howpy bolmadyk jaýlar üçin - elektrik bilen kebşirlenen ýuka diwarly turbalarda ýa-da suw-gaz geçiriji ýeňil polat turbalarda elektrik ulgamyny geçirmeklik; hususan-da durmuş jaýlarynyň we senagat kärhanalarynyň önümçilik däl jaýlarynyň (barlaghanalaryň, zawodyň dolandyryjy edarasynyň we beýlekileriň) üçeklerinde güýç ulgamyň elektrik geçirijilerini geçirmek üçin - ýuka diwarly elektrikli kebşirlenen turbalary ulanmaklyk.

60. Partlama howpy bolan meýdançalarda elektrik ulgamy, suw-gaz geçiriji adaty turbalarda geçirilmelidir.

61. Bloklarda kabelleri ýerasty geçirmek üçin betondan, asbestsementden taýýarlanan (ýeňil) bloklar we metaldan däl turbalar ulanylmalydyr.

62. Baş we paýlaýjy magistrallar hem-de olardan gaýdýan şahalaryň her biri abzallar bilen üpjün edilmelidir, şolaryň kömegi bilen tehnologik bozulma (heläkçilik) ýagdaýlarda sehiň işgärleri tarapyndan olar elektrik tok berijilerden howpsuz öçürilmelidir. Şu abzallaryň oturdylmaly ýerleri EGK-nyň I-nji bölüminiň talaplaryna laýyklykda, güýç elektrik enjamlaryň taslamasynda kesgitlenýär. Ştepsel daşly geçirijilerden şu abzallara gaýdýan şahalar üçin şahalaryň gutusynyň gapagy açylanda, şahalardaky togy öçürýän goraglyklar toplumy hyzmat edip biler.

Sehiň paýlaýjy gurluşyna elektrik tok berýän ulgamyň ahyrynda (elektrik kabul edijileriň şkaflarynda, güýç paýlaýjy nokatlarda, dolandyryş beketleriniň şitlerine geçirijileriň girýän ýerlerinde) şahanyň başyndaky ýerde oturdylýan abzalyň amala aşyrýan goragyny gaýtalaýan abzaly, esasan hem öçürijini oturtmaklyk göz öňünde tutulmaly däldir. Elektrik tok berýän şeýle şahanyň ahyrynda gyssagly ýagdaýlarda (ýangyn dörände, heläkçilik ýagdaýlarda) paýlaýjy enjamy gyssagly öçürmek üçin abzal, esasan öçüriji (rubilnik) göz öňünde tutulmalydyr. Haçan-da, şahanyň başyndaky abzal tehnologik bozulmada (heläkçilikde) öçürmek üçin aňsat elýeterli bolan ýagdaýynda, sehiň paýlaýjy gurluşyna girýän ýerinde heläkçilikde öçürmek üçin şeýle abzaly oturtmaklygy göz öňünde tutmazlyga ýol berilýär.

Sehiň paýlaýjy gurluşyna geçirijileriň girýän ýerinde ýokarda ýatlanýan öçürijiniň (rubilnigiň) ýerine awtomatik öçüriji diňe şu enjama magistraldan (daşly geçirijiden) ýapyk şaha bilen elektrik tok berilen ýa-da ÄAB bilen amala aşyrmak üçin şeýle öçüriji zerur bolan ýagdaýynda ygtyýar berilýär.

Bahalarynyň gymmatlygy we gysga utgaşan (mundan beýläk - GU) toga dinamiki durnuklylygynyň pesligi sebäpli awtomatik öçürijileri ýokary kuwwatly togy aýryjysyz awtomatik däl öçürijileriň ýerine ulanmaga ýol berilmeli däldir.

63. Ýerli şertlere baglylykda, elektrik kabul edijileri dolandyryjy abzallar şu aşakdaky ýaly oturdylmalydyr:

1) sehlerde, diwarlarda, sütünlerde ýa-da gurnawlarda dolandyrylýan mehanizmleriň golaýynda açyk görnüşde ýa-da toplumlar boýunça ýerleşdirilen görnüşde. Şu ýagdaýlarda sehiň gurşawynyň täsirinden goramagyň talaplaryny kanagatlandyrýan örtüjeklerdäki abzallar ulanylmalydyr. Mehanizmleri dolandyrmak üçin (adatça el bilen) ýönekeý gurluş gerek bolan ýagdaýlarda, şeýle ýerleşdirmeklige ýol bermeklik maksada laýykdyr;

2) sehiň gurşawynyň täsirinden goramagyň talaplaryny kanagatlandyrýan şkaflarda ýa-da kadaly gurşawy bolan sehiň meýdançalarynda oturdylan açyk panellerde. Şu ýagdaýlarda adatça, (goraýjy örtüjeksiz) açyk abzallar ulanylmalydyr. Şu Kadalaryň otuz birinji böleginde görkezilen ýagdaýlarda dolandyryş beketleri hökmünde agaç gyýaklarynda (reýkalarda) ýa-da panellerde ýygnalan abzallar ulanylyp bilner. Şeýle beketleriň zerur bolan şaýly şkaflaryny we panellerini gös-göni sehde, dolandyrylýan mehanizmleriň ýerleşýän ýerlerinde ýerleşdirmeklik teklip edilýär. Haçan-da, köp sanly mehanizmleriň işini awtomatik dolandyrmagyň we gabamagyň çylşyrymly gurluşy ulanylan ýagdaýlarda, abzallaryň şeýle ýerleşdirilişine artykmaçlyk berilmelidir;

3) şu Kadalaryň otuz üçünji böleginiň talaplaryny kanagatlandyrýan, dolandyryjy beketleriň üzňeleşdirilen elektrik jaýlaryndaky (mundan beýläk - DBJ) şitlerde açyk ýerleşdirilýär. Şu ýagdaýlarda, şitleri açyk ýerine ýetirilen aýry-aýry abzallar bilen, şu Kadalaryň otuz birinji böleginiň talaplaryny kanagatlandyrýan ýagdaýlarda bolsa dolandyryş beketlerinden jemlemeklik teklip edilýär. Abzallaryň şeýle ýerleşdirilmegi haçan-da, elektrik kuwwatyny paýlaýyş gurluşynyň we dolandyryşy nobatçylaşdyrmak hem-de awtomatlaşdyrmak gurluşynyň nukdaýnazaryndan bir nokada toplamaklyk tehniki hem-de ykdysady taýdan maksada laýyk bolanda, töwerekdäki gurşawyň aýratyn şertlerine görä bolsa (partlamak howpy bolan gazlar, kirşen ýaýranda) olary sehleriň gös-göni şkaflarynda ýerleşdirmeklik ýol berilmesiz bolan ýa-da kynçylyk döreden ýagdaýlarynda göz öňünde tutulmalydyr.

64. Taslamada goraglyklaryň (predohranitelleriň) çalt ereýän goýumlarynyň howpsuz çalşyrylmagyny üpjün edýän, elektrik tokly bölümlere tötänden galtaşylmagyndan we gysga utgaşyp duran ulgama goýumlar ýalňyşlyk bilen goýulanda ýanykdan goraýan serişdeler (göterilýän üzňeleşdirilen gysaçlar ýa-da ýörite şitjagazlar) göz öňünde tutulmalydyr.

Ereýji goýumlar çalşyrylýan wagtdan başga wagtlar hem goralýan şahanyň seýrek öçürilmeginiň talap edilýän ýagdaýlarynda, şu şahany goramak üçin herekete getirijiniň kömegi bilen öçürilýän ereýji goýumly toplumlaýyn abzallar ulanylmalydyr («işlediji blok – goraglyk», «ereýji goraglyk – öçüriji»), goraglyklar we öçürijiler ýa-da gaýry öçürijiler görnüşinde aýry-aýry abzallardan toplanan enjamlary diňe toplumlaýyn abzallaryň ýok ýerinde ulanmaklyga ýol berilýär.

Üznüksiz elektrik tok bermegiň şertleri boýunça ereýji goýumlaryň islendik toparynyň çalşyrylýan wagtynda enjamlaryň hemmesini öçürmäge ýol berilýän ýagdaýlarda, hususy şahalary öçürmegiň ýerine enjamlaryň hemmesini öçürmekligiň mümkinçiligi göz öňünde tutulmalydyr.

65. Taslamada awtomatik öçürijileri howpsuz barlamak, sazlamak we ownuk abatlamak mümkinçilikleri göz öňünde tutulmalydyr.

Munuň üçin üzňeleşdirilen önümlerden taýýarlanan gapdaky hemişelik oturdylýan awtomatik öçürijiler («oturdylýan» öçürijiler) olara barýan we olardan gaýdýan geçirijiler panelleriň arka ýüzünden barar ýaly görnüşde amala aşyrylyp, şitlerde, öçürijileriň özlerini bolsa şitiň arka tarapyna barmak zerurlygy bolmazdan we kommutasiýany bozmazdan panelleriň öň tarapyndan geçirilen nurbatlardan üzňeleşdirilen gurallaryň kömegi bilen aýryp bolar ýaly oturdylmalydyr.

Taslamada görkezilen talaplary berjaý etmek mümkin bolmadyk ýagdaýlarda, öçüriji ýa-da bölüji abzallaryň kömegi bilen barlanylýan stasionar oturdylan enjamyň bir tarapyndan, zerur bolanda iki tarapyndan hem güýjenmäni aýyrmak mümkinçiligi göz öňünde tutulmalydyr:

1) eger-de, elektrik tok bermekligiň üznüksizlik şertleri boýunça barlanýan ýa-da derňelýän öçüriji ulgamdan aýrylýan wagtda hemme şitlerden (bölümden) ýa-da magistrallardan güýjenmäni aýyrmaklyga ýol berilýän bolsa, awtomat öçürijileriň her biriniň öňünde öçüriji ýa-da bölüji abzallary göz öňünde tutmaklyk talap edilmeýär;

2) transformatordan (generatorlardan, elektrik tok sazlaýjylardan) ätiýaçlyk togy bar bolan şite çykýan geçirijileriň uçlarynda oturdylan öçürijiler üçin öçürijiniň we şitiň şinalarynyň arasynda bir bölüji abzal ýeterlikdir, çünki beýleki tarapdan güýjenmäni transformatory öçürmek bilen aýryp bolar;

3) bölümleriň öçürijileri üçin bölüji abzallar onuň her tarapyndan oturdylmalydyr;

4) dolandyryş bekediniň şitine girýän radial şahanyň ahyrynda oturdylan öçürijiler üçin ätiýaçlyk togy bolmadyk güýç paýlaýjy nokatlara bölüji abzallary oturtmaklyk talap edilmeýär, çünki zerur bolan ýagdaýlarda, güýjenmäni elektrik tok beriji şahanyň başynda oturdylan abzal bilen aýryp bolar.

Öçüriji ýa-da bölüji abzallarda «görünýän üzülmäniň» bolmagy hökman däldir, ýöne abatlanýan wagtda oňa göçme zeminlemäni goýmak mümkinçiligi göz öňünde tutulmalydyr.

Aýryjy abzallaryň ýerine gurnamalar üçin şino düşekligini göz öňünde tutmaklyga ýol berilýär, tehnologik dowamlylygyň şertleri boýunça düşeklikleri aýyrmak üçin olaryň öçürilmegine ýol berilýär.

66. Süýşürilýän awtomatik öçürijiler üçin aşakdaky ýagdaýlary göz öňünde tutmaklyk teklip edilýär:

1) iş ýagdaýy, şunda öçürijileriň hem baş, hem kömekçi zynjyrlarynyň aýyrma birikdirmeleriniň hemmesi ygtybarly berkidilen we öçüriji öz wezipelerini amala aşyrmaga taýýar bolmalydyr;

2) gözegçilik ýagdaýy, şunda öçürijiniň baş zynjyrlarynyň aýyrma birikdirmeleri iki tarapdan hem aýrylan, ýerli we merkezden dolandyryşyň zynjyrlarynyň hem-de duýduryş abzallarynyň zynjyrlarynyň aýyrma birikdirmeleri işledilen bolmalydyr. Şu ýagdaýda, elektrik tok sarp edijiniň gysajyna töwekgelsiz güýjenme bermeklikde dolandyryş ulgamy öçüriji tarapyndan barlanylýar;

3) abatlaýyş ýagdaýy, şunda hem baş zynjyrlaryň, hem öçürijileriň we duýduryş abzallarynyň zynjyrlarynyň aýyrma birikdirmeleriniň hemmesi ygtybarly aýrylan bolmalydyr; şu ýagdaýlarda öçürijiniň özi we oňa birikdirilen şaha derňelýän ýa-da sazlanýan ýagdaýynda bolmalydyr.

§5. Tehnologiki enjamyň elektrokabul edijisini, şol sanda özara ätiýaçly elektrokabul edijisini umumy ulanylýan elektroulgamyna çatmaklyk

67. Elektrokabul edijini (mundan beýläk - EKE) iýmitlendirýän liniýanyň kesimini EKE-iň nominal elektrik togy boýunça saýlap almaly. Gysga wagtly gaýtalanýan tertipde işleýän 

EKE üçin – uzak möhletli tertipde işleýäne goşulan elektrik tok boýunça. saýlap almaly.

Has kuwwatly EKE üçin eger-de, onuň hakyky ýüklenmesi belli bolsa, iýmitlendirýän kesim liniýasynyň ýüklenmesini hasaba alyp saýlap almaly. Haçanda, tehnologik mehanizmde birnäçe EKE oturdylan ýagdaýynda-da, iýmitlendirýän liniýanyň kesimini birwagtda işleýän EKE-iň bellenen kuwwatlylygynyň jemi boýunça saýlap almaly.

68. EKE iýmitlendirýän liniýany goramaklyk, paýlaýjy enjamda (mundan beýläk - PE) bellenilen şinageçirijilerden ýa-da beýleki ýerlerden bölünýän gorag apparatlary bilen amala aşyrylýar. Gorag apparatlary saýlap alnanda şu Babyň 8-nji paragrafyndaky düzgünleri ulanmaly.

69. Birnäçe parallel tehnologiki enjamlar ýa-da awtomatiki liniýalar oturdylanda, EKE bilen tehnologiki baglaşdyrylan her bir enjam, her bir liniýa kadaly tertipde özbaşdak çeşmeden iýmitlenýän, bir sany iýmit alýan PE-dan we transformatordan iýmitlendirilmelidir.

70. Çydamly toplumlaýyn elektroenjamlar bilen üpjün edilen tehnologiki enjamlar oturdylanda, olaryň umumy ulanyş setinden iýmitlenmegi, diňe girýän gurluşdan bolmaly. Girýän gurluşdan EKE çenli we beýleki tehnologiki enjamlarda ýerleşýän elektroenjamlara barýan kabeller diňe tehnologiki enjamlary ýasan zawodyň çyzgylary boýunça amala aşyrylmalydyr.

71. Elektroenergiýanyň hil görkezijilerini kadalaşdyrýan TDS-13109-97 boýunça ýokary talaplaryny talap edýän EKE-i, umumy ulanyş setine birikdirmeklik, ýörite tehniki serişdeleriň (stabilizatorlaryň, awtonom çeşmeleriň we beýlekileriň) kömegi bilen amala aşyrylmalydyr.

72. Senagat kärhanalarynyň gurluşyklarynda (kranlar, ýagtylandyrmalar, elektrogyzdyryjylar), olaryň işlemeginde ulanylýan elektrogurnaýyş işleri üçin gerek bolan EKE-i, gurluşygyň I nobatynyň düzümine girýän elektro beketlerine we PG çatmaklygy maslahat berilýär.

73. Güýç elektrogurnamalaryň ynamly işlemegi köp derejede EKE-niň özara ätiýaçly iýmitleniş ülňesine baglydyr. Özara ätiýaçly mehanizmler düzgün bolşy ýaly, elektroüpjünçiligiň ygtybarlylygy boýunça, EKE I derejesine we aýratyn toparyň I derejesine degişlidir. Özara ätiýaçly mehanizmleriň oturdylyşy, olaryň öçürilişi boýunça EKE II derejesine seýrek degişli bolýar. Soňkynyň iýmitlendirilişini, ÄAG elde dolandyrylýan enjamyny çalyşmak bilen I derejä degişli edilen, EKE ätiýaçlandyrmasy boýunça maslahatlaryna laýyklykda ýerine ýetirmeli.

74. EKE-iň özara ätiýaçlylygy üçin özbaşdak iýmitlenmek çeşmesi (mundan beýläk - ÖIÇ) sanlarynyň we ÄAG enjamyň talaplary EKE käbir bölümlerine degişli bolman, olary iýmitlendirýän PG-iň ýygnama şinasynyň bölümlerine degişlidir.

§6. Güýç elektrogurnamalaryny dolandyrmak

75. Güýç elektrogurnamalaryny dolandyrmak ulgamyny adatça dolandyrmany merkezleşdirmegi we doly ýa-da bölekleýin nobatçy işgärleriň sanyny azaltmaklyk üpjün etmelidir.

76. Elektrogurnamalary awtomatlaşdyrmagy bilen, olaryň işini hemişelik nobatçysyz merkezleşdirilen gözegçilikli we dolandyryşly üpjün etmekligi mümkin boldugyndan göz öňünde tutmalydyr.

77. Elektroenjamlary dolandyrmagyň şu aşakdaky görnüşleriniň bolmagy mümkin:

1) ýerli dolandyrma (mundan beýläk - ÝD), tehnologiki mehanizmleriň golaýynda ýerleşýän ýerli dolandyryş apparatlarynyň kömegi bilen;

2) aralykdan dolandyrma (mundan beýläk - AD), ähli dolandyrma mehanizmlerini aralykdan dolandyrma pultunda (mundan beýläk - ADP) ýerleşýän operator amala aşyrýar. AD-a dolandyrma wagtynda, ÝD-ny ADP-da oturan operatoryň saýlap almasy boýunça rugsat edilmegi;

3) aralykdan awtomatiki dolandyrma (mundan beýläk - AAD), ADP bellenen merkezleşdirilen gözegçilik işlerinde, operatoryň beren görkezmelerini (tertibi, işletmäni, duruzmany saýlamak) häsiýetlendirýän, tehnologiki datçikleriň görkezmelerini awtomatiki usulda gaýtadan işlemekligi;

4) aralykdan toparlaýyn dolandyrmak (mundan beýläk - ATD), belli toparyň dolandyrma postundan, käbir mehanizmleri barlamaklygyň tertibini göz öňünde tutulmagy.

Ähli güýç elektrogurluşlar ÝD bilen üpjün edilmelidir.

Tehniki esaslandyrylan ýagdaýynda ÝD-dan başga ýerli çäklendirilen dolandyrma ulanmaga rugsat berilmelidir.

78. Dolandyrmanyň element bazasy relýe-kontakt apparatlary, kontaktsyz awtomatiki enjamlar, programirleşdirilen gözegçilik (mundan beýläk - PG) bolup biler.

79. Relýe-kontakt apparatlary düzgün boýunça, ÝD üçin ýönekeý shemasy bolan enjamlarda, gysga wagtly ýa-da uzak wagtly tertipde işleýän mehanizmlerde, ýönekeý algoritmleri bolan tehnologiki awtomatlarda ulanylmalydyr.

80. PG dolandyryş enjamy çylşyrymly algoritmli tehnologiki awtomatlar, çäklendirilen aralykdan dolandyrmasy, saýlama tertibi çylşyrymly shemaly beýleki enjamlarda, olaryň dykyzlanan maglumatlaryny dolandyryş nokadyna bermek üçin ulanylyp bilner.

81. AD we AAD düzgün bolşy ýaly, programirleşdirilýän gözegçilik edijeleriň bazasynda taslamak gerek.

82. PG ulanmaklyk, dolandyrma, habar berme, gorama we ölçeme funksiýalaryndan, başga-da elektrik enjamyň diagnostikasyny, enjamyň peswoltly komplekt gurnamalarynyň käbirleriniň arasyndaky dykyzlanan aragatnaşygy gurnamany, impuls we analogiki signallary, pes derejeli signallary gaýtadan işlemegi, görkezýän terminala we çap edýän enjama harply-sanly habarlary girizmegi-çykarmagy gurnamagy, dolandyrmanyň sanly signalyny we indikasiýasyny girizmegi-çykarmagy gurnamagy, sanly ölçeg enjamlary ulanmagy üpjün edýär.

Analog signallary sanly enjama çykarmagy gaýtadan işlemeklik, olaryň gözegçilik-ölçeg enjamlaryna (mundan beýläk - GÖE-na) ikinji gezek barmazlygyny üpjün edýär.

Ýaýran awtomatiki enjamlarda, operatoryň el apparatlarynyň goşulmagyndan başga merkezi dolandyryş pulty (mundan beýläk - MDP) displeý we funksional klawiatura bazasynda merkezleşdirilen dolandyrmany gurnamaklyk maslahat berilýär.

83. AAD-yň çylşyrymly ulgamynda tehnologiki datçikleriň signallaryny matematiki gaýtadan işlände, şu aşakdaky iki derejeli ulgamy ulanmaklyk maslahat berilýär:

1) aşaky derejede ýerli we aralykdan dolandyrmanyň, tehnologiki operasiýasynyň talaplaryny ýerine ýetirýän algoritmleriň hem-de çäklendirmeleriň gerekli böleginde, şeýle hem enjamy operatiw dolandyrmany ýerine ýetirýän tertibini üpjün edýän PG hem-de relýe-kontakt apparatlary ulanylýar;

2) ýokarky derejesinde, displeý we funksional klawiaturanyň kömeginde, tehnologiki datçikleriň gaýtadan işledilen signalyny operator bilen baglaşdyrmany üpjün edýän awtomatiki serişdeleri (PG, hasaplaýyş serişdelerini dolandyrýan) oturdylýar.

84. Ýaýran AAD ulgamynda, netijeleri çykarýan diagnostiki ulgama göz öňünde tutulmalydyr, olar düzgün bolşy ýaly aýratyn displeýde ýerleşdirilmelidir.

Käbir ýagdaýlarda bu displeý MDP-yň tehnologiki displeýi bilen birikdirilip bilner.

85. Ähli güýç shemalar adatça, kontaktly apparatlary bilen (kontaktlar, goýberijiler) ulanyp amala aşyrylýar.

Kontaktsyz güýç shemalar, tehniki esaslandyrylan ýagdaýynda kontaktsyz dolandyryş bekediniň bazasynda ýerine ýetirilýär, haçan-da kontaktly apparatlary ulanyp bolmadyk halatynda (işletmegiň ýygylygy ýokary bolanda, tizligi kadalaşdyrylanda).

86. Güýç gurluşlar özünde, PG signally güýç apparatlarynyň birleşme topuny jemlemelidirler.

Tehnologik bozulma (heläkçilik) signallary (soňundaky heläkçilik öçürijiler we tehnologiki datçikler) güýç shemalar bilen relýe-kontakt derejesinde birikýärler.

Aralyk reläniň heläkçilik galtaşmasy adatça, arasyny açmak üçin işlemelidir.

Ähli güýç elektrogurluşlaryň ÝD bolmaly. ÝD ýerine bölek mehanizmlere barlaýan tertibi göz öňünde tutulan ATD ulanylyp bilner.

87. PG-ne girýän signallary (kontakt gurluşyndan çykýan signallar) bolup şu aşakdakylar durýar:

1) 24 W hemişelik elektrik toguň, reläniň gurak kontaktyny kommutirleýän 10 mA signaly;

2) 24 W hemişelik elektrik toguň signaly;

3) pes derejeli unifisirlenen analogiki signaly (elektrik tok we güýjenme);

4) termobugyň we termogarşylygyň unifisirlenen signaly.

88. PG-ne çykýan signallary (kontakt shemasyna girýän signallar) bolup aşakdakylar durýar:

1) 24 W hemişelik elektrik toguň aşakky derejedäki disket we impuls signallary;

2) pes derejeli unifisirlenen analogiki signallary.

89. Elektrokabul edijiniň dolandyrma we awtomatizasiýa işleriniň zynjyrynda aşakdakylary ulanmaklyga rugsat berilýär:

1) düzgün bolşy ýaly, güýjenme 250 W ýokary bolmaly däl (faza-nol üýtgeýän elektrik tok üçin we beýlekiler);

2) bitaraplyk çäklendirilen setde we ýeke elektrokabul edijili dolandyrmanyň ýönekeý ýaýradylmadyk zynjyrynda öňki, elektrokabul edijiniň esasy zynjyryndaky güýjenmäni ulanmaklyga rugsat berilýär, ýöne 660 W köp bolmaly däldir.

90. Dolandyrma shemasyna gözegçilik şeýle ýagdaýda gurnalmalydyr, EKE-nyň esasy zynjyryndaky güýjenmä ýitende, ol zynjyryň ugrunda duran ähli hatar apparatlar öçmelidir we olaryň gaýtadan işledilmegi, diňe operatoryň buýurmasy ýa-da bellenilen programma boýunça awtomatiki ýagdaýda bolmalydyr (nol goranmasy).

Ýokarda agzalan hatar apparatlaryň öçmekligini, ÄAG sistemasynyň güýjenmäni dikeldenden soňra mehanizmleriň özbaşdak işlemegini üpjün etmek üçin gerek bolýan, gysga wagtdan soňra göz öňünde tutmaklyga rugsat berilýär.

Nol goranmasy amala aşyrylmadyk, apparatlaryň elektrohereketlendirijisini dolandyryp ulanmak şeýle ýagdaýlarda (ýörite goragy bolan, aýratyn jaýda ýerleşdirilende), haçanda hereketlendirijini, ony ugrukdyrýan mehanizmleri diňe ýokary hünärli hünärmenler işledende rugsat edilýär.

91. Uzak wagtly tertipde işleýän EKE-i dolandyrmak üçin, güýçli apparatlar, goýberiş toguny käte işletmek we nominal togy öçürmek şertlerinde uzak wagtlap ulanmaga hasaplanan bolmaly. Olar şeýle-de, käbir duýdansyz ýagdaýlarda goýberiş toguny ynamly öçürmäge ýaramly bolmaly, ýöne şeýle ýagdaýlarda olaryň kontaktlary ýokary ulanyşda bolup bilerler «Türkmenstandartlary» Baş döwlet inspeksiýasynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabrynda 50 belgili karary bilen tassyklanan 2000-nji ýylyň 1-nji ýanwarynda güýje giren «Peswoltly elektromagnitli kontaktorlar. Umumy tehniki şertler» atly TDS-11206-93 (mundan beýläk - TDS-11206-93) boýunça ulanyş derejeleri AC-3, DC-2).

Gaýtadan gysga wagtlyk tertipde işleýän EKE-i dolandyrmak üçin göýberiş ýygylygyna we uzak wagtlyk ulanyş şertlerine, diňe bir goýbermäge dälde göýberiş toguny öçürmäge laýyk hasaplanan apparatlary ulanmak gerek (TDS-11206-93 boýunça ulanyş derejeleri AC-3, DC-2).

§7. Gysga utgaşma toklar

92. Güýç elektrik enjamlarynyň elementleri EGK-nyň I-nji bölüminiň  talaplaryna we 1000 W çenli enjamlara degişli aşakda getirilen goşmaça görkezmeleriň talaplaryna laýyklykda gysga utgaşmadan barlanan bolmalydyr.

93. 1000 W çenli güýjenmeli ulgamlarda GU elektrik tok hasaplananda transformatora berlen toguň üýtgewsiz we onuň nominal güýjenmesine deň şertlerinden ugur alynmalydyr.

94. 1000 W çenli güýjenmeli enjamlarda GU elektrik tok hasaplananda, diňe bir gysga utgaşdyrylan zynjyryň hemme şaýlarynyň induktiw we aktiw garşylyklary hasaba alynman, şu zynjyrdaky geçiriji kontaktlaryň hemmesiniň (şinalardaky, geçirijileriň abzallara girýän we çykýan ýerlerindäki, abzallaryň aýrylýan kontaktlarynda we GU ýerdäki kontaktda) aktiw garşylyklary hasaba alynmalydyr.

Kontaktlar we olaryň geçiriji garşylyklary hakynda ygtybarly maglumat bolmasa, 1600 kWA we şoňa çenli kuwwatlykly transformatorlardan elektrik tok berilýän ulgamyň GU elektrik togy hasaplananda aktiw garşylyklygy hasaba girizmek bilen, şu aşakdaky ýaly enjamlar üçin olaryň jemi garşylygyny hasaba almaklyk teklip edilýär:

1) beketlerdäki we podstansiýalardaky paýlaýjy enjamlar üçin - 0,015 Om;

2) ilkinji paýlaýjy nokatlardan elektrik tok berilýän abzallaryň gysaçlaryndaky ýaly, ikinji seh paýlaýjy nokatlar üçin hem - 0,025 Om;

3) ikinji paýlaýjy nokatlardan elektrik tok berilýän elektrik kabul edijileriň gös-göni ýanynda oturdylýan abzallar üçin - 0,03 Om.

95. şu Kadalaryň segsen dokuzynjy böleginiň talaplaryny nazara almak bilen, 1000 W çenli güýjenmeli enjamlarda GU elektrik tok hasaplananda urujy elektrik toguň (Ky) we doly elektrik toguň (K) hereket edýän iň ýokary ähmiýetini kesgitlemek üçin koeffisiýentleriň hasaplama belgileri Ky=K=1 kabul edilmelidir.

96. Goraýjy abzallar öçürmek ukybyna, awtomatik işledijiler we öçürýän goraýjyly abzallar bolsa, olar tarapyndan goralýan zynjyrdaky GU elektrik togy işletmek ukybyna eýe bolmalydyr.

4000 A çenli toga we 1000 W çenli güýjenmä awtomatik öçürijilere «Bir gezeklik aňryçäk kommutasion ukyplylygynyň» (mundan beýläk - BGAKU) ululygy çalt hereket edýän hemişelik elektrik toguny awtomatiki öçürijileri babatda bellenen tertipde kabul edilen Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalaryndan ugur alyp abzallary saýlap almaklyga ýol berilýär. Şeýle hem, taglymat taýdan mümkin bolan GU iň ýokary elektrik toklara durnuksyz bolan gorag abzallaryny eger-de, olary goraýan toparlaýyn abzal ýa-da ýokarda ýatan gorag derejeli abzal GU elektrik togy bada-bat öçürmegi üpjün edýän, olaryň ähmiýeti durnuksyz abzallaryň toparynyň her biriniň degişli BGAKU-yň togunyň ähmiýetinden az bolsa we eger-de, abzallaryň toparynyň hemmesiniň selektiw däl öçürilmegi heläkçilik howpuny salmaýan bolsa, gymmat bahaly enjamlaryň we materiallaryň zaýalanmagyna ýa-da tehnologik dowamlylygyň uzak wagtlap bozulmagyna getirmeýän bolsa, saýlap almaklyga ýol berilýär.

97. Şu Kadalaryň togsan altynjy bölegine laýyklykda, saýlanyp alnan GU elektrik toklara durnuksyz bolan awtomatik öçürijileri tehnologik akymlara (şahalara) bölüp, olary aýratyn duran panellere ýa-da güýç paýlaýjy nokatlara çykarmalydyr. Paýlaýjy enjamlara elektrik tok berýän şinalara şeýle öçüriji toparlar GU elektrik toklara durnukly gorag abzallarynyň topary üçin umumylarynyň üsti bilen birikdirilmelidir. Mysal üçin, zerur bolanda, haçan-da DŞU podstansiýalaryň paýlaýjy enjamy bolanda, durnuksyz öçürijileri, mümkin boldugyça aýratyn panellerde, esasy paýlaýjy şitiň golaýynda oturtmaklyga ýol berilýär.

Haçan-da, awtomatik öçürijiler geçirijileriň transformatordan ýygnama şina çykýan ýerinde oturdylanda, şu Kadalaryň togsan ýedinji böleginiň talaplaryny kanagatlandyrýan ýagdaýlarda toparlaýyn gorag abzallary oturdylmasa hem bolar.

98. 1000 W çenli güýjenmeli elektrik enjamda gysga utgaşan tertip boýunça diňe 

EGK-nyň I bölüminde görkezilen elementler barlanylýar.

GU elektrik toklarda gyzgynlyga durnuklylyk şertleri boýunça şu aşakdakylar bilen goralýan elementler barlanmaly däldir:

1)  saýlanyp alnan nominal elektrik tokly ereýji goýumly goraglyklar;

2) enjamyň goralýan şaýyna berilýän güýje takmynan deň ýa-da ondan uzak wagtlap az-owlak geçýän nominal elektrik tokly ýylylyk boýunça ýazdyryjyly (ýa-da gorag häsiýetnamasy boýunça şolara meňzeş) awtomatik öçüriji.

GU elektrik toga dinamiki durnuklylyk şertleri boýunça EGK-nyň I-nji bölüminde görkezilen şaýlar şu aşakdaky ýaly barlanmalydyr:

1) ereýji goraglyklar bilen goralanda şu Kadalaryň togsan dördünji we togsan bäşinji böleklerine laýyklykda kesgitlenen elektrik tok boýunça, ýöne şu kysymly ereýji goýumly ereýji goraglyklaryň geçirýän togunyň ähmiýetinden ýokary bolmaly däldir;

2) awtomatik öçürijiler bilen goralanda şu Kadalaryň togsan dördünji we togsan bäşinji böleklerine laýyklykda hasaplanan urujy elektrik tok (bada-bat ähmiýeti) boýunça we togy çäklendirijili öçürijilerde bolsa, olaryň geçirýän togunyň bada-bat ähmiýeti boýunça barlanmalydyr. Ýöne, şu Kadalaryň togsan dördünji we togsan bäşinji böleklerine laýyklykda hasaplanandan ýokary bolmaly däldir.

§8. Dolandyryş, duýduryjy gorag apparatlar

99. Goraýjy we dolandyryjy apparatlar özleriniň görkezijileri boýunça (güýjenmesi, togy, ýygylygy, iş tertibi, mehaniki we elektriki könelmä durnuklylygy, öçürijilik ukyby) taslanýan enjamdaky işiň talaplaryny kanagatlandyrmalydyr.

100. Awtomatik öçürijileriň sazlanýan ýazdyryjylarynyň gozgalýan elektrik toklarynyň sazlamalaryny, sazlanmaýan ýazdyryjylarynyň nominal elektrik toklaryny we goraýjylarynyň ereýji goýumlarynyň nominal elektrik toklaryny hemme ýagdaýlarda, gurluşyň hakyky sarp edýänine laýyk gelýän mümkin bolan pes ýagdaýynda saýlap almalydyr, şunda bu abzallar:

1) garalýan enjamdaky hakyky sarp edilýän güýjüň iş tertibinde ölçeglerde artyk gyzmaly däldir;

2) taslanýan enjamyň ulanyş şertlerine häsiýetli bolan ululykda we dowamlylykda gysga wagtlyk artykmaç güýç berlende (elektrik hereketlendirijileri işe giriziş togy we öz-özüni işlediş togy, artykmaç tehnologik güýçler), enjam öçürilmeli däldir;

3) goralýan şaýlary näsaz işlände, mümkin boldugyça selektiw öçürmelidir. Haçan-da zeper ýetmelere, tehnologik dowamlylygyň agyr düzgün bozulmalaryna, uly ýitgilere ýa-da ilata kadaly hyzmat etmegiň düýpli düzgün bozulmalaryna getirmejek ýagdaýlarda, selektiw däl öçürmelere ýol berilýär.

Diňe ýokarda görkezilen şertler boýunça bu zerur bolan ýagdaýlarda, EGK-nyň I bölüminde ýol berýän togunyň iň ýokarky sazlamasyny goýmaklyk kabul edilmelidir.

101. Senagat kärhanalarynyň elektrik ulgamlarynyň we gurnamalarynyň gorag abzallary hökmünde awtomatik öçürijileriň esassyz ulanmagyna ýol bermezden, ereýji goraglyklar giňden ulanylmalydyr.

Goraýjylaryň gurnawçylyk taýdan ýerine ýetirilmegi olaryň funksional maksadyna we ulanyş şertlerine baglylykda saýlap alynýar.

102. Awtomatik öçürijiler şu aşakdaky ýagdaýlarda ulanylmalydyr:

1) ereýji goraglyk bilen deňeşdirilende elektrik togy berilmegini has çalt üpjün etmek üçin (AGG, ÄAG);

2) awtomatik dolandyrmak zerurlygy bolanda, ereýji goraglyklar bilen deňeşdirilende elektrik toguny bermekligi has çalt üpjün eremek zerurlygynda we eger-de şunda selektiw däl öçürmegiň ähtimallygynyň aýgytly ähmiýeti bolmasa hem-de GU elektrik toguň çäklendirilmeginiň netijesi bolmasa;

3) ýygy-ýygydan tehnologik bozulmaly (heläkçilikli) öçürmelerde (enjamlar synagdan geçirilende, synaghana barlaglarynda).

Galan ýagdaýlarda ereýji goraglyklary ulanmaklyk teklip edilýär.

103. Zerur bolan ýagdaýlarda awtomatik öçürijiler bilen yzygiderli birikdirilen, uly kommunikasion ukyby bolan ereýji goraglyklar bilen GU elektrik toklardan goramak mümkinçiliklerini göz öňünde tutmaklyk teklip edilýär. Şu maksat üçin geçirilýän GU elektrik toguň ululygyny çäklendirip we öçürijileriň kommunikasion ukybynyň diňe çägine ýakynlaşýan elektrik tokda enjamlary öçürip bilýän goraýjylar saýlanyp alynmalydyr, pes tehnologik bozulma (heläkçilik) elektrik toklar bolsa, diňe awtomatik öçürijiler bilen öçürilmelidir.

Şeýle goraglyklar toplumy birnäçe ulgamyň durnuksyz awtomatik öçürijilerini gorap biler.

104. Ähli ýagdaýlarda guýma maddaly (mysal üçin, kwars çägesi guýulan) ereýji goraglyklar ulanylmalydyr.

Dolduryjysyz ýapyk ereýji madda goýulan goraglyklar uly bolmadyk göçme desgalarda we şeýle goraglykly hereket edýän gurnamalar giňeldilende ulanmaklyga ýol berilýär.

105. Awtomatik öçüriji bilen goramaklyk amala aşyrylanda:

1) eger-de, aýratyn şertler gaýry öçürijileri ulanmaklygy talap etmeýän bolsa, sehleriň paýlaýjy enjamlarynda magistrallar şinogeçirijilerden bölünip aýrylýan şahalarda, şeýle hem 630 A we şoňa çenli hasaplanan elektrik tokly bölünip gaýdýan şahalary goramak üçin podstansiýalaryň şitlerinde «gurnalan» öçürijilerini (mysal üçin, A3100, A3700, AÝE2000, AP50 we ş.m.) ulanmaklyk teklip edilmelidir;

2) podstansiýalaryňky ýaly görnüşli kuwwatly, has agyr we gymmat bahaly öçürijiler (mysal üçin, «Elektron», 630 A we ondan hem ýokary göwrümli A3700, AWM) esasan 400 A az bolmadyk nominal elektrik tokly ulgamlary goramak üçin elektrik tok beriji transformatorlar ýa-da özgerdijiler bilen gös-göni baglanyşykly beketleriň paýlaýjy enjamlarynda ulanylmalydyr;

3) beýleki ýagdaýlarda we has pes elektrik tokly ulgamlary goramak üçin şeýle öçürijileri ulanmaklyga zerur esaslar bolanda kadadan çykma tertibinde ýol berilýär.

106. Elektrik hereketlendirijilere (dwigatellere) barýan şahalaryň gorag abzallary saýlanyp alnanda, şu aşakdakylar gollanylmalydyr:

1) 1000 W çenli güýjenmeli enjamlary artykmaç düşýän güýçden goramaklygy magnitli işe girizijilerde seteram ýerleşdirilýän ýylylyk releleriniň kömegi bilen amala aşyrmaklyk teklip edilýär şu maksat üçin şeýle hem, kontaktorlara oturdylýan aýry-aýry releleri ulanyp bolar. Kuwwatly EKE-i artykmaç düşýän güýçden goramakda, zerur bolan ýagdaýlarda elektrik tok transformatorlarynyň ýa-da gorag häsiýetnamaly elektrik tokdan yzlaýyn dahylly elektromagnit relýeleriniň üsti bilen işledilýän ýylylyk relýesi göz öňünde tutulyp bilner;

2) elektrik hereketlendirijilere barýan şahalary toguň gysga utgaşmasyndan goramaklygy artykmaç düşýän güýçden goraýjy ýylylyk relýesi GU elektrik tokda gyzgynlyga durnukly bolar ýaly edilip saýlanyp alynmalydyr.

Eger-de, şu aşakda görkezilen abzallardan biri bilen goralýan elektrik hereketlendirijä gelýän şaha hasaplamalar bilen barlanmazdan, artykmaç düşýän güýçden goraýjy ýylylyk relýelerini gyzgynlyga durnukly diýip hasap etmäge ýol berilýär:

1) uzaklyga ýol berilýän toguň 4 essesinden köp geçmeýän nominal elektrik tokly, sazlanmaýan elektrik tok enjamly ereýji goýumly ýylylyk relýesini ýa-da iň ýokary uzaklyga ýol berilýän elektrik tokda sazlanýan enjamly reläni;

2) nominal togy uzaklyga ýol berilýän elektrik tokdan 2 esseden geçmeýän ýylylyk aýryjyly, awtomatik ýazdyryjyly sazlamaýan elektrik tok enjamly goralýan ýa-da iň uzaklyga ýol berilýän togy sazlaýan şaýly reläni;

3) iň uly uzaklyga ýol berilýän, elektrik tokdan 18 esseden geçýän, elektromagnit ýazdyryjyly (otseçkaly) kepillendirilen şaýly awtomatik öçürijili ýylylyk relýesini. Şu şertler bilen «zynjyra», ýagny GU elektrik tokdan goraýan umumy abzalyň biri bilen, ýöne elektrik hereketlendirijileriň her biri üçin hususy dolandyryjy we artykmaç düşýän güýçden goraýjy (magnitli işe giriziji) abzal bilen goragly umumy şaha birigip bilýän elektrik hereketlendirijileriň sany we her biriniň kuwwaty öňünden kesgitlenýär.

107. Öz-özüniň işledilmegini amala aşyrmaklygy talap edýän wajyp elektrik hereketlendirijileri aradan aýyrmak bilen, uzak wagtlap işlemeli EKE üçin nol goraglylygy üpjün edýän abzallary (magnitli işe girizijileri, kontaktorlary) ulanmaklyk teklip edilýär. Bu abzallar şeýle hem işe giriziş elektrik toklarynyň seýrek öçürilýän we nominal toguň öçürilýän şertlerine niýetlenen bolmalydyr. Olar örän seýrek ýagdaýlarda işe giriziş elektrik toklaryny ygtybarly öçürmäge ukyply bolmalydyr, ýöne şunda olaryň kontaktlarynyň çalt könelmegine ýol berilmelidir.

108. Gaýtadan-gysga wagtlaýyn işleýän EKE-i dolandyrmak üçin nollyk goraglylygy (kontaktorlary) üpjün edýän we şu aşakdaky şertlerde işletmegiň degişli tizligine işe girizmäge hem-de uzak möhlete işletmäge niýetlenen abzallary ulanmaklyk teklip edilýär:

1) eger-de, kadaly tertipde işlände iş wagtynyň dowamlylygy az bolanda (mehanizmiň nominal tizligine ýetirmek üçin zerur bolan wagtdan geçmeýän bolsa), işe giriziji elektrik toklary (1000 W çenli güýjenmeli elektromagnitli kontaktorlara TDS-11206-93 boýunça AS-4 we DS-4 toparlary ulanmaklyga) diňe bir ýol berlen şertlerde däl, eýsem öçürlende hem;

2) işe giriziş togy berlende we iş togy öçürilende TDS-11206-93 boýunça AS-4 we DS-4 toparlary ulanmaklyga) eger-de kadaly iş tertibinde iş döwrüniň dowamlylygy köp bolanda mehanizmi özüniň nominal tizligine ýetirmek üçin zerur bolan wagtdan ep-esli geçende.

109. Degişli şertlerde kadaly ulanylanda, güýjenme pese gaçyrylanda nollyk goraglyklar EKE-i öçürmeli däldir.

Duýdansyz öçürilmegi ýaramaz netijeli howp salýan EKE üçin, ÄAB-niň ulgamy hereket edip başlandan soň, güýjenme öz kadasyna gelende we sähelçe wagt saklananda, öz-özüni işledýän nollyk goragy göz öňünde tutmaklyk teklip edilýär. 1000 W çenli gurluşlarda bu saklanmaklyk magnitli işe girizijilere ýa-da kontaktorlara goýulýan ýörite kömekçi enjamlar bilen amala aşyrylyp bilner.

Güýjenme gysga wagtlyk ýitende mehanizmiň duýdansyz öçmegine ýol bermezlik üçin magnitli işe girizijileriň ýa-da kontaktorlaryň zynjyrlaryndaky uzak wagtlap işläp duran (öz-özüni yzyna gaýtaryjysy ýok) öçürijili «işlediş» düwmejigini çalşyrmaklyga, diňe şu Kadalaryň bir ýüz onunjy böleginde görkezilen ýagdaýlarda ýol berilýär.

110. Elektrik hereketlendirijileri dolandyrmak üçin nollyk goraglylygy amala aşyrmaýan abzallary ulanmaklyga hereketlendirijiler we olar bilen baglanyşykly enjamlar diňe hyzmat edýän hünärli işgärler üçin elýeterli bolan ýagdaýlarda ýol berilýär (ýörite germewi bar, aýratyn jaýda ýerleşdirilen).

111. Elektrik hereketlendirijileri dolandyrmak üçin awtomatik öçürijileri (magnit işledijeleriniň we kontaktorlaryň ýerine) ulanmaklyga diňe bu öçürijileriň tehniki şertlerine laýyklykda ýa-da taýýarlaýjy zawod bilen ylalaşylmak boýunça ýol berilýär.

112. Öçürijiler (rubilnikler) ulgamdaky güýjenmäni doly işe goýbermek we gysga utgaşan elektrik hereketlendirijileri öçürmek üçin diňe şu Kadalaryň bir ýüz onunjy böleginiň görkezmelerine laýyk gelýän we hereketlendirijiniň kuwwaty 10 kWt-dan geçmeýän ýagdaýlarda ulanylmalydyr. Hereketlendirijileri işletmek we öçürmek üçin niýetlenmedik öçürijiniň nominal togy şeýle hereketlendirijiniň nominal togundan 2,5 esse geçmelidir. Bu öçürijiniň dolandyrmak üçin gapdal tutawaçlary we işgärleri ýanykdan goraýan bütinleýin örtügi bolmalydyr.

113. Göçme EKE-i ulgama birikdirmek üçin hemişelik oturdylan ştepselli birikdirmeler ýa-da iki gulak gysaçly öçürijiler ulanylmalydyr.

Olaryň öçürijileriniň (kuwwatyň ugry boýunça) öňünde oturdylan gabalan ştepselli birikdirmeler (ştepselli birikdirmeleri diňe öçürilen öçürijilerde öçürmek we işletmek mümkin) aşakda görkezilen güýjenmelerde kuwwaty 1 kWt-dan köp bolan EKE-de we şu aşakdaky güýjenmelerde ulanylmalydyr:

1) fazalaryň arasynda 36(42) W-dan köp bolanda - aýratyn howply jaýlarda;

2) ýer babatynda 127 W-dan ýokary bolanda - ýokary howpy bolan jaýlarda;

3) ýer babatynda 250 W-dan ýokary bolanda - ýokary howpy bolmadyk jaýlarda.

Göçme geçirijileriň böleklerini özara birikdirmek üçin ulanylýan göçme ştepselli birikdirmeler üçin şeýle gabamaklyk talap edilmeýär. Şu ýagdaýlarda, hem hemişelik oturdylýan, hem göçme otnositel birikdirmeleriň hemmesi olaryň tötänden sypmak mümkinçiligini aradan aýyrýan enjam bilen üpjün edilmelidir.

Hemme ýagdaýlarda iki gulak gyzaçlara göçme geçirijileri birikdirmek üçin diňe öçürilen öçürijide gapagy açyp bolar ýaly edilip, gapak açyk bolanda bolsa, gabaw aýrylmazdan öçüriji işlemez ýaly edilip iki gulak gysaçly öçürijiler gapaklar bilen gabalmalydyr.

114. Özara baglanyşykly mehanizmleriň toparynyň iň bolmanda biri işlemän duranda, olaryň toparynyň kadaly işlemegi mümkin bolmadyk üznüksiz tehnologik akymly enjamlarda (şol sanda yzygiderli ulag ulgamynda (mundan beýläk - YUU)) kadaly (normal) we tehnologik bozulma (heläkçilik) iş düzgündäki tehnologik dowamlylygyň talaplary bilen kesgitlenýän möçberde elektrik gabawy we aralykdan ýa-da awtomatlaşdyrylan dolandyryş otagyndan (mundan beýläk - ADO) göz öňünde tutulmalydyr.

Şunda olar bilen baglanyşykly kömekçi mehanizmleri dolandyryş gurluşy esasy mehanizmleriň kadaly işlemegini we tehniki howpsuzlygyň hem-de senagatda arassaçylygyň umumy talaplaryny üpjün etmeklik hasaba alnyp, awtomatlaşdyrylyp, agregatlar boýunça işlenip taýýarlanmalydyr.

115. Ýönekeý YUU-nyň (çyzykly tehnologiki shema bilen) kömegi bilen enjamlarda adatça, diňe abatlamak maksady bilen ýerli gabawsyz dolandyryşa geçirmek mümkinçilikli ýerli gabawly dolandyryş ulanylmalydyr. Şunda dolandyryş gurluşyny örän takyk abzallary ulanmak bilen ýerine ýetirmäge ýol berilýär.

116. Çylşyrymly YUU-ly enjamlarda (şahaly tehnologiki shema bilen) adatça, zynjyrdaky pes elektrik toklary dolandyryşda ADD-ly gurluşyň ulanylmagy göz öňünde tutulmalydyr.

Şeýle hem gözegçiliksiz, logiki şaýlarda elektron we mikroprosessorly tehnikanyň bazasynda ADO-ly gurluşy ulanmaklygyň mümkinçiliklerine we ykdysady taýdan maksada laýyklygyna garamaklyk teklip edilýär.

117. ADO-ly (awtomatlaşdyrylan dolandyryş otagyndan) gurluşlary mümkin boldugyça, tehnologik dowamlylygyň we dolandyryjy enjamyň toplumlaýynlygynyň gurnawyny we awtomatikany düýpli üýtgetmezden, onuň aýry-aýry şaýlaryny goşmaça awtomatlaşdyrmagy kämilleşdirmäge ýol bermelidir.

Olar ulanyşyň kadaly şertleri üçin otagly awtomatlaşdyrylan (aralykdan, gabalan) we aýry-aýry mehanizmler abatlanýan, sazlanýan, synalýan döwürlerinde ýerli (gabalmadyk) dolandyryş göz öňünde tutmalydyr. Bulardan başga-da, şeýle hem çylşyrymly tehnologik dowamlylygyň sazlanmagynyň yzygiderli dowamly gaýtalanmaly döwürleriniň garaşylýan enjamlarynyň işleri üçin ýerli gabalan dolandyryş gurluşynyň göz öňünde tutulmagyna ýol berilýär.

Şu gurluşlara aýry-aýry bölümler boýunça awtomatik dolandyryşyň kömekçi gurluşyny girizmekligi we meýilnamalary saýlap almaklygy, şeýle hem hasaplaýjy maşynlaryň dolandyrýan YUU-ny dolandyrmak üçin ulanmak mümkinçiliklerini göz öňünde tutmaklyk teklip edilýär.

118. ADO-nyň duýduryjylarynyň yşykly we sesli ulgamlary esasy mehanizmleriň haýsy biriniň kadaly ýagdaýda işläp durandygyny, haýsy biriniň işe girizilmäge taýýardygyny, haýsy biriniň kadaly saklanandygyny we kadaly tertibiň bozulandygy üçin ýa-da zeper ýetmäniň netijesinde haýsy biriniň awtomatik durandygyny bilmäge islendik wagt nobatça mümkinçilik bermelidir. Duýduryş ulgamy awtomatik işlemelidir we akymyň tehnologik bozulma (heläkçilik) zerarly awtomatik togtamagyna haýsy mehanizmiň sebäp bolandygyny anyklamaga mümkinçilik bermelidir.

119. Hemme ýagdaýlarda mehanizmleri distansion we awtomatik, şol sanda YUU-nyň mehanizmleri bilen dolandyrylanda hyzmat edýän işgärleri öňünden (işe girizmezden öň) işe girizilýändigi hakynda habardar edýän sesli duýduryjylaryň zerurlygy göz öňünde tutulmalydyr. Işe girizilmezden öň duýduryşyň talap edilýän dowamlylygy, işe başlanýandygy baradaky habaryň berlişiniň usullary (nobatçy tarapyndan el bilen ýa-da awtomatiki usulda), duýduryşyň aýrylýan wagtynyň usuly (belli bir wagt saklanandan soň ýa-da soňkynyň ýa-da işe girizilýän mehanizmleriň aralygyndakylaryň kömegi bilen) taslamada kesgitlenmelidir.

Eger-de, mehanizmleriň işleýän wagtynda, olaryň tehnologik dowamlylygyny dolandyrýan hyzmat ediji işgärleriň bu mehanizmleriň ýanynda hemişe durmaklary göz öňünde tutulmadyk we olar hyzmat edýän hünärli işgärler üçin kadaly elýeterli ýerde oturdylan bolsa, ýekelikde aralykdan işe girizilýän mehanizmler üçin (uzaklygyna garamazdan konweýerde işleýänlerden beýlekileri) sesli duýduryjylar hökman däldir. Şeýle mehanizmleriň ýanynda olaryň duýdansyz işlemeginiň mümkindigi üçin ünsli bolmagy talap edýän ýazgylaryň (asyklaryň) asylyp goýulmagy göz öňünde tutulmalydyr.

Eger-de YUU-da mehanizmler işlände olaryň tehnologik dowamlylygyny dolandyrýan we ýanynda hyzmat edýän işgärleriň hemişe bolmagy hökman bolan mehanizmler bar bolsa, onda şeýle mehanizmli YUU-nyň bölümleri aralykdan işe girizilende, diňe bir işe girizilýändigi barada öňünden berilýän sesli duýduryjylar bolman, eýsem şol mehanizmleriň işe başlamaga taýýardygy barada öňünden habar berýän duýduryjylar hem bolmalydyr.

YUU-nyň çylşyrymlylyk derejesine baglylykda, onuň üçin bir taraplaýyn gaty sesli nobatçy radioaragatnaşygy göz öňünde tutulmaklygy maslahat berilýär.

120. Ulanyşyň şertleri boýunça hyzmat edýän işgärleriň yzygiderli mejbury iş salyşmaly bolýan elektrik tokly bölümleri we onuň üzňeleşdirilmedik şaýlary, mysal üçin, induktiw gyzýan käbir enjamlaryň şaýlary, olar bilen tötänden galtaşmalardan germelen bolmalydyr. Olar açylanda germewleriň güýjenmäni öçürýän gabawlyklary bolmalydyr. Haçan-da şeýle enjamlaryň daşyny germemeklik iş ýüzünde mümkin bolmadyk ýagdaýynda, mysal üçin, dugaly peçleriň elektrodlary, onuň elektrik tokly bölümlerinde güýjenmäniň bardygyny ýa-da ýokdygyny duýdurýan we awtomatiki işleýän «işledildi» we «öçürildi» diýlen ýazgyly yşykly duýduryjylar göz öňünde tutulmalydyr. Bu duýduryjylar daşy germelmedik elektrik tokly bölümiň islendik ýerinden barylanda oňat görünýän bolmalydyr.

Şeýle germewler ýa-da duýduryjylar 12 W-dan köp bolmadyk güýjenmeli enjamlar üçin hökman däldir.

121. Aýratynlyklaryna we suw sowadyjylyk derejelerine baglylykda, suw bilen sowadylýan şaýlary bolan elektrik enjamlarynda akymlaýyn (çüwdürimleýin) we ýylylyk basyşly relýeleriň birisiniň, ikisiniň ýa-da üçüsiniň oturdylmagy göz öňünde tutulmalydyr.

Haçan-da, az wagtyň içinde zeper ýetmelere getirip biljek suwuň gelmegi kesilen ýa-da sowadýan suwuň gyzan ýagdaýlarynda, şeýle hem hyzmat edýän işgäri bolmadyk enjamlarda, relýe enjamy awtomaik öçürijä tolkun bermelidir. Galan ýagdaýlarda olar tehnologik bozulma (heläkçilik) ýagdaýda duýduryjylaryna ýardam bermelidir.

III bap. Yşyklandyrjy enjamlar

§1. Umumy talaplar

122. Elektrik bilen ýagtyltmaklyk taslananda şu aşakdakylar üpjün edilmelidir:

1) ýagtyltmagyň kadalary we ýagtyltmagyň hiliniň görkezijileri; 

2) ýagtylygyň üznüksiz işlemegi;

3) yşyklandyryjy enjamlara hyzmat etmegiň amatlylygy we ony dolandyrmak;

4) zerur ýagdaýlarda bolsa - tehniki estetikanyň talaplaryna ýagtylygyň laýyk gelmegi.

123. Senagat kärhanalarynda emeli ultramelewşe şöhleli gurnamalar taslananda we ulanylanda, yşyklandyryjy enjamlaryň düzüminde uzak wagtlap täsir edýän sagaldyş ultramelewşe şöhleli gurnamalar göz öňünde tutulmalydyr ýa-da gysga wagtlaýyn täsir edýän ultramelewşe şöhlelendiriş gurnamalara (fotarilere) tok bermeklik üpjün edilmelidir. 

§2. Ýagtylyk derejesi we ýagtylygyň hili

124. Jaýy bellemek we görüliş ýagdaýynyň häsiýetnamasy bilen bilelikde jaýdaky tebigy ýagtylygyň şertleri nazarda tutulmalydyr. 

Bir jaýyň umumy ýagtylygynyň ulgamynyň çäklerinde gyzýan çyralar ýa-da razrýadly çyralar ulanylanda ýagtyltmak razrýadly çyralar üçin kada-ölçegler boýunça kabul edilmelidir.

125. Kombinirlenen yşyklandyryş ulgamy bilen, umumy yşyklandyryşdan yşyklandyryş derejesi, Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2022-nji ýylyň 23-nji  dekabrynda 1672 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Tebigy we emeli yşyklandyryş» atly TGK 2.01.06-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň gurluşyk we binagärlik ministriniň 2022-nji ýylyň 6-njy dekabrynda çykaran 91-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - TGK 2.01.06-2022) göz öňünde tutulan derejä laýyk gelmelidir, şeýle hem ýerli yşyklandyryş enjamlary bilen yşyklandyrylan meýdanyň daşynda ýerine ýetirilen işler üçin ýeterlik bolmalydyr.

126. Kombinirlenen yşyklandyryş ulgamynda umumy ýagtylygyň paýy babatynda emeli ýagtylygy taslamak boýunça TGK 2.01.06-2022 jaýdaky umumy ýagtylykdan daşary iş ýerlerinde ýekelikde oturdylýan yşyklandyryjylara (suw ölçeýji aýnajyklara gözegçilik etmek üçin) ýa-da göçme enjamlara degişli däldir. 

127. Umumy we ýerli ýagtylyk üçin dürli çeşmeler ulanylanda (gyzýan çyralar we razrýadly çyralar, ýagtylyk diodly lampalar), ýagtyltmagyň derejesi ýerli ýagtylygyň ýagtylyk çeşmesi üçin kada-ölçegler boýunça umumy ýagtylykdan saýlanyp alynýar. 

128. Taslanýan desgalaryň otaglarynda ýalpyldyly ýa-da aýna şekilli, yşygy yzyna serpikdirýän, iş ýerleriniň üstki ýüzi bolanda serpikýän ýalpyldyny şu aşakdaky ýollar bilen çäklendirmeklik göz öňünde tutulmalydyr: 

1) ýagtylygyň degişli ugruny saýlamak ýoly bilen, gorizontal üst üçin - yz gapdal düşýänini, dikligine duranlary üçin - üstki ýüzine ýokardan 45o burçdan köp däl gytak düşýänini; 

2) seçelendiriji yşyklandyryjylary ulanmak bilen;

3) üstki ýüzi uly ýalpyldyly ýagtyldyjy enjamlar bilen; 

4) hemme ýagtylygyň serpikdirilmeginiň paýyny artdyrmak bilen. 

129. Iş ýeriniň üstki ýüzüne tebigy ýagtylygyň derejesine ýakynlaşdyrylan ýagtylyk bermekligi üpjün etmek zerurlygy bolanda, lýuminessent çyralary ulanylmalydyr, lýuminessent çyralaryny ulanyp bolmadyk ýagdaýynda bolsa, ýagtyldyjy galogen çyralary ulanylmalydyr. Şaýlaryň arasyndaky we olaryň ýüzündäki ýagtylyk gapma-garşylygyny artdyrmak zerurlygy ýüze çykanda bolsa, takyk wezipä laýyk gelýän ýagtylyk çeşmeleri ýa-da reňkli ýagtylyk süzgüçleri ulanylmalydyr.

130. Iş ýerleriniň üstki ýüzüne, mümkin boldygyça işläp duran adamynyň ýa-da önümçilik enjamynyň kölegeleri, aýratyn-da beýleki çeşmeleriň ýagtylygyndan gaýtalanýan ýa-da yzygiderli düşýän kölegeler düşmeli däldir. Kölegeleriň gowşamagyna lampalary ýerleşdirmek ýa-da yşyklandyryşyň şöhlelendirilen böleginiň paýyny ýokarlandyrmak arkaly ýetmeli. 

131. Iň pes yşygyň ölçeg ähmiýetini üpjün etmek şertlerinde, yşyklandyryjylaryň deň ölçegli paýlanyşy çäklendirilmeýär, ýöne bir otagyň çäginde umumy yşyklyk bilen emele getirilýän iň ýokary keseleýin yşygyň gatnaşygyny ýagtylygyň iň pes derejesinden 5 esseden ýokary geçirmezlik teklip edilýär. 

132. Ýagtylygy oňat serpikdirýän üstki ýüzi bolan (germewler, diwarlar) jaýlarda, mümkin boldugyça, şol üst ýüzlere ýeterlik ýagtylygy üpjün edýän lampalary ulanmaklyk teklip edilýär. 

133. Haçan-da, jaýyň içinde alnyp barylýan işiň häsiýeti boýunça ýagtylygyň hiline aýratyn ýokary talap bildirilýän bolsa we eger-de, şol jaýlaryň ýa-da iş ýerleriniň öňden işlenip taýýarlanan ýagtyldyş usullary ýok bolsa, meýilleşdirilýän çözgütler tejribelik gurluşlarda deslapdan synap görmeklik teklip edilýär.

§3. Yşyklandyryşyň görnüşleri

134. Jaýlaryň içinde beýleki görnüşli yşyklandyrmalaryň bardygyna garamazdan, iş üçin elektrik yşyklandyryjy enjamyň bolmagy hökmandyr.

135. Heläkçilik ýagdaý üçin yşyklandyrmalary, işgärleri ewakuasiýa etmek ýa-da işi dowam etdirmek üçin, şeýle hem çykylýan gapylaryň ýanyndaky yşykly görkezijiler, TGK 2.01.06-2022 göz öňünde tutulan ýagdaýlarda goýulmalydyr.

Gurluşyk meýdany 250 m2 uly bolmadyk bir gatly jaýlarda we olarda partlama howply otaglar bolmasa, heläkçilikli ýagdaý yşyklandyryjylary hemişelik oturtmakda tehniki kynçylyk bolan ýagdaýynda, ony göterme akkumulýatorly yşyklandyryjylar bilen çalşyrmaklyga ýol berilýär.

Hyzmat edýän işgärleriň mydamalyk bolmaýan elektrik jaýlarynda, şol sanda seh elektrik jaýlarynda işi dowam etdirmek üçin adatdan daşary ýagdaýda yşyklandyrmalar teklip edilýär.

136. Şu Kadalaryň bir ýüz otuz birinji bölüminde göz öňünde tutulan heläkçilik yşyklandyryşy gurmak, yşyklandyryş üçin kuwwat ätiýaçlyk derejesine garamazdan hökmanydyr.

Eger-de, soňky elektrik tok beriji aýratyn iki bölüme bölünýän bolsa, onda gije-gündiz işlenýän otaglarda bu bölümlerden biri, eger-de yşyk, ýagtylyk çeşmeleri we elektrik tok bermek usuly babatynda heläkçilikli ýagdaýlarda yşyklandyryşyň talaplaryny kanagatlandyrýan bolsa, heläkçilik yşyklandyryşy hökmünde seredilip bilner.

137. Heläkçilik ýagdaýda ýagtylandyryjylary, mümkin boldugyça, iş üçin yşyklandyryjylardan bölmeklik teklip edilýär.

Heläkçilik ýagdaýda ýagtyldyş üçin yşyklandyryjylary hususan, şu aşakdakylarda üpjün edilmelidir:

1) gije-gündiz işlemeýän jaýlarda iş üçin ýagtylyk yşyklandyryjylaryň 150 Wt-dan köp kuwwatlykda kysymyny, lýuminissent çyralary bolanda - 2 × 80 Wt-dan köp iş üçin ýagtylyk yşyklandyryjylarynyň 150 Wt-dan köp kuwwatlykdakysyny işlenmeýän jaýlarda;

2) haçan-da, iş yşyklandyryşy üçin kabul edilen ýagtylyk çeşmelerini heläkçilik ýagdaýda yşyklandyrmagy üçin ulanmaklyk gadagan edilen halatlarda;

3) heläkçilik ýagdaýda yşyklandyryjyny diňe heläkçilikli ýagdaýyň tertibinde işletmeklik niýet edilen, oňa elektrik tok bermeklik kuwwaty çäklendirilen çeşmelerden ätiýaçlandyrylan, ýa-da iş üçin we heläkçilik yşyklandyryş çyralarynyň güýjenmeleri dürli bolan ýagdaýlarda göz öňünde tutulýar.

138. Güýç elektrik kabul edijileriniň elektrik üpjünçiliginiň ygtybarlylygy II topara degişli edilýän jaýlarda, şeýle hem iş üçin ýagtylyk yşyklandyryjylarynyň hataryndan heläkçilik ýagdaýda ýagtylygynyň yşyklandyryjylary bölünip alnan gije-gündiz işlenýän jaýlarda, ewakuasiýa (göçüriş) üçin heläkçilik yşyklandyryşyň berýän ýagtylygyny, heläkçilik yşyklandyryjylarynyň işi dowam etmek üçin bellenen bahasyna çenli artdyrmaklyk teklip edilýär.

Hususan-da, eger-de elektrik tok bermegiň şertleri boýunça bu mümkin bolsa, gije-gündiz işlenilýän içi giň otaglarda toplumlaýyn ulgamyň uzynlygyny gysgaltmak maksady bilen, heläkçilik ýagdaýda ýagtylyk üçin umumy ýagtylygyň yşyklandyryjylarynyň doly hataryny bölüp bermeklik teklip edilýär.

139. Işi dowam etmek üçin heläkçilik yşyklandyryşy, heläkçilik ýagdaýyň tertibinde hyzmat etmekligi talap edýän, bu halatda ewakuasiýa (göçüriş) üçin geçelgelerde heläkçilik yşyklandyryşy gurnalan, üstleri ýagtylandyrmagyň ýerli ýa-da çäklendirilen yşyklandyryjylar görnüşinde ýerine ýetirilip bilner.

140. Heläkçilik ýagdaýda ýagtylygyň yşyklandyryjylaryny, mümkin boldugyça, penjirelerden uzakda oturtmaklyk teklip edilýär.

§4. Yşyklandyryş ulgamlary

141. Jaýlaryň içinde şu aşakdaky ulgamlar ulanylyp bilner:

1) umumy yşyklandyryş, birmeňzeş ýa-da lokallaşdyrylan (ýagny, yşyklandyrylan ýüzleriň ýerleşişini göz öňünde tutup, ýagtylyk akymy paýlamak);

2) jaýlaryň umumy yşyklandyrylmagyndan we aýry-aýry iş ýerleriniň ýerli yşyklandyrylmagyndan ybarat kombinirlenen yşyklandyryş.

Jaýlarda diňe ýerli yşyklandyryş ulanylmagyna ýol berilmeýär.

Umumy yşyklandyryş enjamlaryndan (iş üçin ýa-da heläkçilik ýagdaýda) yşyklandyryş enjamlary, nobatçylyk üçin ýagtylyk yşyklandyryjylary zerur bolsa tapawutlandyrylyp bilner.

Islendik yşyklandyryş ulgamyna goşmaça, şu Kadalaryň bir ýüz kyrk sekizinji bölüminde göz öňünde tutulan ýagdaýlarda göçme yşyklandyryş gurulmalydyr.

142. Kombinirlenen yşyklandyryş ulgamy, adatça, önümçilik jaýlary üçin ulanylmaly:

1) I, II, III, IV, Va we Vb razrýadlaryň (wizual) görüş arkaly işler ýerine ýetirilende;

2) eger-de işleriň häsiýetleri yşygyň hiline talap bildirýän bolsa, umumy yşykda ýerine ýetirip bolmaýan islendik razrýaddaky görüş arkaly işler ýerine ýetirilende (ýagtylygyň ugry berk kesgitli ýa-da üýtgeýän, ýagtylygyň düzümi ýörite spektral bolanda) ulanylmalydyr.

Galan ýagdaýlarda umumy yşyklandyryş ulgamy ulanylmalydyr.

143. II, III, IV, Va we Vb razrýadlaryň (wizual) görüş arkaly işler ýerine ýetirilen otaglarda tehniki, ykdysady ýa-da arassaçylyk esaslandyrmalar bolanda, (iş orunlary örän ýygjam ýerleşen jaýlarda ýerli yşyklandyryjylary oturtmaklyga tehniki mümkinçilik bolmadyk ýa-da jaýyň hemme meýdançasynda işi ýerine ýetirmek mümkin bolan ýagdaýlarda) umumy yşyklandyryş ulgamyny gurmaga rugsat berilýär, şeýle hem umumy yşyklandyryş bilen yşyklandyryşyň hiline bolan talaplaryň doly ýerine ýetirilmegini üpjün edýär.

(Wizual) görüş arkaly işler zerurlygy bolan I razrýaddaky işler üçin umumy yşyklandyryjy ulgamyny oturtmaklyga, diňe kadadan çykma ýagdaýynda, ýerli yşyklandyryjylary oturtmaklyga tehniki mümkinçilik bolmasa hem ýol berilýär.

144. Ýerli yşyklandyryş göz öňünde tutulýan ýeke-täk üzňe ýerleşdirilen iş orunly önümçilik jaýlarynda (mysal üçin, gyzdyryjy gazanlar, suw ölçeýji aýnajyklar, aýry-aýry şitler we pultlar), stollaryna ýerli yşyklandyryjylar oturdylýan dolandyryş-edara ediş jaýlarynda, şeýle hem abatlamak, sazlamak we beýleki işler üçin göçme yşyklandyryjylar göz öňünde tutulýan jaýlarda, umumy yşyklandyryş ulgamyndan yşyklandyrmaklyk, umumy yşyklandyryş ulgamyň kada-ölçegleri boýunça, şol jaýlarda ýerine ýetirilýän işleriň häsiýetine laýyklykda kabul edilmelidir. Şunda ýerli yşyklandyryşy bolan iş ýerleriniň jemlenen yşyklandyryşy, kombinirlenen yşyklandyryş üçin kadalanýan ölçeglere laýyk gelmelidir. Soňky talap dolandyryş-edara ediş jaýlaryna degişli däldir.

145. Önümçilik we ammar jaýlarynda stasionar enjamly (şol sanda kombinirlenen yşyklandyryş ulgamynda) umumy yşyklandyryş gurnalanda, gurnama çykdajylaryny azaldýan, oturdylan kuwwaty peseldýän ýa-da yşyklandyryşyň hilini ýokarlandyrýan ähli ýagdaýlarda ýerli (lokallaşdyrylyp) ýerine ýetirilmelidir hususan-da:

1) işiň häsiýeti boýunça ýa-da dürli yşyklandyryş dürli meýdançalary bolan jaýlary taýýarlamak zerurlygy bolanda, şol sanda jaýlaryň geçelgeleri we ammarlar üçin ýörite bölünip berlen meýdançalar bolanda;

2) jaýlarda iş ýerlerini garaňkyladýan ýa-da ýagtylandyryjylary deňlikde ýerleşdirmäge päsgelçilik döredýän uly göwrümli enjamlar bolanda;

3) jaýlarda giň iş ýerleri bolanda ýa-da jaýyň beýleki ýerleri bilen deňeşdireniňde yşyklandyryjylara ýokary talaby ýa-da gytaklaýyn ýa-da dikleýin düşýän ýagtylyga kesgitli talaby bolan şeýle iş ýerleriniň toparynyň köp bolan ýerlerinde;

4) tekjeleri bolan ammarlarda.

146. Dolandyryş-durmuş we kömekçi jaýlarda umumy birsydyrgyn yşyklandyryş döredilmelidir, ýöne iş ýerleriniň ýerleşişi belli we hemişelik bolanda, lýuminessent ýagtylandyryjylarynyň hataryny serpikýän ýagtylyklary we düşýän kölegeleri çäklendirmek babatynda, ýagtylygyň ugruny has amatly bolar ýaly edip ýerleşdirmeklik teklip edilýär.

147. Haçan-da ýerli yşyklandyryş enjamlary tehnologik şaýlary bilen bilelikde jemlenip iberilende bu yşyklandyryş taslamalarynda görkezilmelidir we şol enjamlary elektrik kuwwaty bilen üpjün etmeklik göz öňünde tutulmalydyr. Galan ýagdaýlarda ýerli yşyklandyryş, enjamlaryň ýagtylyk-tehniki, gurluş we ulgam meseleleri ýagtyldyş taslamalarynda doly görkezilmelidir.

148. Göçme ýagtylandyryjylar üçin ştepsel rozetkalaryny şu aşakdaky ýerlerde oturtmaklyk göz öňünde tutulmalydyr:

1) abatlamak ýa-da gözden geçirmek üçin umumy yşyklandyryş ýeterlik bolmadyk tehnologik ýa-da sanitariýa-tehniki enjamlary, şeýle hem önümçilik gaplary (bunkerler, çelekler, durlandyryjy gaplar) bolan jaýlarda;

2) ýygnamak, galyplara guýmak işleri ýerine ýetirmekde aýry-aýry iş ýerlerinde yşyklandyryşy güýçlendirmek zerurlygy bolan sehlerde;

3) abatlaýyş işleri geçirilýän, şol sanda ýük göteriji enjamlary abatlamak üçin meýdançalarda;

4) galereýalarda we transporterleriň ýerasty geçitlerinde, şinogeçirijilerde;

5) elektrik jaýlarynda;

6) dolandyryş-edara ediş, taslama-gurnaýyş, barlaghana jaýlarynda.

1-nji we 5-nji bentlerde görkezilen jaýlarda ştepsel rozetkalarynyň ýerleşişi adatça, 10-15 metrden köp bolmadyk sim uzynlygyndaky göterme ýagtylandyryjylary, 6-njy bentde görkezilen jaýlarda bolsa islendik stoluň üstünde diwaryň ýakynynda, 2 metrden köp bolmadyk sim uzynlygyndaky stol üstünde goýulýan çyralary ulanmaklyga mümkinçilik bermelidir.

Ýerasty ötükler we ýerasty geçelgeler 40 metre çenli uzynlykda bolanda diňe ýerasty ötükleriň we ýerasty geçelgeleriň başlarynda we ahyrlarynda ştepsel rozetkalaryny oturtmaklyga ýol berilýär.

Şahsy transformatorlardan elektrik tok berilýän ýerli ýagtylyk enjamly sehlerde aýry-aýry stanoklaryň ýerli ýagtyldyş elektrik toklary bilen bagly bolmadyk göterme yşyklandyryjylaryň ştepsel rozetkalary göz öňünde tutulmalydyr.

Göterme ýagtylandyryjylaryň birnäçesiniň bir wagtda ulanylmagyna garaşylýan ýerlerde birnäçe ştepsel rozetkalarynyň bloklary oturdylmalydyr.

149. Ştepsel rozetkalary poluň üstünden aşakdaky görkezmeleri gollanylyp oturdylmalydyr:

1) önümçilik jaýlarynda adatça, 0,8-1 metrden ýokary bolmadyk belentlikde; elektrik tokly geçirijiler ýokardan geçirilende 1,5 metre ýokary bolmadyk belentlikde gurnamaga rugsat berilýär;

2) dolandyryş edaralarda, barlaghanalarda jaýlarynda içki bezegiň niýetlenişine we bezelişine baglylykda, elektrik geçirijilere olary birikdirmek üçin amatly bolan, ýöne 1 metrden ýokary bolmadyk belentlikde;

3) umumy bilim edaralarynda, mekdebe çenli çagalar edaralarynda, çagalaryň bolýan jaýlarynda 1,8 metr belentlikde;

4)  ştepsel rozetkalary islendik maksatly jaýlarda ýanmaýan materialdan ýasalan ýörite niýetlenen plintuslarda, şeýle hem jaýlaryň pollarynda we pollaryň üstlerinde ýörite niýetlenen gurluşlarda goýulyp bilner.

150. Ştepsel rozetkalarynyň sany we ýerleşdirilmeli ýerleri saýlanyp alnanda, kuwwaty 6A köp bolmadyk elektrik tok bilen işleýän her bir elektrik tok kabul ediji elektrik bilen işleýän el gurallara, kompýuterlere, guramaçylyk-tehniki serişdelere, tozan sorujy maşynlara we ýyladyjy ownuk enjamlara olardan elektrik tok bermek mümkinçilikleri nazara alynmalydyr.

§5. Ýagtylyk çeşmelerini saýlap almak

151. Ýagtylyk çeşmeleri, olaryň ýagtyldyş mümkinçilikleri, hyzmat etmeli möhletleri, spektral we elektrik tygşytlaýjylyk häsiýetleri nazarda tutulyp «Energiýany tygşytlamak we energiýadan netijeli peýdalanmak hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň  talaplaryna laýyklykda  saýlanyp alynmalydyr.

152. Ýagtylyk çeşmeleri hökmünde gyzýan çyralar (galogen çyralaryny goşmak bilen), lýuminessent çyralaryny, dugaly simap çyralary (mundan beýläk - DSÇ), dugaly metal galogen çyralary (mundan beýläk - DMGÇ), ýokary basyşly natriý çyralary (mundan beýläk - ÝBNÇ), ýagtylyk diodly çyralar ulanylyp bilner.

Ksenon çyralary içerki ýagtyldyş üçin aýratyn ýagdaýlarda, Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň  Döwlet arassaçylyk we keselleriň ýaýramagyna garşy göreşmek gullugynyň ygtyýar beren we hemme derejede keseligine düşýän ýagtylykda, adamlaryň bolmagynyň mümkin bolan dowamlylygy 150 lk-den geçmeýän, ýük göterijileri işledijileriň bolýan ýerlerinde çyralardan göni yşykdan goralýar.

Ksenon çyralaryny ulanmak baradaky meselä hyzmat etmek üçin elýeterlilik şerti boýunça ýa-da tozan çykýan çeşmelerden çetleşdirmek üçin yşyklandyryjylary 20 metrden ýokary belentlikde oturtmaklyk zerur bolan ýagdaýlarda seredilmelidir.

153. Tehniki zerurlyk bolanda ýa-da gözellik (estetiki) nukdaýnazaryndan, dürli kysymly ýagtylyk çeşmelerini bir jaýyň çäginde ulanmaklyga ýol berilýär. Şunda iş ýerlerinde dürli goýulykdaky kölegeleriň düşmeginiň öňüni almak üçin iş ýerleriniň ähli ýagtylygynyň 80%-den az bolmadyk, haýsy hem bolsa dürli ýagtylyk çeşmesi bilen üpjün edilmelidir (ýerli ýagtylyk yşyklandyryjysy bilen)  ýa-da jaýlaryň diwarlaryndan serpigip gaýdýan ýagtylygy ulanmak, deň ýagtylyk çeşmesi bolan yşyklandyryjylary ýakynlaşdyrmak bilen iş ýerlerine düşýän ýagtylygyň birsydyrgyn düşmegi üpjün edilmelidir.

154. Enjamyň başky bahasyny arzanlatmak we oňa hyzmat etmek üçin, sarp edilýän zähmeti azaltmak maksady bilen, mümkin boldugyça, ýagtylyk çeşmesini ulatmaly, ýagny mümkin bolandan kuwwatly uly çyralary ulanmaly, çünki ony yşyklandyryşyň hilini we enjamyň ykdysady hem-de, tygşytlylyk görkezijilerini ýaramazlaşdyrmazdan amala aşyrmak mümkindir.

155. Jaýlary umumy yşyklandyryş üçin esasan ýagtylyk diodly we energiýa taýdan netijeli «Energiýany tygşytlamak we energiýadan netijeli peýdalanmak hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň talaplaryna laýyklykda şeýle hem razrýadly çyralar ulanylmalydyr.

Soňkynyň ulanylmagy şu  aşakdakylar üçin hökmandyr:

1) I-V we VII toparlardaky işleriň we emeli yşyklandyryşy taslamak boýunça TGK 2.01.06-2022 talaplaryna laýyklykda hökman görülmeli işleriň ýerine ýetirilýän jaýlarynda bir umumy yşyklandyryş ulgamy üçin;

2) kombinirlenen ulgamda umumy ýagtyltmak üçin;

3) reňk berijilige güýçlendirilen talap bolanda;

4) ýetginjekleriň ýa-da gowşak görýänleriň işlemekleri ýa-da okamaklary üçin niýetlenen jaýlarda;

5) dolandyryş-edara ediş we barlaghana jaýlarynda;

6) adamlaryň hemişe bolmagyna niýetlenen, tebigy ýagtylygy bolmadyk ýa-da tebigy ýagtylygy ýeterlik bolmadyk jaýlarda.

Şunda 3-nji, 5-nji bentlerde görkezilen ýagdaýda, diňe lýuminessent çyralary ulanylmalydyr, 4-nji bentde görkezilen ýagdaýlarda bolsa, lýuminessent çyralaryny ulanmaklyk ileri tutulmalydyr. Galan ýagdaýlarda bolsa, razrýadly çyralar şu Kadalaryň bir ýüz altmyş birinji bölegine laýyklykda saýlanyp alynmalydyr.

Hemme görkezilen ýagdaýlarda, razrýadly çyralary gyzýan çyralar bilen çalşyrmaga, diňe kadadan çykma ýagdaýynda, razrýadly çyralary ulanmaklyk tehniki taýdan mümkin bolmadyk ýerlerde, mysal üçin, şu şertler üçin yşyklandyryjylar bolmasa, radiogarşylyklaryň doly bolmazlygyna talap bildirilende, şeýle hem şu Kadalaryň bir ýüz altmyşynjy böleginde görkezilen ýagdaýlarda ýol berilýär.

156. Şu Kadalaryň bir ýüz elli bäşinji böleginde görkezilmedik ýagdaýlarda umumy ýagtyltmak üçin razrýadly çyralary ulanmaklyk, munuň üçin tehniki we ykdysady esaslar bolanda, teklip edilýär (mysal üçin, yşyklandyryjylar örän ýokarda ýerleşende we barmasy kyn bolanda, ýagtyldyşa edilýän hyzmaty azaltmak zerurlygy bolanda, tozany suw bilen aýyrmak usuly ulanylanda we çüwdirimlerden goragly ýerine ýetirilen gyzýan çyralar üçin yşyklandyryjylar bolmadyk ýagdaýynda).

157. Umumy ýagtyltmak üçin gyzýan çyralar (umumy ulanylýan ýa-da galogen) esasan şu aşakdaky ýagdaýlarda ulanylmalydyr:

1) emeli yşyklandyryşy taslamak babatynda TGK 2.01.06-2022 talaplaryna laýyklykda IV, VIII, IX toparlara degişli işler ýerine ýetirilýän jaýlarda;

2) eger-de, yşyklandyryşyň beýleki çeşmelerini oturtmaklyk tehniki we ykdysady taýdan maksada laýyk bolmasa, iri tehniki enjamlara hyzmat etmek üçin tehnologik meýdançalary, köprüjikleri, geçelgeleri, meýdançalary ýagtyltmak üçin;

3) eger-de, degişli gurşawa laýyk gelmeýän ýagtylygyň beýleki çeşmeleri bilen yşyklandyryp bolmasa, islendik takyklykdaky işler ýerine ýetirilýän jaýlarda.

Şeýle hem, gyzýan çyralary kömekçi-durmuş jaýlaryny yşyklandyrmak üçin ulanmaga ýol berilýär. Eger çyranyň sarp edýän birlik kuwwaty 1000 Wt we ondan ýokary bolan ýagdaýlarda, şeýle hem lýuminessent çyralaryny ulanmaklyk mümkin bolmasa, reňk bermeklige ýokary talap bildirilýän jaýlarda gyzýan galogen çyralaryny ulanmaklyk teklip edilýär.

158. Ýerli yşyklandyrma üçin gyzýan ýa-da lýuminessent çyralar ulanylmalydyr.

Reňk bermeklige ýokarlandyrylan talap bolanda, lýuminessent çyralarynyň ulanylmagy hökmandyr we olar iş ýerleri örän ýaýraw bolanda hem-de ýalpyldaýan iş ýerlerinde işlenende ulanmaklyk teklip edilýär.

Kesgitli ýa-da üýtgeýän güýjenmäni üpjün etmek zerurlygy bolanda, şeýle hem lýuminissent çyraly yşyklandyryjylary oturtmaklyga gurluş taýdan mümkinçilik bolmasa gyzýan çyralary ulanmaklyk teklip edilýär.

159. Heläkçilik yşyklandyryşy üçin hemme ýagdaýlarda ýagtylyk diodly çyralary, ulanmak maslahat berilýär.

Heläkçilik yşyklandyryşy üçin beýleki görnüşli razrýadly çyralary diňe çalt ýagtylyk berilmegini, şol sanda elektrik tok gysga wagtlaýyn öçenden soň ýagtylyk berilmegini üpjün edýän işe giriziş-sazlaýyş abzallary bilen üpjün edilen şertlerde ulanmaklyga ýol berilýär. Ähli ýagdaýlarda, şeýle görnüşli yşyklandyryş üçin kadalanýandan artyk yşyklandyryşy ýokarlandyrmak üçin, bu çyralary heläkçilikli yşyklandyryşyň toparlaýyn liniýalaryna birikdirmäge ýol berilýär.

160. Hemme kysymly razrýadly çyralaryny üýtgemeýän toguň ulgamyndan elektrik tok berilýän ýa-da onuň ulgamyna birikdirilýän enjamlarda, şeýle hem kadaly ýagdaýdan güýjenmäni 90% çenli azalmak mümkinçiligi bolan elektrik tokda ulanmaklyga ýol berilmeýär. Bulardan başga-da, lýuminessent çyralaryny howasynyň gyzgynlygy uzak wagtlap +5oС-dan pes bolan jaýlarda ulanmaklyga ýol berilmeýär.

161. Haçan-da, razrýadly çyralaryň arasyndan saýlanyp alnan ýagdaýlarda, şu Kadalaryň bir ýüz ellinji bölegine laýyklykda lýuminessent çyralaryny ulanmaklyk hökman däldir, jaýyň beýikligi çäkli bolanda, yşyklandyrmanyň hiline ýokary talap bildirilende we görülmegi zerur bolan I - III toparlardaky işler ýerine ýetirilýän jaýlarda bir ýagtylandyryş ulgamy bilen yşyklandyrylanda, soňka artykmaçlyk berilmelidir.

Galan ýagdaýlarda DSÇ ýa-da DSMÇ çyralaryny ulanmaklyk teklip edilýär, özi hem soňky iş toparlary babatynda çäklendirmeler degişli däldir.

ÝBNÇ çyralaryny reňk bermeklige talap bildirilmeýän jaýlarda ulanmaklyga ýol berilýär.

162. Reňk bermeklige ýokary talap bildirilmeýän ýagdaýlarda, lýuminessent çyraly enjamlarda esasan lýuminessent ak (mundan beýläk - LA) çyralary, gatyşyk yşyklandyrma, ýagny bir wagtda tebigy hem-de emeli yşyklandyrmaklyga niýetlenen enjamlarda bolsa lýuminessent sowuk ak (mundan beýläk - LSA) ýa-da lýuminessent tebigy ak (mundan beýläk - LT) çyralary ulanylmalydyr.

Reňk bermeklige ýokary talap bildirilende ilki bilen LT (LSAR - lýuminessent sowuk ak reňk) soňra lýuminessent gündizki reňkli (mundan beýläk - LGR-4), LSA, LA, LG çyralaryna artykmaçlyk berilmelidir.

Dynç almak üçin niýetlenen jaýlarda beýleki lýuminessent çyralary bilen bir hatarda lýuminessent ýyly-ak (mundan beýläk - LÝA) çyralary hem ulanylyp bilner.

Yssy jaýlarda amalgamaly (simap splawly) lýuminessent çyralaryny ulanmaklyk teklip edilýär.

Ýagtylyk diodly lampaly yşyklandyryjylary tehniki-ykdysady esaslandyrmalar bar ýagdaýda ulanmaklyga maslahat berilýär.

§6. Çyralary ýerleşdirmek we oturtmak hem-de hyzmat etmek üçin

olary elýeterli etmegiň usullary

163. Çyralar ýerleşdirilende we gurnalanda, şu aşakdakylar bilen hökmany suratda üpjün edilmelidir:

1) hyzmat etmek üçin çyralar howpsyz, amatly, elýeterligi;

2) tygşytly ýol bilen ölçegli ýagtylygy döredilmegi;

3) ýagtylygyň hiline bolan talaplary berjaý edilmelidir (ýagtyldyşyň, ýagtylygyň birugurlylygy, zyýanly täsirleriň, kölegeleriň, ýagtylygyň pulsirlemesiniň, göni düşýän we serpigýän ýylpyldylaryň çäkliligi);

4) toplumlaýyn ulgam gurnamagyň iň az uzynlygy we amatlylygy;

5) çyralaryň berkidilişiniň ygtybarlylygy.

164. Umumy birugurly ýagtylandyrylanda, şeýle hem mümkin boldugyça, ýagtylyk çäklendirilende, gyzýan çyraly, şeýle hem DSÇ, DSMÇ çyraly we natriý çyraly yşyklandyryjylary inedördül, göniburçly meýdançanyň ýokarysy boýunça (göniburçlygyň uly we kiçi taraplarynyň 1,5 çenli gatnaşygy boýunça) ýa-da romb meýdançasynyň (60o ýakyn ýiti burçly rombyň ýokarysy boýunça) ýerleşdirmeklik teklip edilýär.

165. Çyralar fermalarda oturdylanda, mümkin boldugyça hatardaky çyralaryň aňryçäk aralygynyň tersine, olaryň ýygjamlygyna ýol bermek bilen, çyralaryň hatarlary azaldylmalydyr.

166. Bir ugurly mümkin boldugyça çäklendirilen ýagtyldyşda lýuminessent çyraly yşyklandyryjylary penjireli diwarlaryň ýa-da sütünleriň ýa-da diwarlardaky gyraňly örküçleriň (pilýastrlaryň) hatarlaryna birugurly edilip, esasan hatarlar boýunça ýerleşdirilmelidir. Gaýry görnüşde ýerleşdirmeklige şu aşakdaky ýagdaýlarda ýol berilmelidir:

1) insiz jaýlarda penjiresi gyraňly diwarda;

2) önümçilik enjamlaryny ýerleşdirmek bilen bagly bolanda;

3) ýalpyldyly şaýlar bilen işlenende haçan-da, yşyklandyryjylaryň hatary, mümkin boldygyça görüş okunyň ugryna birugurly edilip ýerleşdirilmeli bolanda we iş ýerleriniň hatarlarynyň arasynda ýerleşdirilende. 

Hatarlary yzygiderli (ýagtylykda) ýa-da hasaplanan beýikligiň takmynan 0,5-den geçmeýän bölekliginde ýerine ýetirmeli.

Köpçyraly lýuminessent yşyklandyryjylary hem, şu Kadalaryň bir ýüz altmyş dördünji böleginiň talaplaryna laýyklykda ýerleşdirmeklige ýol berilýär.

167. Umumy birugurly ýagtyldylanda, yşyklandyryjylaryň her-biriniň aralygynyň ýa-da yşyklandyryjylaryň hatarlarynyň aralygynyň ýagtyldylýan ýerleriniň üstünden ýokarda, olaryň oturdylýan belentligine gatnaşygyny yşyklandyryjylaryň ýagtylyk güýjüniň egrisiniň görnüşine baglylykda «Türkmenstandartlary» baş döwlet gullugynyň 2018-nji ýylyň 28-nji dekabrynda çykaran 320-iş buýrugy bilen 2019-njy ýylyň 20-nji ýanwaryndan güýje girizilen «Yşyklandyryjylar. Umumy tehniki şertler» atly TDS 1157-2018 belgili (mundan beýläk - TDS 1157-2018) kadalaşdyryjy resminama laýyklykda aşakdaky görkezilen çäklerde saýlamaklyk teklip edilýär:

Egrisi     K……… 0,4 - 0,7;

-//-          Г……… 0,8 - 1,1;

-//-         Д……… 1,4 - 1,6;

-//-         М……… 1,8 - 2,6;

-//-         Л……… 1,6 - 1,8.

Egrisi «K» çyzykdan beýleki ýagdaýlarda, bu gatnaşyklaryň 30% çenli artmagyna ýol berilýär.

Eger-de, bu örtügiň gurnawynyň şertlerine bagly bolanda ýa-da pulsirleme koeffisiýentiniň we göz gamaşdyryjylyk görkezijileriniň çäklendirilen ähmiýetini üpjün etmek üçin zerur bolanda, şeýle hem görkezilen gatnaşyklarda çyralaryň aňryçäk kuwwatlylygy kadaly ýagtyldyşy üpjün etmeýän ýagdaýlarda, görkezilen gatnaşyklaryň azaldylmagyna ýol berilýär.

Soňky ýagdaýlarda, şeýle hem önümçilik jaýlarynda pulsirleme koeffisiýentini azaltmak zerurlygy bolanda, yşyklandyryjylary ýa-da olaryň hatarlaryny ýakynlaşdyrmagyň ýerine bir nokatda goşalanylan ýa-da üçemlenen yşyklandyryjylaryň ýa-da degişlilikde lýuminessent çyralarynyň hatarlaryny goşalanmagy ýa-da üçemlemegi ulanmaklyk teklip edilýär.

Bellik. Haçan-da ýokarda görkezilen TDS 1157-2018 boýunça ýagtylyk güýjüniň egrisiniň görnüşi nämälim bolan ýagdaýlarda, çyralarynyň arasyndaky aralygyň L ýa-da olaryň hatarynyň hasaplanan h belentlige teklip edilýän ortaça gatnaşygyny aşakdaky deňleme boýunça takmynan kesgitlemeli:

bu ýerde: Ф0 - aşaky ýarym gurşawda yşyklandyryjynyň akymy (lýuminessent çyraly yşyklandyryjylar üçin ýagtylyk güýjüniň kese egrisi boýunça şertli hasaby çykarylýan);

I0 - yşyklandyryjynyň ýagtylyk okunyň güýji.

168. Içinde hemişe adamlar işleýän jaýlarda çyralary bir hatar ýerleşdirmekden gaça durmalydyr.

169. Umumy birsydyrgyn ýagtyldylanda iň çetki çyralardan ýa-da olaryň hatarlaryndan diwarlara ýa-da sütünlere çenli bolan aralyk meýdançalaryň taraplary ýa-da çyralaryň hatarlarynyň aralygy işlemek üçin niýetlenen jaýlarda 1:3, beýleki jaýlarda 1:2 kabul edilmelidir. Iş ýerleri gös-göni diwarlaryň ýa-da sütünleriň ýanynda ýerleşdirilende, çyralaryň iň çetki hatary maksada laýyklygyň çäginde diwarlara ýa-da sütünlere ýakyn ýerleşdirilmelidir, hususan-da çyralary asgyçlarda (kronşteýnlerde) oturtmalydyr.

170. Eger-de, lýuminessent çyraly yşyklandyryjylaryň hatarlarynyň oturdylan beýikligi ýagtyldylýan ýeriň beýikliginden geçýän bolsa, onda içinde adamlaryň hemişe işleýän jaýlarynda 0,5 beýiklikde; soňkynyň hataryny hakyky iş edilýän meýdançanyň çäginden aňry dowam etmek, şol aralyga hatarlaryň ahyrlaryny ýakynlaşdyryp, çyralaryň yşygynyň akymyny iki esse köpeldip (lm/m) ýa-da çyralary goşalandyryp ýa-da uzynlygyna geçýän hatarlar boýunça keseligine geçýän hatarlary oturtmak ýollary bilen, ýagtylygyň azalmagynyň öňi alynmalydyr.

171. Çäklendirilen ýagtylygyň çyralary enjamlaryň ýerleşişiniň we işiň häsiýetiniň, ýagtylygyň düşüşiniň we yşygyň ugrunyň şertlerinden gelip çykýan talaplara laýyklykda ýerleşdirilmelidir. Ýagtyltmagy çäklendirmekligi, jaýda yşyklandyryjylary simmetrik, birsydyrgyn ýerleşdirmekden, umumy birugurly ýagtyldyşyň yşyklandyryjylaryna goşmaça yşyklandyryjylary oturtmakdan, soňky yşyklandyryjylar babatynda çyralaryň kuwwatyny üýtgetmekden ýa-da yşyklandyryjylaryň oturdylan beýikligini üýtgetmekden ýüz öwürmek ýoly bilen amala aşyryp bolar.

172. Çyralaryň hemmesi olara hyzmat etmek üçin elýeterli bolar ýaly edilip oturdylmalydyr.

Çyralar poldan 5 metr ýokary belentlikde oturdylanda, olara hyzmat etmegiň kabul edilen usuly taslamada görkezilmelidir.

173. Diregli merdiwan ýa-da direlýän merdiwan bilen hyzmat edilýän çyralar poluň derejesinden 5 metre çenli belentlikde oturdylmalydyr, olar diregli ýa-da direlýän merdiwanlaryň iri enjamlaryň ýokarsynda, çukurlaryň ýanynda we beýleki goýup bolmajak ýerlerde oturdylmaly däldir.

174. Çyralara hyzmat etmegiň amatlylygyny we howpsuzlygyny üpjün etmek üçin olary oturtmaklygyň şu aşakdaky belentligini kabul etmeklik teklip edilýär:

1) 2,1 metr - elektrik jaýlarynda açyk elektrik tokly bölümleriň golaýynda çyralar oturdylanda;

2) 3,5 metre çenli - tehnologik meýdançalarda, köprijiklerde, geçelgelerde diwarlarda çyralar oturdylanda;

3) 2,5 metr - tehnologik meýdançalarda, köprijiklerde, geçelgelerde çyralar germewleriň ugry boýunça direglerde oturdylanda;

4) düşegiň + 0,5 metr derejesinde - köprijiklerde çyralara hyzmat etmek üçin.

Köpri kysym ýük göterijileriň ýokarysynda çyralary oturtmaklyk göteriji bilen hyzmat edilýän meýdançanyň düşeginden ýokarda azyndan 1,8 metr belentlikde ýa-da fermanyň aşaky guşaklygynyň derejesinde amala aşyrylýar.

175. Çyralary ýerleşdirmeklige ýerler saýlanyp alnanda, çyralaryň aglaba köpüsi göterme kömekçi serişdeleriniň (kürsiler, direlýän we diregli merdiwanlar) kömegi bilen poluň üstünden hyzmat etmek üçin mümkinçilik bolar ýaly ýagdaý göz öňünde tutulmalydyr.

Görkezilen çäreleriň hataryna şu aşakdakylar degişlidir:

1) çyralary asgyçlaryň (kronşteýnleriň) kömegi bilen 5 metrden ýokary bolmadyk belentlikde diwarlarda ýa-da sütünlerde oturtmaklyk;

2) çyralary 5 metrden ýokary bolmadyk belentlikde sim urganlarynda (troslarda), gutularda, turbalarda, gurnamalaryň ýüz taraplarynda ýa-da aşak goýberiji serişdeli sim urganlarda oturtmak;

3) köprijiklerde ýa-da şinogeçirijilere, telferlere hyzmat etmek üçin niýetlenen meýdançalarda, şeýle hem bar bolan iri tehnologik enjamlarda çyralary oturtmak;

4) aşaky nokatlary ýagtylandyrýan çyralary oturtmak üçin tehnologik meýdançalaryň ýokarky nokatlaryny ulanmaklyga.

Şu Kadalaryň bir ýüz ýetmiş bäşinji böleginiň 1-nji bendinde görkezilen ýagdaýlarda, ýokarky ýagtylandyryşy asgyja oturdylan çyralar bilen doly çalşyrmaklyga diňe ini 6 metrden geçmeýän jaýlarda çyralar bir tarapyndan oturdylanda we 12 metrden geçmeýän bolanda we çyralar iki tarapyndan oturdylanda, özi hem goýy kölege beriji enjamlar ýok bolsa ýol berilýär.

176. Jaýyň gurnawynyň şertleri we ýagtylandyryjy enjamlara bildirilýän talaplar boýunça çyralar üçin 1-nji tablisada görkezilen hyzmatlary etmäge elýeterli usullary nazara almak bilen, kömekçi serişdeleriň (kürsileriň, diregli we direlýän merdiwanlaryň) kömegi bilen poldan hyzmat etmek mümkin boljak belentlikde oturdylmaly däldir.

Poluň üstünde süýşürilýän enjamly çyralara howpsuz hyzmat etmek üçin köpüri şekilli ýük göteriji abzallara hyzmat etmek mümkinçiliklerini, çyralara hyzmat etmek üçin hereket edýän ýörite göteriji - balkalaryň, gozaklaryň we beýleki hereket edýän hem-de hemişelik oturdylan abzallaryň zerurlygyny taslaýjylar ýagtylyk tehnikleri, baş taslaýjy we taslamany buýrujy bilen bilelikde kesgitleýärler.

1-nji tablisa

177. Çyralara hyzmat etmek üçin köprijiklere tabşyryk tassyklanan birkysymly taslamalara laýyklykda berilmelidir. Ini 24 metrden az bolan boş giňişliklerde, köprijik giňişlikleriniň sany adatça, ikiden, ini 24 metrden köp bolanda bolsa, üçden geçmeli däldir.

178. Potoloklarda we fermalarda oturdylýan umumy ýagtylandyryşyň asma çyralary adatça, asgyjy bilen bilelikde 1,5 metrden köp bolmadyk aralykda berkidilmelidir. Şu yşyklandyryjylaryň asgyçlaryny uzaltmaklyk aşakdaky ýagdaýlarda göz öňünde tutulyp bilner:

1) haçanda hyzmat etmek üçin yşyklandyryjylaryň elýeterli bolmaklygyny üpjün etmek maksady bilen zerur bolanda;

2) haçan-da, ýagtylandyryşyň hilini ýaramazlaşdyrmazdan, enjamyň ykdysady görkezijilerini gowlandyrmaga mümkinçilik berende. 

Uzaldylan asgyçly yşyklandyryjylar oturdylanda, olaryň berkitme gurnawlary howa akymynyň täsirinden yşyklandyryjylaryň yrgyldamak mümkinçiliklerini çäklendirmelidir. 

179. Önümçilik jaýlarynda yşyklandyryjylary berkitmekligi adatça, ulgamy geçirmek üçin gurnawlar bilen bilelikde toplumlaýyn senagat merkezi hökmünde göz öňünde tutmaklyk teklip edilýär. 

180. Ýangyn we partlama howpy bolmadyk önümçilik jaýlarynda, eger yşyklandyryjylara olaryň oturdylan ýerlerinde hyzmat etmeklik kyn bolanda, gurnama ştepsel asgyçly yşyklandyryjylary ulanmaklyk teklip edilýär, maksada laýyk bolanda bolsa, şol asgyçlar yşyklandyryjylaryň oturdylýan bölümlerinde göz öňünde tutulmalydyr.

181. Agramy 100 kg çenli bolan yşyklandyryjylary asmak üçin niýetlenen abzala yşyklandyryjynyň agramynyň bäş essesine deň bolan ýük goýulanda ol şol ýüki, 100 kg we ondan köp ýük goýulanda bolsa, yşyklandyryjynyň agramynyň iki essesine deň we ýene goşmaça 80 kg ýüki zeper ýetmezden we formasyny üýtgetmezden uzak wagtlap saklap bilmelidir. 

182. Sandyramalara sezewar bolýan enjamlaryň üstünde, ýük göterijilerde-de oturdylan yşyklandyryjylaryň berkidilýän ýerleriniň sandyramany peseldiji şaýlary bolmalydyr.

183. Partlama howpy bolan jaýlarda hemişelik oturdylan yşyklandyryjylaryň hemmesi berk berkidilen bolmalydyr.

184. Ýerli ýagtylandyryşyň yşyklandyryjylary berk berkidilen bolmalydyr ýa-da olar başga ýere geçirilende, öňki durkuny saklar ýaly edilip berkidilmelidir. 

§7. Yşyklandyryjylary ýagtylyk berijiligi, tehniki häsiýetnamalary boýunça saýlap almak

185. Yşyklandyryjylaryň tehniki we ilkinji nobatda hem olaryň ýagtylyk berijilik häsiýetnamalary iň ýokary tygşytlylyk mümkinçiligini üpjün etmek we ýagtylandyryşyň ýokary hilinde ýagtylygyň çäklendirilen ähmiýetini döretmek zerurlygy nazara alnyp saýlanyp alynmalydyr. Yşyklandyryjylar saýlanyp alnanda, olaryň TDS 1157-2018 getirilýän ýagtylyk berijiligi we tehnologik toparlylygy, olara degişlilikde soňra görkezilýän ýagtylygyň güýjüniň egrisiniň görnüşleri we ýagtylyk paýlaýyş toparlary gollanylmalydyr.

186. Has jogapkärli ýagdaýlarda, şeýle hem bir kysymly çözgüt işlenip taýýarlananda, yşyklandyryjylary saýlap almaklyk tehniki-ykdysady deňeşdirmelere esaslanmalydyr.

187. Kese üst ýüzler umumy birugurly ýagtylandyrylanda hasaplanan belentlik h we E çäklendirilen ýagtylandyryş näçe ýokary boldugyça, şonça-da has köp ýagtylyk berler ýaly edilip saýlanyp alynmalydyr.

Şu ölçegleriň iň ýokary ähmiýetinde, ýagtylyk güýjüniň K ýa-da Г görnüşli egrisini, orta ähmiýetinde - Г egrisi, kiçi ähmiýetinde Д - egrisi saýlanyp alynmalydyr. Eger-de, şunda keseleýin we dikleýin ýagtylandyryşlaryň arasyndaky gatnaşygy ýokarlandyrmaklyk talap edilýän bolsa, onda K egrisini Г egrisi bilen, Г egrisini bolsa Д egrisi bilen, ençeme ýagdaýlarda bolsa soňkulary Л egrisi bilen çalşyrmalydyr.

Ýagtylyk güýjüniň M egrilerini eger-de, belentlikdäki kese üst ýüzleri yşyklandyrmaklyk ýa-da yşyklandyryjylaryň mümkin boldugyça, aralarynyň daşlygyny uzaltmaklyk zerur bolanda (ýerasty uzyn ötükleri ýa-da geçelgeleri ýagtylandyrmaly bolsa) adatça, h we E kiçi ähmiýetinde saýlap almalydyr.

Bellik. Yşyklandyryjylar deňeşdirilende, kuwwatlygy sarp etmek babatynda has tygşytlysynyň ýagtylyk akymynyň ulanyş koeffisiýentiniň bu şertlerde iň ýokary ähmiýetli ulanylmagy mümkin bolan çyranyň ýagtylyk berijilik netijesiniň jeminiň uly ähmiýeti bolan yşyklandyryjydygy nazarda tutulmalydyr.

188. Yşyklandyryjylaryň hataryndan bir tarapda ýerleşdirilen dikleýin üst ýüzler ýagtylandyrylanda, bir tarapa ýagtylyk berýän yşyklandyryjylar saýlanyp alynmalydyr ýa-da Г ýa-da Д egrili ýapgyt ýagdaýdaky yşyklandyryjylar oturdylmalydyr. Dikleýin üst ýüzleriň iki hatarynyň arasynda yşyklandyryjylaryň hatary ýerleşdirilende adatça, M ýa-da Л görnüşli egrileri saýlanyp alynmalydyr.

189. Ýalpyldaýan üst ýüzleri tapawutlandyrmak bilen baglanyşykly işler geçirilýän jaýlarda we eger-de, ýalpyldynyň serpikme howpuny yşyklandyryjylary ýerleşdirmekligi saýlap almak bilen aradan aýryp bolmaýan bolsa adatça, seçelendirijili yşyklandyryjylar, beýikligi uly bolmadyk jaýlarda bolsa ýagtylyk güýjüniň egrisi Л görnüşli bolan yşyklandyryjylar ulanylmalydyr.

190. Yşyklandyryjylaryň gorag burçlary, şeýle hem seçelendirijileriň ýa-da tutulyk gözenekleriniň hemmesi we kysymy emeli yşyklandyryşyň göz gamaşdyryş ýa-da amatsyzlyk görkezijileriniň ähmiýetini taslamak boýunça TGK 2.01.06-2022 düzgünlerinde kesgitlenenleri üpjün etmek zerurlygy nazarda tutulyp saýlanyp alynmalydyr.

191. Önümçilik jaýlary ýagtylandyrylanda, esasan «Ý» kysymly ýagtylyk beriji yşyklandyryjylar, ýüzi yşygy oňat serpikdirýän germewli (örtükli we diwarly) jaýlarda, eger-de, bu tehniki taýdan mümkin bolsa we oturdylan kuwwatlygy düýpli güýçlendirmek bilen bagly bolmasa, H (aglaba göni şöhle) topardaky yşyklandyryjylar ulanylmalydyr. Dolandyryş-edara ediş we barlaghana jaýlary üçin adatça, N topardaky ýagtylyk beriji yşyklandyryjylar ulanylýar. Ýagtylyk bermek boýunça beýleki topardaky yşyklandyryjylar ýagtylandyryşyň hiline ýokary ýa-da ýörite talap bildirilende (kölegeleri azaltmak, göni serpikýän ýalpyldyny azaltmak, giňişlikdäki üst ýüzlere gönükdirilen dürli görnüşli ýagtylandyryş we ş.m.) ulanylmalydyr.

192. Jaýlaryň içinde prožektorlary ulanmaklyk adatça, gadagan edilýär we aýry - aýry üstleriň ýagtylandyrylyşyny güýçlendirmek üçin hem-de olaryň ýagtylyk berýän bölümleri işleýänleriň kadaly iş ýagdaýlarynda ýa-da jaýlarda ýöränlerinde, keseligine 60o çäklerinde olaryň gözlerine düşmez ýaly, aýratyn ýagdaýlarda ulanmaga ýol berilýär.

193. Önümçilik, dolandyryş-edara ediş we synaghana jaýlarynda adatça, binagärlik-çeperçilik ýagtylandyryşyň ýagtylyk karnizlerini, zolaklaryny, gümmezlerini, lýustralaryny ulanmaklyga ýol berilmeýär. Ýagtylyga we ýagtylandyryşyň hiline aýratyn ýokary talap bildirilende, jaýlarda yşykly potoloklaryň, şeýle hem serpigen yşyklary seçelendiriji örtük ýa-da tuty gözenek bilen örtülen enjamlaryň ulanylmagyna ýol berilýär.

194. Haçan-da, tehniki enjamlar ýerli ýagtylandyryşyň yşyklandyryjylary bilen jemlenmän iberilýän ýagdaýlarda, ýerli ýagtylandyryş üçin yşyklandyryş - tehniki taslamalarda kabul edilen ýagtylyk çeşmeleriniň (şu Kadalaryň bir ýüz elli sekizinji bölegine seret) degişli kysymlary saýlanyp alynmalydyr we nazarda tutulmalydyr, şunda lýuminessent çyraly yşyklandyryjylar gatyşykly serpikdirijilik häsiýetine eýe bolan üst ýüzleri yşyklandyrmak üçin ýa-da şeýle serpikdirijilik häsiýete eýe bolan önümleriň (kalka kagyzy) beýleki tarapyndan görülýän iş ýerleri (obýektler) üçin seçelendirijili yşyklandyryjylar ulanylmalydyr.

§8. Yşyklandyryjylary olaryň gurnawçylyk ýerine ýetirilişi boýunça saýlap almak

195. Yşyklandyryjylaryň ýerine ýetirilen konstruktiw gurluşlary işledilende we hyzmat edilende, olaryň ýangyn howpsuzlygyny we elektrik tok urma howpsuzlygyny, ygtybarlylyklaryny, uzak işlemeklerini hem-de gurşawyň şertlerinde häsiýetleriniň durnuklylygyny, şeýle hem hyzmat etmegiň howpsuzlygyny üpjün etmelidir. Yşyklandyryjylar saýlanyp alnanda, olary daşky gurşawyň täsirinden goramagyň derejesi TDS 1157-2018 we «Türkmenstandartlary» Baş döwlet inspeksiýasynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabrynda çykaran 50 belgili karary bilen tassyklanan we 2000-nji ýylyň 1-nji ýanwarynda güýje girizilen TDS-14254-96 belgili (mundan beýlak - TDS-14254-96) «Örtükler bilen üpjün edilýän, gorag derejesi (kod IP)» boýunça kabul edilmelidir, dürli howa şertli etraplar üçin yşyklandyryjylar saýlanyp alnanda bolsa «Türkmenstandartlary» Baş döwlet inspeksiýasynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabrynda çykaran 50 belgili karary bilen tassyklanan we 2000-nji ýylyň 1-nji ýanwaryndan güýje girizilen TDS-15150-69 belgili «Maşynlar, abzallar we beýleki tehniki önümler. Dürli howa şertli etraplar üçin ýerine ýetirmek. Daşky gurşawyň howa täsiri babatynda toparlary, ulanmagyň, saklamagyň we ulaglar bilen daşamagyň şertleri» atly döwletara standarty gollanylmalydyr.

196. Ýangyn ýa-da partlama howpy bolmadyk jaýlar üçin yşyklandyryjylar saýlanyp alnanda, TDS-14254-96 bellenen gorag derejesi şol gurşawyň şertlerinde yşyklandyryjylaryň ulanyş häsiýetlerini dolulygyna kesgitlemeýändigi nazarda tutulmalydyr. Öz nobatynda soňkular toparlara baha berilmegine gabat gelmeýän hususy häsiýetlere eýedirler.

197. Aýratyn çygly jaýlarda, şeýle hem jaýlaryň daşynda oturdylanda adatça, gorag derejesi 1R53 (artykmaçlysy 1R54) yşyklandyryjylar, himiki aktiw gurşawly jaýlarda bolsa - 1R54 pes bolmadyk ýa-da 5'4 yşyklandyryjylar ulanylmalydyr. Jebisleşdirilen ýa-da aýry-aýry birikdirilen geçirijiler, suw dökülmek mümkinçiligi bolanda, gapdaldan birikdirilen geçirijiler maksada laýykdyr.

Tozanlar basyşly suw bilen aýrylanda, gorag derejesi 1R55 ýa-da 5'5 pes bolmaly däldir, özi hem şeýle yşyklandyryjylar bolmadyk ýagdaýynda, diňe gorag derejesi 5’Х-den pes bolmadyk lýuminessent çyralary ulanylmalydyr.

198. Gyzgyn jaýlarda islendik gorag derejeli yşyklandyryjylary ulanmaklyga ýol berilýär, ýöne mümkin boldugyça, depeleri utgaşdyrylan aýna yşyklandyryjylary ulanmakdan gaça durmalydyr. Lýuminessent çyraly yşyklandyryjylarda amalgamma (simap splawly) çyralary ulanylmalydyr.

199. Tozanly jaýlar üçin yşyklandyryjylaryň gorag derejeleri tozanlylygyň derejesine we häsiýetine baglylykda saýlanyp alynmalydyr.

Gorag derejesi 1R6Х ýa-da 1R5Х yşyklandyryjylary ulanmaklyk ileri tutulýar, yşyklandyryjylara hyzmat etmekligi ýeňilleşdirmek zerur bolan ýagdaýlarda bolsa, gorag derejesi 6'Х we 5'Х bolan hem-de tozan geçirmeýän-de bolsa (kadadan çykma ýagdaýynda) - gorag derejesi 1R2Х bolan yşyklandyryjylary ulanmaklyga ýol berilýär. Gorag derejesi 2’Х bolan yşyklandyryjylary ulanmaklyk teklip edilmeýär.

200. Yşyklandyryjylaryň gorag derejelerine bagly bolmazdan, agyr şertli gurşawy bolan jaýlar üçin yşyklandyryjylar saýlanyp alnanda, (has ileri tutulýandan başlap, az ileri tutulýana çenli tertipde) şu aşakdaky yşyklandyryjylar ileri hasap edilýär:

1) tozanlanmaga sezawar bolma derejesi boýunça:

a) yşyklandyryja barylýan deşigi ýapýan we jebis ýapylýan ýasy ýa-da güberçek aýnaly yşyklandyryjylar;

b) yşyklandyryjynyň daşy bilen birikdirilen aýna gapakly we jebisleşdiriji bilen üpjün edilen, serpikdirijisiz yşyklandyryjylar;

ç) «b» kiçi bentde görkezilen ýaly, ýöne serpikdirijisiz yşyklandyryjylar;

d) tebigy şemallap duran açyk yşyklandyryjylar;

e) tebigy şemallamaýan açyk yşyklandyryjylar;

2) köp gezek arassalanmadan soň ýagtylyk beriş-tehnologik häsiýetlerini dikeldiş derejesi boýunça:

a) silikat syrçasy, silikat aýnasy, ýüz görülýän aýna ulanylyp taýýarlanan yşyklandyryjylar;

b) «a» bendindäki ýaly, ýöne alzakirlenen alýuminden ýa-da yşygy himiki ýagtylandyrylan, alýuminleşdirilen polatdan, organiki aýnadan yşyklandyryjylar;

3) himiki täsirlere durnuklylyk derejesi boýunça:

a) farfor, silikat aýnasy, plastmassa ulanylyp taýýarlanan yşyklandyryjylar;

b) ýüzi silikat syrçasy, organiki aýna bilen örtülen yşyklandyryjylar;

ç) alýumin ulanylyp taýýarlanan yşyklandyryjylar;

d) «ç» kiçi bentde görkezilen ýaly, ýöne polatdan we çoýundan taýýarlanan yşyklandyryjylar.

201. Tozanly we himiki aktiwli gurşawly jaýlarda degişli gorag derejeli yşyklandyryjylar bilen bir hatarda, indiki çyra yşyklandyryjylary giňden ulanmaklyk teklip edilýär. Diffuzly we ýüz görülýän aýna pisintli gyzýan çyralar, şeýle hem dugaly simaply reflektor çyrasy (DSÇR) we Ak yşykly reflektor lýuminissent çyralary (LAR) çyralary.

Görkezilen çyralar şol gurşaw üçin ýaramly bolan açyk armaturalarda oturdylmalydyr, 5'3 ýa-da 6'3 gorag derejeleri bolan çyralary armaturalarda oturtmaklyk ileri tutulmalydyr.

202. Ýangyn we partlama howpy bolan jaýlary ýagtylandyrmak üçin hemişelik oturdylýan yşyklandyryjylary saýlap almaklyk 2-nji tablisa laýyklykda we jaýlarda gurşaw şertleriniň häsiýetleri nazarda tutulyp ýerine ýetirilmelidir.

2-nji tablisa

Partlama howpy bolan jaýlar üçin EGK-nyň I bölüminiň we PGETD-niň talaplary berjaý edilen şertlerde hem ýagtylandyrmaklygyň aşakdaky usullaryna ýol berilýär:

1) howply gurşawyň çäginden uzaga we aýnalanan penjireleriň aňyrsyna, şeýle hem diwarlaryň ýa-da potoloklaryň düýplerine we deşiklerine çykarylan yşyklandyryjylary;

2) şemalladylýan yşyklandyryjylary ýa-da şemalladylýan gutularda oturdylýan yşyklandyryjylary;

3) yşlardaky yşyklandyryjylary-ýagtylyk geçirijileri ulanmak bilen.

Ýangyn ýa-da partlama howpy bolan jaýlarda ulanylýan göterme yşyklandyryjylar aşakdaky talaplara laýyk gelmelidir:

1) hemme topardaky ýangyn howpy bolan jaýlarda - IR54 gorag derejesi bolmalydyr, özi hem adatça, aýna yşyklandyryjylar metal tor bilen goralan bolmalydyr;

2) P-1b-dan beýleki topardaky partlama howpy bolan jaýlarda partlamanyň täsiri ýetmeýän görnüşde ýa-da ýörite ýerine ýetirilen bolmaly, özi hem adatça, yşyklandyryjylar metal torlary bilen üpjün edilen bolmalydyr;

3) P-1b topardaky partlama howpy bolan jaýlarda partlama howply garyndylaryň degişli toparlary üçin islendik partlamadan goragly bolmalydyr.

203. Kuwwatlylyk koeffisiýentini ýokarlandyrmak üçin kondensatorlar bilen üpjün edilmedik lýuminessent çyralary üçin yşyklandyryjylary ulanmaklyk gadagan edilýär.

204. 42 W-den ýokary güýjenme tok bilen üpjün edilen yşyklandyryjylaryň azyndan 2,5 metr belentlikde oturdylan (olaryň aşaky nokadyna çenli) lýuminessent çyralaryndan beýleki, yşygyň islendik çeşmesi bilen ýagtylandyrylýan ýokary howply we has ýokary howply jaýlarda çyralaryna we elektrik tokly bölümlerine diňe gurallaryň (otwertka, nurbat we ýörite ýasalan açarlar, atagzy) kömegi bilen baryp bolýan yşyklandyryjylar ulanylmalydyr. Kadadan çykma ýagdaýynda ulanylýanlar şu Kadalaryň iki ýüz on ýedinji böleginde görkezilýär.

205. Sepleme ýa-da asma potolokly jaýlarda deň binýatda potolok ýa-da asma üçem yşyklandyryjylaryň ulanylmagyna ýol berilýär, ýöne potologyň ýokarysynda geçelge jaýlar (tehniki gatlar) bolanda we şondan yşyklandyryjylaryň oturdylan ýerlerine baryp bolýan bolsa, ýokarda görkezilen hyzmat edilýän üçem yşyklandyryjylaryň ulanylmagy ileri tutulmalydyr.

206. Tehniki-ykdysady taýdan maksada laýyk bolanda, sepleme ýa-da asma potolokly jaýlarda akgynly ýa-da çekýän şemalladyş enjamlar bilen utgaşdyrylan üçem yşyklandyryjylar ulanylmalydyr.

207. Ulanmaga degişli yşyklandyryjylaryň hataryndan adatça, hyzmat etmek üçin amatlysy, ýagny yşyklandyryjylaryň çyralaryna barmak üçin haýsy hem bolsa bir köp zähmeti talap edýän işleri (mysal üçin, nurbaty ýa-da burmany açmak) geçirmekligi talap etmeýän şu Kadalaryň bir ýüz togsan dokuzynjy böleginiň talaplaryna çapraz gelmeýän çyralar saýlanyp alynmalydyr.

208. Aýratyn topardaky jaýlar üçin yşyklandyryjylar saýlanyp alnanda, pudaklaýyn ýa-da kärhana resminamalaryň özlerine mahsus bolan talaplar nazarda tutulmalydyr, mysal üçin, elektron senagatynyň sehlerinde howa arassaçylygyny üpjün etmek, nahar taýýarlanýan we azyk önümleri saklanýan jaýlarda çyralaryň gaçmak mümkinçiligini aradan aýyrmak.

§9. Yşyklandyryş hasaplamasy

209. Yşyklandyryjylaryň sanyny we ýerleşdirilmeli ýerlerini saýlap almaklyk ýagtyldylýan jaýlar üçin görnüşli çözgütleriň esaslarynda we şeýle resminamalar bolmadyk ýagdaýynda, yşyklandyryş-tehniki hasaplamalaryň esaslarynda geçirilmelidir.

210. Yşyklandyryjylaryň sany we ýerleşdirilmeli ýerleri adatça, şu Kadalaryň bir ýüz altmyş üçünji we bir ýüz segsen dördünji bölekleriniň talaplaryna laýyklykda yşyklandyryşyň-tehniki hasaplamalar taýýarlanmazyndan öň anyklanmalydyr, yşyklandyryş-tehniki hasaplamalar bilen çyralaryň kuwwatlylygy kesgitlenmelidir. Lýuminessent yşyklandyryjylarynyň hasaplamalarynda we hasaplamalara çenli yşyklandyryjylaryň hatarlarynyň ýerleşişi, hatarlaryň sany bellenilýär, hasaplamalaryň dowamynda bolsa, hatarlaryň düzülişi anyklanýar, ýagny her hataryň yşyklandyryjylarynyň sany, ýerleşişi we kuwwatlylygy kesgitlenýär.

Ähli ýagdaýlarda, yşyklandyryjylaryň ýa-da şahalaryň öňünden bellenen sanlary we ýerleşişleri ýagtyltmagyň hasaplamalarynyň ýa-da ýagtylygyň häsiýetiniň hiliniň barlagy netijesinde düzedilip bilner.

211. Çyranyň kuwwatyny we her hatardaky lampalaryň sanyny saýlanyňyzda, yşyklandyryş hasaplamasynyň netijelerine esaslanyp, yşyklandyryş bahalarynyň hasaplamak bilen talap edilýän bahalardan sowulmagyna, adatça, çäklerde, minus 10% - plýus 20% kadalara çenli rugsat berilýär.

Göz gamaşdyryjylyk we amatsyzlyk görkezijileri, şeýle hem pulsirleme koeffisiýenti hasaplananda, ýagtylygyň hiliniň çäklendirilýän ähmiýetinden +10% çenli çäklerde ýaramazlaşdyrmaga üýtgemeleri kabul etmäge ýol berilýär, hilini gowulandyrmaga üýtgemeler bolsa çäklendirilmeýär.

212. Ýagtylyk derejesiniň hasaplamalary serpigenlerini hasaba almak bilen umumy ýagtylyk derejesine ýakynlaşdyrylan hasaplamalar bilen takyklaýyn usul ýa-da ulanmak koeffisiýent usuly boýunça amala aşyrylmalydyr.

Umumy çäklendirilen ýagtylygy, gytaklaýyn we dikleýin üst ýüzleriň ýagtylygyny, ýerli we heläkçilik yşyklandyryşyny hasaplamak üçin takyklaýyn usul hökmandyr.

Has jogapkärli ýagdaýlarda, umumy birugurly ýagtylygy hasaplamak üçin hem şu usuly ulanmaklyk teklip edilýär, mysal üçin, uly sehiň ýagtylygy hasaplananda, şeýle hem görnüşli çözgütler işlenip taýýarlananda şu usuly ulanmaklyk teklip edilýär.

Galan ýagdaýlarda adatça, ulanyş koeffisiýentiniň usulynyň takyklygyň zerur derejesini üpjün edýän ýeňilleşdirilen görnüşini giňden ulanmak bilen, şu usulda hasaplamalar amala aşyrylmalydyr.

213. Ýagtyldyşy hasaplamak üçin aşakdaky hasaplama-kömekçi görkezijileri we grafikleri ulanmaklyk teklip edilýär:

1) nokatlaýyn togalak simmetrik şöhlelendirijiler diýlip hasap edilýän yşyklandyryjylardan nokatlaýyn usul boýunça hasaplama şertleýin keseligine ýagtyldyşyň giňişlik izolýuksi bilen;

2) togalak simmetrik däl şöhlelendirijilerden nokatlaýyn usul boýunça hasaplama - şertleýin tekizlikdäki ýagtyldyşa bagly izolýukslar bilen (şertleýin izolýukslar);

3) lýuminessent çyraly yşyklandyryjylaryň hatarlaryndan nokatlaýyn usul boýunça hasaplama ugurlaýyn izolýukslar bilen;

4) ulanyş koeffisiýent usuly boýunça hasaplama ulanyş koeffisiýentiniň görkezijisi, udel kuwwatlylygynyň görkezijileri, dolandyryş-edara ediş jaýlarynda ulanylýan yşyklandyryjylar üçin bolsa, yşyklandyryjylaryň sanyny gös-göni kesgitlemek üçin grafikler bilen.

Hasaplamalaryň ýeňilleşdirilen dürli görnüşleri, hususan-da şu bölegiň 4-nji bendinde görkezilenler, diňe çözülýän meseläniň şertleri olar üçin düzülen görkezijiniň ýa-da grafikleriň maglumatlary bilen gabat gelende ulanylyp bilner.

214. Hasaplaýyş görkezijileri ýa-da grafikleri bolmadyk yşyklandyryjylardan ýagtylygy hasaplamaklyk aşakdaky ýaly amala aşyrylýar:

1) nokatlaýyn togalak simmetrik şöhlelendirijiler diýlip hasap edilýän yşyklandyryjylardan nokatlaýyn hasaplama usuly boýunça hemme ugur boýunça yşygyň çeşmesiniň güýji 100 kd üçin şertleýin kese ýagtyldyşyň giňişlik izolýuksiniň kömegi bilen;

2) lýuminessent çyraly yşyklandyryjylaryň hatarlaryndan nokatlaýyn usul boýunça - hemme ugur boýunça yşygyň çeşmesiniň güýji 100 kd. üçin ugurlaýyn izolýuksiň kömegi bilen;

3) ulanyş koeffisiýent usuly boýunça - ýagtylygyň güýjüniň egrisiniň görnüşini häsiýetlendirýän m görkezijiniň dürli ähmiýeti üçin ulanyş koeffisiýent görkezijiniň kömegi bilen.

215. Ýagtylygyň hil häsiýetini kesgitlemeklik esasy ýerine ýetirijiler-işläp taýýarlaýjylar tarapyndan teklip edilen emeli ýagtylygy we hasaplamagyň inženerçilik usullaryny taslamak boýunça TGK 2.01.06-2022 kadalarynyň esaslarynda amala aşyrylmalydyr.

§10. Güýjenme we iýmitlendirme çeşmeleri

216. Umumy ýagtylygy yşyklandyryjylaryna işletmek üçin zeminleme neýtrally üýtgeýän toguň 380/220 W-dan ýokary bolmadyk güýjenmeli we üzňeleşdirilen neýtraly bolan üýtgeýän toguň we üýtgemeýän toguň 220 W-dan ýokary bolmadyk güýjenmeli elektrik torlary ulanylmalydyr. Şu Kadalaryň iki ýüz on sekizinji böleginde görkezilenler gyşarma ýagdaýlara degişlidir.

217. Güýjenmesi 220 W yşyklandyryjylaryň gurluşyny we oturtmaly beýikligini çäklendirmezden, umumy ýagtylyk yşyklandyryjylary üçin aşakdaky ýagdaýlarda ulanmaga ýol berilýär:

1) ýokary howpy bolmadyk jaýlarda;

2) elektrik jaýlarynda;

3) hünärli işgärleriň barýan meýdançalaryndan, şeýle hem ýük göterijilerden hyzmat edilýän yşyklandyryjylar üçin (yşyklandyryjylara, elektrik peçlerine we ş.m. hyzmat etmek üçin köprüjikler we meýdançalar) şu Kadalaryň bir ýüz ýetmiş dördünji  böleginiň talaplary berjaý edilende;

4) liftli şahtalaryndaky yşyklandyryjylar üçin.

Ýokary howply we örän howply jaýlarda lýuminessent çyraly yşyklandyryjylar üçin ulanmaga, beýleki ýagtylyk çeşmesi bolan yşyklandyryjylar üçin bolsa, olar poldan azyndan 2,5 metr belentlikde oturdylanda ýol berilýär.

Kabel tunelleri üçin şu Kadalaryň iki ýüz on ýedinji böleginiň 2-nji bendiniň talaplaryndan başga ýagdaýlarda, 2,5 metrden pes belentlikde gyzýan çyraly yşyklandyryjylar oturdylanda, 42W-dan ýokary bolmadyk güýjenmäni ulanmaklyk teklip edilýär.

218. 380 W güýjenmäni azyndan 2,5 metr belentlikde oturdylýan yşyklandyryjylar üçin ulanmaklyga şu aşakdaky ýagdaýlarda ýol berilýär:

1) 380 W güýjenmä çykarylýan çyraly, mysal üçin, 2000 Wt kuwwatly DSÇ yşyklandyryjylara;

2) elektrik gurluşy 380 W güýjenmäniň ulanylmagyny talap edýän yşyklandyryjylara, mysal üçin, lýuminessent çyralary yzygiderli birikdirilýänli ýa-da goýberip-sazlaýjy apparat (mundan beýläk - GSA) köp faza gurluşly);

3) ulanyş şertleri boýunça çyralary birnäçe birikdirmelere bölünen köpçyraly yşyklandyryjylara.

Şunda yşyklandyryjylara we GSA barýan 660W pes bolmadyk güýjenmeli geçirijiler, örtükli mis geçirijilerden ýerine ýetirilmelidir, ýokary howply we örän howply jaýlarda yşyklandyryjylara eltilýän hemme faza geçirijileri bir wagtda öçürilmelidir, yşyklandyryjylaryň daşynda bolsa, oňat görünýän «380 W» diýen belgi ýazylmalydyr.

Şu Kadalaryň iki ýüz on sekizinji böleginiň 1-nji we 2-nji bentlerinde görkezilen ýagdaýlarda, neýtraly zeminlenen aralyk geçirijili faza güýjenmesi 660/380 W ulgamy yşyklandyryjylara birikdirmeklige ýol berilýär. Görkezilen ulgamyň iki ýa-da üç fazaly geçirijilerini yşyklandyryjylara birikdirmeklik gadagandyr.

219. Ýokary howply we aýratyn howply jaýlarda poldan 2,5 metre çenli belentlikde oturdylanda, şu Kadalaryň iki ýüz on sekizinji böleginde görkezilenlerden başga, şeýle hem lýuminessent çyralaryndan başga şu Kadalaryň iki ýüz dördünji böleginiň talaplaryna laýyk gelýän çyralar ulanylmalydyr ýa-da 42 W-dan ýokary bolmadyk güýjenme ulanylmalydyr.

Örän howply jaýlarda (örän çygly, hyryn-dykyn jaýlarda) poldan 1,8 metre çenli belentlikde yşyklandyryjylar oturdylanda, yşyklandyryjylaryň gurnawyna garamazdan, 42 W-dan ýokary bolmadyk güýjenme ulanylmalydyr.

220. Ýokary howpy bolmadyk jaýlarda gyzýan çyraly hemişelik oturdylan ýerli ýagtylyk yşyklandyryjylaryny işletmek üçin 220 W ýokary bolmadyk güýjenme, galan ýagdaýlarda bolsa, şol sanda elektrik şitlerini, şkaflaryny, kameralaryny, şeýle hem beýleki enjamlaryny ýagtylandyrmak üçin - 42 W-dan ýokary bolmadyk güýjenme ulanylmalydyr.

220 W-dan çenli güýjenmeli lýuminessent çyraly yşyklandyryjylary çygly, örän çygly, gyzgyn we himiki aktiw gurşawy bolan jaýlardan beýleki hemme jaýlarda ulanmaklyga ýol berilýär.

Şu ugurda ulanmak üçin ýörite niýetlenen we bellik edilen yşyklandyryjylar üçin 220 W güýjenme, kadadan çykma ýadaýynda, aşakdakylarda ulanmaklyga ýol berilýär:

1) ýokary howply (ýöne örän howply däl) jaýlarda oturdylýan gyzýan çyralarda ýa-da elektrik kuwwatlygynyň özbaşdak çeşmesinden elektrik tok alýan heläkçilikli yşyklandyryşyň aýrylmaz bölegi bolan çyralarda;

2) çygly, örän çygly, gyzgyn we himiki aktiw gurşawly jaýlarda oturdylýan lýuminessent çyralarynda.

221. Elde göterilýän yşyklandyryjylara elektrik tok bermekligi ýokary howply bolmadyk jaýlarda 220 W-dan ýokary bolmadyk güýjenmeli, ýokary we örän howply jaýlarda bolsa, 42 W-dan ýokary bolmadyk güýjenmeli ulgamlardan göz öňünde tutmaklyga ýol berilýär.

Amatsyz şertlerde, hususan-da darlyk, amatsyz ýagdaýlar, uly göwrümli zeminleme üstleri bilen galtaşylmagy sebäpli işgärleri elektrik tok urmak töwekgelçiligi çylşyrymlaşýan ýagdaýlarda, elde göterilýän yşyklandyryjylara güýjenmesi 12 W-dan ýokary bolmadyk ulgamdan elektrik tok bermeklik göz öňünde tutulmalydyr. Asmak, stolda goýmak we ş.m. üçin niýetlenen göterme yşyklandyryjylara güýjenme saýlanyp alnanda, olar ýerli ýagtylandyryşyň yşyklandyryjylaryna deňleşdirilýär, göçme direglerde pesinden 2,5 metr belentlikde oturdylan yşyklandyryjylar bolsa, umumy ýagtylyk yşyklandyryjylaryna deňleşdirilýär.

Göterme yşyklandyryjylara elektrik tok bermek üçin 36 W güýjenmeli ulgamlar, hususan-da indiki desgalar üçin kabul edilmelidir metal we agaç işläp bejerýän sehleriň elektrik jaýlary, dokma senagatynyň sehleri, polat guýujy sehler, garažlar, şemalladyjy kameralar, önümleri sowuk ýagdaýynda ulagly daşamak üçin ýerasty ötükler we geçelgeler üçin ulanylmalydyr.

12 W güýjenmeli ulgamlar gyzdyryjy gazanlarda, polat erediji sehlerde, suw geçiriji ýerasty geçitlerde, gyzgyn önümleri ulagly daşamak, bunkerleriň we beýleki önümçilik gaplarynyň we ş.m. içinde, ýerasty geçelgelerde we ötüklerde işlemek üçin kabul edilmelidir.

222. 36 W güýjenme ulanylmaga ygtyýar berlen ýagdaýlarda, enjamlary bilen jemlenip iberilýän ýerli ýagtylygyň hususy transformatorlaryny elektrik tok bilen üpjün etmek üçin zerur bolan ýagdaýlardan beýleki halatlarda, pes güýjenmeler ulanylmaly däldir.

Şeýle hem, bir jaýyň çäginde göterme ýagtylyk ulgamy üçin iki sany dürli güýjenmäni ulanmaklygy göz öňünde tutmaklyk teklip edilmeýär. Eger-de, käbir ýere göterme ýagtylandyryş üçin 12W güýjenme talap edilýän bolsa, onda 12W elde göterilýän yşyklandyryjylary 36/12 W transformatorlar arkaly 36 W ulgama birikdirmeklik teklip edilýär.

223. Ýagtylyk ulgamynda güýjenmäniň ýitgileri hasaplananda, EGK-nyň I bölüminiň talaplary gollanylmalydyr, şunda:

1) has uzakdaky içerki iş üçin ýagtylyk çyrasynyň (razrýadly çyralar üçin - GSA-nyň) güýjenmesiniň peselmesi çyralaryň nominal güýjenmeleriniň 2,5%, heläkçilik yşyklandyryşynyň şular ýaly çyralarynyňky bolsa 5%-den köp bolmaly däldir;

2) çyralaryň iň ýokary güýjenmeleri adatça, çyralaryň nominal güýjenmesiniň 105% -den köp bolmaly däldir;

3) 42 W-dan ýokary bolmadyk güýjenmeli ulgamda pes güýjenmeleriň çykýan ýerlerinden hasaplap, güýjenmäniň 10% çenli ýitgisine ýol berilýär.

Eger-de, heläkçilik ýagdaýyň yşyklandyryjylary, kadaly düzgünde çäklendirilen ýagtylygy döretmäge gatnaşýan bolsa, onda ulgamyň hasaplamasynda, olar iş üçin ýagtylyk yşyklandyryjylary hökmünde nazara alynmalydyr.

Iýmitlendiriji tok çeşmesinden ýa-da güýç agramly umumy ulgam bilen elektrik tok berilýän ýerden uzaklykdaky kömekçi häsiýetli uly bolmadyk jaýlar üçin, kadadan çykma ýagdaýynda, iş üçin ýagtylyk çyralarynyň güýjenmesiniň 5% çenli peselmegine ýol berilýär, özi hem ýagtyldyş hasaplananda, peselen güýjenmä laýyk gelýän çyralaryň ýagtylyk akymy nazarda tutulmalydyr.

Ulgamdaky güýjenmäniň hasaplama ýitgisi, güýjenmäniň görkezilen peselmesinden ugur alnyp we adatça, transformatoryň ýokary güýjenmeli tarapyndaky nominal güýjenmeden hem-de beýleki tarapyndaky güýjenmäniň ýitgileri nazara alnyp kesgitlenmelidir.

224. Haçan-da, şu Kadalaryň iki ýüz ýigrimi üçünji böleginiň talaplary berjaý edilen aýratyn ýagdaýlar kabul edip bolmajak çözgütlere getirende, aşakdakylara ýol berilýär:

1) ýörite tehniki-ykdysady esaslandyrmalar bolanda we gyzýan çyraly enjamlarda güýjenmäniň üpjün edilýän uly ýitgisini kabul etmäge, ýöne şeýle ýitgide ýagtyldyşyň ähmiýeti çäklendirilende;

2) ýagtyldyşyň ulgamynda wolt goşujy transformatorlary oturtmaga, şolar hökmünde, mysal üçin, 220/12 W transformatorlar ulanylyp bilner, olaryň ikinji sargylaryna takyklanan toguň çäklerinde agram berilýär. Şu ýagdaýda, ýagtyldyjy enjamyň toguny bozmazdan, görkezilen transformatorlaryň sargylarynyň ikisini hem ulgamdan öçürmek mümkinçiligi üpjün edilmelidir.

225. Razrýadly çyralaryň ygtybarly işini üpjün etmek üçin hat-da heläkçilik iş düzgüninde işlände hem, olardaky güýjenme 90%-den pes bolmaly däldir.

226. Haçan-da, iýmitlendiriji tok çeşmesiniň güýjenmesi ulgamda uzak wagtlap takyklanan derejesinden 105%-den geçýän ýagdaýda, aýratyn hem gyzýan çyrasy köp bolan enjamlarda, ýagtyldyş ulgamlarynda, esasan hem toparlaýyn şitlerde güýjenmäni çäklendirijileri oturtmaklyk teklip edilýär.

227. Iş üçin ýagtyldyş çyralarynda we olara deňleşdirilenlerde güýjenmäniň çalt üýtgeýän ýygylygynda 1%-den az üýtgände, şu Kadalaryň iki ýüz ýigrimi üçünji bölegine laýyklykda tehnologik bozulmanyň (heläkçilik) ýagtyldyş çyralary çäklendirilmeýär, uly üýtgemelerde bolsa, aşakdaky deňleme boýunça kesgitlenýän ähmiýetinden geçmeli däldir: 

bu ýerde: n - 1 saratda seýrek üýtgewiň sany;

ΔV - güýjenmäniň % üýtgemek ululygyny aňladýar.

Eger-de güýjenmäniň uly üýtgemegi hyzmat edilýän haýsy hem bolsa bir mehanizmiň elektrik hereketlendirijisi bilen bagly bolsa, görkezilen talaplar şol mehanizme hyzmat edýän ýerli ýagtyldyşyň çyralaryna degişli däldir.

Aýratyn guramalaryň duýdansyz üýtgäp durýan häsiýetli ýükli üçin (polat erediji sehler) ýygylygy çäklendirilmezden güýjenmäniň 1,5% çenli üýtgemegine ýol berilýär.

228. Ýagtyldyş gurnamlary üçin adatça, neýtraly gönümel zeminlemede 380/220 W güýjenme kabul edilýär. Ýörite talaplary bolan gaýtadan enjamlaşdyrylýan desgalar we iýmitlendiriji tok çeşmelerine degişli desgalar üçin, kadadan çykma ýagdaýynda ýol berilýär.

229. Güýç kabul edijiler 380 W güýjenmede adatça, güýç we ýagtylandyryş transformatorlary utgaşdyrmaklyk göz öňünde tutulmalydyr. Kadadan çykma ýagdaýynda, aşakdakylara ýol berilýär:

1) yşyklandyryşa kuwwatly transformatorlardan iýmitlendiriji tok berlende, şu Kadalaryň iki ýüz ýigrimi ýedinji böleginiň talaplaryny berjaý etmek mümkin bolmadyk ýagdaýda;

2) haçan-da, yşyklandyryşa özbaşdak transformatordan iýmitlendiriji tok bermeklik ykdysady taýdan delillendirilen bolsa, ýagtyldyş nokatlarynyň güýji ýygjamlygynda.

Şunda şu Kadalaryň iki ýüz ýigrimi dokuzynjy böleginiň 1-nji bendinde görkezilen ýagdaýlarda, güýjenmäniň uly üýtgemegine getirmeýän ýagtyldyş üçin umumy transformatoryň we güýç agramlyklaryň oturdylmagynyň maksada laýyklygyna seredilmelidir.

230. Tehnologik mehanizmleriň kesgitli jemlenen blogynda işleýän we şu mehanizmler abatlamak üçin saklananda, olary öçürýän transformatorlary ýagtyltmaga iýmitlendirijji tok bermek üçin ulanmaklyk teklip edilmeýär.

Şeýle iýmitlendirijji tok bermeklik gutulgysyz bolanda, podstansiýa öçen ýagdaýynda, el bilen işledilýän iki sany ýakyndaky podstansiýalaryň şitlerini biri-birine birikdirmek arkaly yşyklandyryjylary iýmitlendiriji tok bilen üpjün etmeklik göz öňünde tutulmalydyr.

231. Güýç kabul edijiler 380 W geçýän güýjenmesinde, yşyklandyryşa iýmitlendiriji tok bermek üçin (eger şular üçin başga güýjenme saýlap almak hakynda ýörite talaplar bolmasa), 380/220 W ikinji güýjenmeli özbaşdak transformatorlar göz öňünde tutulmalydyr, özi hem şu 6-10 kW ulgamdan iýmitlendiriji tok berilýän transformatorlaryň arasyndan ýa-da kuwwatly transformatorlaryň arasyndan esaslandyrylyp saýlanyp alynmalydyr. Şu Kadalaryň iki ýüz on sekizinji böleginiň 1-nji we 2-nji bentlerinde görkezilen yşyklandyryjylar hem 660/380 W iki güýjenmesi bolan transformatorlardan gös-göni iýmitlendiriji tok bilen üpjün edilip bilner.

§11. Iýmitlendiriji ulgam

232. Iş üçin ýagtylandyrmaga adatça, podstansiýalaryň şitlerinden gaýdýan özbaşdak ulgamlardan iýmitlenmelidir. Şeýle hem, şu Kadalaryň güýjenmäniň derejesine we hemişeligine bildirýän talaplary berjaý edilen «transformator-magistral» gurluşy bolanda güýç esasy ugurlardan ýagtyltmaga iýmitlenmeklige ýol berilýär. Güýç ulgamdan ýa-da güýç nokatdan ýagtylandyrmaga iýmitlenmeklige, şol talaplar ýerine ýetirilende, hususan-da uzakda ýerleşýän uly bolmadyk jaýlar üçin, esasan hem iýmitlendirijini beriji ulgam ýokardan geçirilende ýol berilýär. Hemme görnüşli yşyklandyryş ulgamlaryny güýç paýlaýjy ulgama birikdirmeklik, şeýle hem güýç ulgamlary we nokatlary tebigy yşyklandyryş bolmadyk binalaryň yşyklandyryş ulgamlaryna iýmitlendirijini bermeklik üçin ulanmaklyk gadagan edilýär.

233. Gös-göni podstansiýalardan iýmitlendirijini berilýän hemme ugurlara niýetlenen ýagtyldyş ulgamlarynyň podstansiýalaryň şitlerinde gorag we dolandyryş abzallary bolmalydyr.

Podstansiýalaryň şitlerinde çäklendirilen sanda we kuwwatly fiderler bolanda, ýagtyldyş üçin goşmaça «fiderleri köpeldiji şitleri» oturtmaklyk teklip edilýär.

Podstansiýalardan gaýdýan bir görnüşli ýagtyldyş ulgamlarynyň topary üçin umumy dolandyryş abzalyny ulanmaklyga ýol berilýär.

234. Ýagtylanmagy iýmitlendirijini beriji ulgamlaryň güýç ulgamlara ýa-da güýç paýlaýjy nokatlara birigýän ýerlerinde gorag we dolandyryş abzallary oturdylmalydyr. Eger-de bu ýerler hyzmat etmek üçin amatly bolmasa, onda görkezilen abzallar olardan 30 metre çenli uzaklykda oturdylyp bilner.

Gös-göni güýç nokatlardan hyzmat edýän EKE-e iýmitlendiriji berlende, yşyklandyryş ulgamlary şu nokatlaryň girýän gysgyçlaryna birikdirilmelidir.

235. Jaýy ýagtyltmaga, jaýdan daşda ýerleşýän podstansiýadan, şol sanda howadan geçirilen ulgamlaryň şahalaryndan iýmitlendiriji berlende, olaryň jaýa girýän her bir ýerinde dolandyryş abzaly oturdylmalydyr.

236. Umumy esasy ugurdan dört we ondan-da köp girýän ýerinde köp sanly şiti bolan şit toplumyna iýmitlendiriji berlende, her bir şite dolandyryş abzalyny oturtmaklyk teklip edilýär. Tebigy ýagtylygy ýok jaýlara hyzmat edýän şitler üçin, üç we ondan-da köp şitlere umumy ulgamdan tok berlende, dolandyryş abzallaryny oturtmaklyk hökmandyr.

Görkezilen dolandyryş abzallarynyň ýerine awtomatly şitler ulanylanda, kombinirlenen paýlaýjyly awtomatlary ulanmaklyk teklip edilýär.

237. Ýagtyldyş ulgamynyň iýmitlendirijisi üçin bähbitlisi hökmünde esasy ugry ulanmaklyk teklip edilýär, şunda köp gatly jaýlar üçin gatlaryň biri boýunça ulgamy keseleýin meýdançalara bölýän direg enjamlar ulgamyny ulanmaklyk teklip edilýär. Yşyklandyryş ulgamynyň ugruny mümkinçilige görä, yşyklandyryş ulgamlaryň ugry bilen utgaşdyrmaklyk teklip edilýär.

238. Köp ara boşlukly jaýlarda, oýlanyşykly çözgütleriň biri hökmünde, toparlaýyn şitleriň ýerine ara boşluklara keseligine şinogeçirijili esasy ugur geçirilýän gurluşy ulanmaklyk teklip edilýär, gorag we dolandyryş abzallarynyň üsti bilen soňka yşyklandyryjylaryň keseleýin hatarlarynyň şahalary birikdirilýär.

Görkezilen şahalar adaty toparlar ýaly ýa-da paýlaýjy esasy ugurlar ýaly ýerine ýetirilip bilner.

Eger-de, önümçiligiň häsiýeti boýunça ara boşluklaryň hemmesinde ýagtylygy öçürmeklik gerek bolmasa, onda görkezilen dolandyryş abzallar poluň belliginden aralykdan dolandyrylmalydyr. Görkezilen gurluşy ulanmak üçin kesgitleýji alamatlardan biri, hyzmat etmek üçin şahalarda oturdylýan abzallaryň elýeterli bolmagydyr (elektrotehniki köprüjikler arkaly).

239. Ýagtylandyryjy enjamlaryny ulanmaklygy ýeňilleşdirmek maksady bilen, iýmitlendiriji ulgamlar taslananda, ýagtylygy dolandyrmagy mümkin boldugyça, merkezleşdirmeklik göz öňünde tutulmalydyr, özi hem diňe ýagtylygy bir wagtda öçürilmeli we birmeňzeş tebigy ýagtylykly şertlerde bolan jaýlarda we olaryň bölümlerinde ýagtylygy bir wagtda dolandyrmaga ýol berilýär.

Ýagtyldyş enjamlarynyň merkezden dolandyrylýan bölümlerinde olara hyzmat edilende hem käbir bölümleri öçürmek mümkinçiligi üçin toparlaýyn ýa-da ýerli dolandyryş abzallaryny oturtmaklyk göz öňünde tutulmalydyr.

Birnäçe iýmitlendiriji çeşmeler ulanylanda ýa-da merkezden dolandyrylýan abzallar amatsyz ýerlerde ýerleşdirilen ýagdaýlarda, bu abzallaryň distansion dolandyryşy göz öňünde tutulmalydyr.

240. Şu maksatlar üçin jaýlaryň ýagtyldyş ulgamlaryndan açyk meýdançalar, ammarlar, tehnologik enjamlar iýmitlendiriji bilen üpjün edilen ýagdaýlarda, aýratyn toparlaýyn şitler ýa-da daşky ýagtylygyň dolandyrylýan nokadyndan merkezleşdirilen toparlaýyn ulgam göz öňünde tutulmalydyr.

Bu talaplar teläriň aşagynda ýerleşýän ýük ýükleýiş-düşüriş ramplaryna we meýdançalaryna, şeýle hem jaýlaryň girelgeleriniň öňünde oturdylan çyralara degişli däldir.

241. Şu Kadalaryň iki ýüz otuz üçünji, iki ýüz otuz dördünji, iki ýüz otuz sekizinji we iki ýüz togsan bäşinji bölekleriniň talaplaryna bagly bolmazdan, iýmitlendiriji ulgamyň abzallaryny şu aşakdaky ýagdaýlarda oturtmaklyk teklip edilýär:

1) jaýlara girýän ýerinde bu abzallar diňe şu jaýlara iýmitlendiriji ulgamyň başlangyjyna ýa-da esasy ulgamlardan gaýdýan şahalaryň girýän ýerlerine degişli edilip bilner.

2) haçan-da, dikleýin enjamlar bilen aýratyn ulgamdan iýmitlendiriji berilýän ýagdaýlardan beýleki halatlarda, üç we ondan hem köp gatly şitlere hyzmat edýän dikleýin enjamlaryň başynda gorag abzallary oturdylanda.

242. Güýç we yşyklandyryş ýüklenmeler üçin umumy möçber (tarif) bellenende, umumy kärhana üçin hem, seh üçin hem ýagtylyga sarp edilýän elektrik kuwwaty üçin aýratyn hasap ýöretmekligi göz öňünde tutmaklyk teklip edilmeýär.

243. Jaýda dolandyryş-hojalyk babatynda birnäçe özbaşdak jaýlar (naharhana, saglyk otagy we ş.m.) bolanda, bu jaýlaryň EKE-niň sarp edýän elektrik kuwwaty aýratyn hasaba alynmalydyr.

244. Iýmitlendiriji ulgamdaky dolandyryş abzallar ulgamyň zeminlenilen nollygyndan beýleki hemme geçirijilerini bir wagtda öçürmelidir.

245. Iýmitlendiriji ulgamdaky gorag abzallary ulgamyň zeminlenilen nollygyndan beýleki hemme geçirijilerini goramalydyr.

246. Iýmitlendiriji ulgamdaky gorag abzaly hökmünde turba şekilli goraýjylar we awtomatlar ulanylmalydyr, özi hem soňkular adatça, haçan-da olar dolandyryjy abzallaryň wezipesini ýerine ýetirenlerinde ulanylmalydyr.

247. Adamlary başga ýere göçürmek üçin heläkçilik yşyklandyryjylary podstansiýanyň şitinden başlap, iş üçin ýagtylyk ulgamyndan dahylsyz ulgama birikdirilen bolmalydyr, kadadan çykma ýagdaýynda bolsa, ýeke-täk elektrik geçirijili uly bolmadyk jaýlarda şol geçirijilere birikdirilip bilner.

Şuňa laýyklykda heläkçilik yşyklandyryşyna iýmitlendirijini bermegiň aşakdaky usullary ulanylyp bilner:

1) jaýlara ulgamyň girýän ýerindäki enjamlardan;

2) şeýle hem iş meýdançasyny ýagtyltmaga iýmitlendiriji bermek üçin ulanylýan bir transformatorly podstansiýalaryň şitlerinden;

3) iki transformatorly podstansiýalaryň şina bölümlerinden, beýleki bölümi bolsa iş meýdançasyny ýagtyltmaga iýmitlendirijini bermek üçin ulanylýar;

4) meýdançany ýagtyltmaga iýmitlendirijini bermek üçin ulanylmaýan podstansiýalardan;

5) mümkin boldugyça, meýdançany ýagtyltmaga tok berilýänden beýleki şina bölümlerinden ýa-da beýleki podstansiýalaryndan iýmitlendiriji berilýän güýç nokatlaryň giriş gysaçlaryndan ýa-da güýç esasy ugruň şahalaryndan.

Meýdançanyň bölegine hyzmat etmeýän hem bolsa, iş üçin ýagtyldyş şitleriniň, şitjagazlarynyň şahalaryndan heläkçilik yşyklandyryşyna iýmitlendirijini bermeklik gadagan edilýär.

248. Işi dowam etmek üçin heläkçilik ýagdaýda ýagtyldyş yşyklandyryjylary, şeýle hem tebigy ýagtylygy bolmadyk önümçilik jaýlaryndan işgärleri ewakuasiýa (göçürmek) üçin ulanylýan heläkçilik ýagdaýda ýagtyldyş yşyklandyryjylary EGK-nyň I bölüminiň talaplaryna laýyk gelýän garaşsyz iýmitlendiriji çeşmesine, hususan-da tehnologik hajatlar üçin niýetlenen transformatorlara, akkumulýatorlara, batareýalara ýa-da awtomatik işledilýän dizel generatorlaryna birikdirilmelidir.

249. Kärhanalaryň elektrik üpjünçilik ulgamynda garaşsyz iýmitlendiriji çeşmesi bolmasa, 12 - 36 W işleýän akkummulýator batareýalary ýa-da kadaly işlände iş üçin ýagtylyk ulgamyndan kuwwat berilýän yşyklandyryjy bilen bitewileşdirilen batareýalar nazarda tutulmalydyr.

Şunda degişli güýjenmäni peseldiji transformatorlar arkaly çyralara kadaly tertipde iýmitlendiriji berilmelidir.

250. Aýratyn jogapkärli ýagdaýlarda (aýratyn topardaky elektrik kabul edijilere hyzmaty üpjün etmek), heläkçilik yşyklandyryşyna ýa-da onuň bölümine (göçürmek üçin hem, işi dowam etmek üçin hem) üçünji garaşsyz kuwwatlyk çeşmesinden iýmitlendiriji berilmelidir, bu bolsa güýç elektrik enjamlar üçin kabul edilen çözgütler bilen bilelikde toplumlaýyn çözülýär.

251. Heläkçilik iş düzgüninde, iş üçin ýagtylyk ulgamyndan heläkçilik yşyklandyryşyna iýmitlendirijini bermeklige hemme ýagdaýlarda ýol berilýär.

252. Heläkçilik yşyklandyryşy iş üçin ýagtyldyşyň işleýän hemme wagtynda işlemelidir ýa-da tehnologik bozulmada (heläkçilikde) iş ýagtyldyşy öçende awtomatik işlemelidir.

Heläkçilik yşyklandyryşyň diňe belli bir bölek çyrasynyň ýagtylyk bermegine, galan böleginiň bolsa elde ýa-da awtomatik işledilmegine ýol berilýär.

§12. Toparlaýyn ulgam

253. Toparlaýyn şitleriň ýerleşişi, kabul edilen dolandyryş ulgamynyň we ş.m. iýmitlendiriji çeşmeleriniň ýerleşişini nazarda tutup, ulgamyň mümkin boldugyça has oýlanyşykly we tygşytly gurluşyny üpjün etmelidir.

Şitjagazlar hyzmat etmek üçin hemişe elýeterli ýerlerde ýerleşdirilmelidir.

Ýagtylandyryşyň gündelik dolandyrylýan şitjagazlary dolandyrylýan yşyklandyryjylaryň görünýän ýerlerinde we mümkin boldugyça geçirijiniň jaýa girýän ýerinde ýerleşdirilse maksada laýyk bolar.

254. Şitjagazlaryň we şkaflaryň oturdylýan gurnawlary jaýyň gurşawynyň şertlerini kanagatlandyrmalydyr.

Agyr gurşaw şertli jaýlardan şitjagazlar, mümkin boldugyça, daşyna, şeýle hem ýangyn ýa-da partlama howpy bolan jaýlardan gurşawy has amatly jaýlara, hususan-da beket dolandyryş jaýlaryna we basgançaklaryň aşagyndaky boşluklara çykarylmalydyr.

255. Ýagtylandyryş ulgamynyň her bir toplumlaýyn geçirijiler şahalarynyň başynda, şol sanda şinogeçirijilerden iýmitlendiriji berilýänlerde zeminlenilmedik geçirijileriniň hemmesinde, W-1 topardaky partlama howply jaýlaryň hem iki geçirijili toparlarynyň nollyk geçirijilerinde gorag abzallary oturdylmalydyr. Galan ýagdaýlarda zeminlenen nollyk geçirijilerde abzallary oturtmaklyk gadagan edilýär.

256. Toparlaýyn ulgamyň şahalaryny goramak üçin ulanylýan goraýjylaryň ereýji goýumlarynda ýa-da awtomatlaryň enjamlarynda nominal tok 25 A-den geçmeli däldir.

Her biriniň kuwwaty 125 Wt we ondan köp bolan razrýadly çyralara ýa-da 500 Wt we ondan köp bolan gyzýan çyralara iýmitlendiriji berýän toparlarda, şeýle hem 42 W çenli güýjenmeli ulgamlarda nominal togy 63 A bolan, her biriniň kuwwaty 10 kWt bolan çyralara iýmitlendiriji berýän toparlarda bolsa çyranyň togunyň güýjüne laýyk gelýän nominal tokly gorag abzallarynyň ulanylmagynyň göz öňünde tutulmagyna ýol berilýär. Soňky ýagdaýda her bir çyra aýratyn toparlaýyn şahadan iýmitlendiriji berilmelidir. Toparlaýyn şahalar ýapyk şkaflarda ýa-da şitlerde oturdylan ýylylyk ýazdyryjyly awtomatlar bilen goralanda, toparlaýyn şahanyň iş togy awtomat enjamlarynyň nominal togunyň 90%-den geçmeli däldir.

257. Her bir toparlaýyn şahanyň adatça, fazasynda 20-ä çenli DSÇ, DSMÇ gyzýan çyralar ýa-da natriý çyralary bolmalydyr, özi-de şu sana ştepsel rozetkalary hem goşulýar.

Yşyklandyryjy karnizlere, panellere we ş.m., şeýle hem lýuminessent çyraly yşyklandyryjylara iýmitlendiriji berýän toparlaýyn şahalar üçin faza 50-ä çenli çyra birikdirmäge ýol berilýär köp çyraly lýustralara iýmitlendiriji berýän şahalar üçin faza dakylmaly çyralaryň sany çäklendirilmeýär.

258. Şu Kadalaryň iki ýüz elli altynjy we iki ýüz elli ýedinji bölekleriniň talaplarynyň berjaý edilmeginiň çäklerinde, eger bu ulanyşyň şertlerini ýaramazlaşdyrmaýan bolsa (ýagtylandyryşy bölümler boýunça öçürmegiň mümkinçiligi, zeper ýetmeleriň ýeriniň tapylmagy), toparlaýyn şahalary hemme taraplaýyn ireltmek zerurdyr.

259. Aýratyn bölümler boýunça ýagtylandyryşy dolandyrmak zerurlygy bolmasa, boýy uzyn sehlerde onuň boýuna şinogeçirijilerden, özüni göteriji geçirijilerden, turbadaky ýa-da üzňeleşdiriji direglerdäki geçirijilerden ýerine ýetirilen paýlaýjy esasy ugurlar ulgamyny ulanmaklyk teklip edilýär.

Paýlaýjy esasy ugurlar üçin şeýle agramlyklar we yşyklandyryjylar çäklendirilmeýär, ýöne olardan aýry-aýry yşyklandyryjylara ýa-da yşyklandyryjylar bloguna gaýdýan şahalarda gorag we dolandyryş abzallary oturdylýar.

Iýmitlendiriji şahalara şitsiz gös-göni birikdirilýän toparlaýyn ulgamlar (şu Kadalaryň iki ýüz otuz sekizinji bölegine seret), şu bölegiň talaplarynyň hemmesine laýyk gelmelidir.

260. Lýuminessent çyraly enjamlarda kuwwatlyk koeffisiýentini 0,9-dan ýokary ýetirmek bilen, reaktiw kuwwatlygyň öwezini dolmaklyk şu çyralar üçin GSA düzümindäki kondensatorlar bilen, GSA-nyň düzüminde kondensatorlary bolmadyk DSÇ we DSMÇ çyraly enjamlarda bolsa adatça, her bir bölünip gaýdýan toparlar üçin şitleriň ýanynda oturdylan üç fazaly transformatorlar bilen amala aşyrylmalydyr.

DSÇ we DSMÇ çyraly enjamlarda öwezini dolmaklyk kärhananyň elektrik üpjünçilik ulgamynda esasan kuwwatlygyň umumy koeffisiýentinden baglylykda aýry-aýrylykda kesgitlenýär. Köp ýagdaýlarda, eger-de transformatorlara birikdirilen DSÇ we DMGÇ çyralarynyň işjeň kuwwatlygy onuň nominal kuwwatynyň 10%-den geçmeýän bolsa, öwezini doluş enjamyny oturtmaklyk maksada laýyk däl hasap edilýär.

261. Lýuminessent çyraly enjamlarda ýagtylyk akymynyň pulsirlemesini çäklendirmeklik antistroboskopik GSA ulanmak arkaly ýerine ýetirilmelidir, şeýle enjamy ulanmak mümkinçiligi ýa-da bu çäräniň ýeterlik bolmadyk ýagdaýlarynda, yşyklandyryjylary ýa-da köp çyraly yşyklandyryjylardaky çyralary ulgamyň fazalarynyň arasynda degişlilikde paýlamak arkaly ýerine ýetirilmelidir.

DSÇ we DМGÇ çyraly enjamlarda hem şu maksatlar üçin üç fazaly toplumlaýyn ulgamlaryň ulanylmagy hökmandyr (TGK 2.01.06-2022 kadalarynda pulsirleme koeffisiýenti çäklendirilmeýän jaýlardan beýlekilerinde). Pulsirleme koeffisiýentini kadalaýyn ähmiýete çenli ýetirmeklik ulgamyň dürli fazalaryna çyralary nobatma-nobat birikdirmek bilen amala aşyrylýar we eger-de, yşyklandyryjylaryň saýlanyp alnan aralyklary teklip edilenden az bolanda, onda teklip edilen aralykda ulgamyň dürli fazalaryna birikdirilen yşyklandyryjylaryň 2-3-den ybarat blogy oturtmaklyk ileri tutulýar.

262. Toparlaýyn ulgamyň şahalaryny trossirlemeklik gurnamagyň amatlylygy, açyk howada geçirilende bolsa geçirilişiniň aýdyň görünmegi we elýeterliligi üpjün edilmelidir.

Bir ugura geçirilýän şahalar üçin, mümkin boldugyça, bileleşikli ýol saýlanyp alynmalydyr we olar üçin birleşdirilen nolluk geçirijileri ulanmaklyk iş ýüzünde giňden ulanylmalydyr (ulgamyň dürli fazalaryna degişli şahalar üçin ileri tutulmaly). Iş üçin we tehnologik bozulma (heläkçilik) yşyklandyryşlaryň nollyk geçirijilerini, şeýle hem goragy bolan nolluk geçirijilerini birikdirmeklige ýol berilmeýär.

263. Ýapyk geçirilen şahalary, eger-de bu mümkin bolsa, gurluşyk şahalaryna ugurdaşlyk ýörelgesini berjaý etmezden, iň gysga aralyk boýunça geçirmeklik teklip edilýär.

264. Birnäçe şahalar üçin umumy nolluk geçiriji turbalarda geçirilende faza geçirijiler bilen bilelikde goýulmalydyr, kabel ýa-da köp sanly geçirijiler bilen hemme faza geçirijiler ýa-da iň bolmanda olaryň bölegi geçirilende bolsa umumy gatjagaz bilen berkidilen bolmalydyr.

265. Ýerli öçürijiler bilen dolandyrylýan toparlaýyn şahalara ştepsel rozetkalaryny oturtmaklyga ýol berilýär, ýöne köp sanly rozetka bolanda, eger-de bu ulgamyň uzynlygyny düýpli artdyrmak bilen baglanyşykly bolmasa, olara aýratyn toparlardan iýmitlendiriji bermeklik teklip edilýär.

266. Ýanyjy önümler ýa-da ýanyjy gaplardaky önümler saklanýan ammarlaryň gulplanýan jaýlarynda, şu jaýlaryň elektrik kabul edijileri üçin niýetlenilmedik şahalary geçirmeklige ýol berilmeýär.

267. Fazalaryň arasynda bir fazaly agramlyklar paýlananda, bir şitiň çäginde 30%-e çenli ululykdaky we iýmitlendirijini berýän şahanyň başynda 10%-e çenli ululykdaky has köp we has az ýükli fazalaryň toklarynyň arasyndaky tapawut çäklendirilmelidir.

268. Toparlaýyn ulgamyň şahalaryndaky dolandyryş abzallar, geçirijileri 3-nji tablisada getirilen görkezmelere laýyklykda öçürmelidir.

W-1 topardaky partlama howpy bolan jaýlarda oturdylan yşyklandyryjylara hyzmat edýän dolandyryş abzallar fazalyk we nolluk geçirijileri bir wagtda öçürmelidir.

269. Umumy ýagtylandyryşyň yşyklandyryjylary üçin öçürijiler elýeterli, açyk ýerlerde, poldan 1,5 - 1,7 metr belentlikde oturdylmalydyr; gapylaryň golaýynda oturdylanda, olar gapynyň tutawaç tarapynda ýerleşdirilmelidir. Mekdeplerde we galan edaralarynda, çagalaryň bolýan jaýlarynda1,8 metr belentlikde oturdylmalydyr.

3-nji tablisa

270. Agyr gurşaw şertleri bolan jaýlarda oturdylýan yşyklandyryjylar üçin öçürijileri gowy gurşaw şerti bolan beýleki birigme jaýa çykarmaklyk teklip edilýär.

Duş we onuň ýanyndaky geýim çykarylýan otaglar, lukman otaglary (şol sanda iki otagdan ybaratlary) we gyzgyn sehler, naharhanalar üçin öçürijiler bu otaglaryň daşynda oturdylmalydyr. Gapylary gulply jaýlarda oturdylýan yşyklandyryjylar üçin öçürijiler, şu jaýlara girelgeleriň öňünde oturdylmalydyr. Gije-gündiz işlenilýän jaýlaryň girelgeleriniň öňünde oturdylýan yşyklandyryjylar üçin öçürijiler, şol jaýlaryň içinde, galan ýagdaýlarda bolsa, daşynda ýerleşdirilmelidir.

271. Ýanyjy materiallary ýa-da ýanyjy gaplardaky materiallary saklanýan ammarlaryň gulplanýan jaýlary üçin ammarlaryň içlerinde oturdylan dolandyryş abzallaryndan bagly bolmazdan, tagmalamak üçin şaýy bolan ýanmaýan gapyrjaklarda - ýanmaýan diwarlarda, olaryň bolmadyk ýagdaýynda, aýratyn direglerde umumy dolandyryş abzallary jaýlaryň daşynda oturdylmalydyr.

272. Üç fazaly toplumlarda aýry-aýry çyralary ulgamyň fazalaryna aşakdaky tertipde birikdirmelidir:

1) А, В, С, А, В, С - pulsirleme koeffisiýentini çäklendirmek üçin fazalaryň arasynda çyralary paýlamaklyk ulanylanda, şeýle hem bir ýa-da iki faza öçende, jaýyň hemme meýdany boýunça peseldilen ýagtylygy saklamaklyk niýetlenende;

2) А, А...; В, В...; С, С...- eger-de, bir ýa-da iki faza öçende jaýyň meýdanynyň bir böleginde doly ýagtylygy saklamaklyk niýetlenende;

3) А, В, С, С, В, А - galan ýagdaýlarda.

Iki fazaly şahalarda çyralary birikdirmegiň tertibi görkezilenlere meňzeş kabul edilýär.

273. Iş üçin ýagtylygy şitlerden ýakmaklyk aýratyn şit ýa-da ençeme şitjagaz oturdylýan jaýlarda göz öňünde tutulmalydyr.

Bir bölegi şitden, bir bölegi bolsa ýerli öçürijilerden dolandyrylýan gatyşyk şitleri ulanmaklyk çäklendirilmelidir.

274. Eger-de, dürli nokatlar tehnologik dowamlylygyň umumylygy bilen bagly we işgärler tarapyndan umumy hyzmat edilýän bolsa, önümçilik toplumynyň goşmaça gurulan uly meýdanly jaýlarynda («tekjelerde»), ýeňilleşdiriji bölümlerde we beýleki ýagdaýlarda, belligiň haýsy hem bolsa birinde ýerleşýän şitjagazdan nokatlaryň hemmesiniň ýagtylandyryşyny dolandyrmak boýunça şu Kadalaryň iki ýüz elli üçünji böleginiň tekliplerinden gaýra durmaga ýol berilýär.

Aýry-aýry sehleri birleşdirýän we geçelge edilip ulanyp bolmagy mümkin transportýorlaryň konweýer galereýalary we ýerasty geçelgeler üçin iň ýakyn, bolmanda yşyklandyryjylaryň görünmeýän ýerinde ýerleşen şitjagazlardan ýagtylygy dolandyrmaklyga ýol berilýär.

275. Umumy işçi ýagtylandyryşy dolandyrmaklyk taslananda, şu aşakdakylar berjaý edilmelidir:

1) gapdallaýyn düşýän tebigy ýagtylykly jaýlarda penjirelere ugurdaş yşyklandyryjylary hatarlaýyn öçürmekligi nazarda tutmaly;

2) önümçiligiň şertleri boýunça diňe bir wagtda ýanmagy talap edilýän yşyklandyryjylar bir wagtda öçürilmäge birikdirilmeli;

3) diňe ýörite işgärler tarapyndan barylýan uzyn jaýlarda (suw üpjünçiligi, kabelli we ýylylyk beriji ýerasty geçelgeler) ýagtylygy her bir girelgeden ýa-da böleginden yşyklandyryşy dolandyrmagy nazarda tutmalydyr;

4) gije-gündiz ulanylmaýan we heläkçilik yşyklandyryşy bolmadyk iri önümçilik (meýdany 200 m2-dan ýokary) jaýlarynda, şeýle hem şol şertlerdäki hem-de yşyklandyryjy 3 we ondan köp bolan gatnawlyk jaýlarda olary süpürmek we goramak üçin (nobatçylyk ýagtylygyny) ähli meýdany zerur bolan ýagtylyk bilen üpjün edýän yşyklandyryjylaryň köp bolmadyk bölegini aýratynlykda ýakylmagyny göz öňünde tutmalydyr.

276. Heläkçilik yşyklandyryşy bolmadyk, iş üçin ýagtylygyň yşyklandyryjylarynyň birnäçesi bolan jaýlarda yşyklandyryjylara öçen ýagdaýynda hyzmat etmek üçin olar azyndan iki öçürijä birikdirilmelidir.

277. Heläkçilik yşyklandyryşyny az sanly şitjagazlar bilen dolandyrmaklyk göz öňünde tutulmalydyr. Ýeterlik tebigy ýagtylygy bolan we bolmadyk jaýlara aýratyn toparlar boýunça iýmitlendiriji berilmelidir. Şol iki görnüşli jaýlar üçin tebigy ýagtylygy bolan jaýlara oturdylýan goşmaça öçürijileri oturmak bilen, umumy toplumlaryň ulanylmagyna ýol berilýär. Goşmaça öçürijiler adamlaryň hemişe bolmaýan, aýry-aýry gatnawlyk däl jaýlaryň (dolandyryş beketleriniň, eşik çykarylýan, ýygnak geçirilýän we ş.m. jaýlaryň) heläkçilik ýagtylygy üçin hem göz öňünde tutulmalydyr.

278. Jaýlaryň girelgelerindäki yşyklandyryjylar içerki ýagtylygyň toplumlaýyn ulgamyna, esasan hem heläkçilik yşyklandyryş ulgamyna birikdirilmelidir.

Şu yşyklandyryjylaryň zerurlygy we olaryň oturdylmaly ýerleri hakyndaky mesele adatça, meýdany ýagtylandyrmaklyk taslananda çözülmelidir.

279. Ýerli ýagtylandyryşyň yşyklandyryjylary, yşyklandyryjynyň gurnaw bölümi ýa-da bar bolan geçirijiniň hemişelik oturdylan bölümi bolan hususy öçürijiler bilen dolandyrylmalydyr.

42 W-dan ýokary bolmadyk güýjenmede dolandyrmak üçin, eger-de şu maksat üçin amatly ýerleşdirilen bolsa, ştepsel rozetkalaryny ulanmaklyga ýol berilýär.

280. Ştepsel birikdirmeleri arkaly ulgama hemişelik oturdylýan yşyklandyryjylary birikdirmeklik teklip edilýär, göterme ýa-da göçürme sütünlere oturdylýan yşyklandyryjylar bolsa daşlary ýere birikdirilýän ulgama birikdirilmelidir. Göçürme sütünlerde oturdylýan yşyklandyryjylar, zeminlenilýän ýa-da nollanylýan korpusly, ulgama goşmaça simli rezin daşly geçirijileriň kömegi bilen gorag kontaktly ştepsel birikdirmesi arkaly birikdirilmelidir.

281. Hususy elektrik berijili mehanizmlerde oturdylýan 12-36 W güýjenmedäki ýerli we göterme yşyklandyryjylara ştepsel rozetkalary arkaly güýç ulgama birikdirilen hemişelik oturdylan hususy transformatorlardan iýmitlendiriji berilmelidir.

Görkezilen yşyklandyryjylara berilýän iýmitlendiriji 220 W güýjenme bolanda mehanizmiň güýç ulgamyndan şinalar bilen amala aşyrmaga ýol berilýär, şunda, eger güýç ulgamyndaky gorag abzalynyň nominal togy 25 A-dan geçmeýän bolsa, ýagtylyk zynjyry üçin aýratyn gorag abzalyny oturtmak hökman däldir.

282. 12 - 36 W güýjenmedäki ýerli we göterme yşyklandyryjylary hem-de ştepsel rozetkalary şu Kadalaryň iki ýüz segsen birinji böleginde görkezilmedik ýagdaýlarda, iş üçin ýa-da heläkçilik yşyklandyryş ulgamlaryna birikdirilen toparlaýyn transformatorlardan iýmitlendiriji berilmelidir (soňky ýagdaýda - aýratyn toparlar bilen), eger-de görkezilen transformatorlar diňe hemişelik oturdylan ýerli yşyklandyryşa iýmitlendiriji bermek üçin ulanylýan bolsa, onda hem şu Kadalaryň iki ýüz ýigrimi ýedinji böleginiň talaplaryna laýyk gelýän güýç ulgamdan iýmitlendiriji berilýär. Göterme ýagtylandyryşyň yşyklandyryjylaryna göterme transformatorlardan iýmitlendirijini bermeklige ýol berilýär.

283. 36 W we ondan hem pes güýjenmäni talap edýän yşyklandyryjylara iýmitlendirijini bermeklik birinji we ikinji sargylary güýjenmeli iýmitlendirijini paýlaýjyly transformatorlardan amala aşyrylýar. Awtotransformatorlary ulanmaklyga ýol berilmeýär.

284. Yşyklandyryjylara 42 W iýmitlendirijini berýän transformatorlar, mümkin boldugyça transformatorlaryň nominal toguna ýakyn tokdaky onuň ýokary güýjenmeli tarapyndan gorag abzallary bilen goralmalydyr. Ähli zeminlenilmedik geçirijilerden gidýän pes güýjenmeli şahalaryň hemmesinde hem gorag göz öňünde tutulmalydyr.

Eger-de, transformatorlar şitlerden aýratyn toparlaýyn iýmitlenýän bolsalar we şitdäki gorag abzaly üçden köp bolmadyk transformatora hyzmat edýän bolsa, onda her bir transformatoryň ýokary güýjenmeli tarapyndan şitde goşmaça gorag abzalyny oturtmaklyk hökman däldir.

§13. Berilýän agramy kesgitlemek we geçirijileriň ýogynlyklaryny saýlamak

285. Ýagtylandyryşyň bellenen kuwwaty aşakdaky düzüjileriň jemi bilen kesgitlenýär:

1) gös-göni ýa-da GSA arkaly ulgam güýjenmesine birikdirilen hemişelik oturdylan yşyklandyryjylaryň kuwwaty;

2) razrýadly çyralar üçin GSA-nyň göterimde kabul edilen ýitgileri - DSÇ  we DМGÇ çyralary üçin - 10; badalga (starter) gurluşy boýunça ýakylýan lýuminessent çyralary üçin - 20; badalga gurluşy bilen ýakylýan yşyklandyryjylaryň sarp edýän kuwwaty her bir rozetka 40 W hasabynda kabul edilýär;

3) 42 W-a çenli ikinji güýjenmeli hemişelik oturdylan transformatorlaryň nominal kuwwaty;

4) edara ediş-durmuş, inženerçilik-barlaghana jaýlar üçin-ştepler rozetkalary arkaly ýakylýan yşyklandyryjylaryň sarp edýän kuwwaty her bir rozetka 40 Wt hasabyndan.

286. Ýagtylygyň toparlaýyn ulgamy we heläkçilik yşyklandyryşyň hemme bölümi üçin isleg koeffisiýenti I deň hasap edilýär, ýöne haçanda heläkçilik yşyklandyryşyny güýçlendirmeklik göz öňünde tutulan ýagdaýlarda, mysal üçin, yşyklandyryjylaryň bütin hataryny aýratyn ulgama sapmak ýoly bilen amala aşyrylanda, onuň üçin isleg koeffisiýenti iş üçin ýagtylygyňky ýaly kabul edilýär.

287. Jaýa girýän ýerindäki düşýän hasaplaýyş agram, şeýle hem iýmitlendiriji şahalara düşýän hasaplaýyş agram şu Kadalaryň iki segsen bäşinji bölegine laýyklykda kesgitlenen kuwwatlygy isleg koeffisiýentine köpeltmek bilen kesgitlenýär. Ýörite barlaglaryň esaslarynda maglumatlar bolmasa, soňkynyň ähmiýeti aşakdakylar ýaly kabul edilýär:

1) 1,0 - uly bolmadyk önümçilik jaýlary üçin;

2) 0,95 - aýratyn uly boş aralyklardan ybarat bolan önümçilik jaýlary üçin;

3) 0,85 - köp sanly otaglary bolan önümçilik jaýlary üçin;

4) 0,8 - dolandyryş - durmuş, inžener - barlaghana we beýleki toplumlar üçin;

5) 0,6 - aýry-aýry otaglardan ybarat ammar jaýlary üçin;

6) 1,0 - aýry-aýry toparlaýyn şitlere iýmitlendiriji şahalar üçin.

288. Ikinji güýjenmesi 12-36 W bolan transformatorlara düşýän hasaplama agramy olaryň hemişelik oturdylan yşyklandyryjylara berýän togunyň kesgitlenen kuwwatynyň we ýagtylandyryşyň salýan agramynyň jemi hökmünde kesgitlenýär. Soňky göterme yşyklandyryşyň ulanyş derejesiniň goralýanyna baglylykda islegiň 0,5 - 1,0 koeffisiýenti bilen ştepsel rozetkasynyň 40 Wt hasabynda kesgitlenýär.

Hatara ýerleşdirilen elektrik şitleriň, şkaflarynda we kameralarynda hatara oturdylan yşyklandyryjylar üçin agram şitleriň, şkaflaryň ýa-da kameralaryň 2-3-siniň bir wagtdaky önümçilik işinden ugur alnyp kesgitlenýär.

289. Geçirijileriň we kabelleriň ýogynlygy mehaniki berkliginiň şertleri boýunça iň pes geçirijilik mümkinçiligi (uzak wagtlap berilýän toguň agramlygy) EGK-nyň I bölüminiň talaplaryna laýyk gelmelidir.

290. Ýanyjy gatjagaza örtülen üzňeleşdirilen goralmaýan açyk görnüşde jaýyň içinde geçirilen ulgamlar agramyň artyk düşmeginden goralmalydyr.

291. Ýanmaýan gurluşyk gurnawlarynyň we ş.m. oýulan joýajyklaryndan geçirilýän goralýan geçirijilerden ýerine ýetirilen ulgam senagat kärhanalarynyň gulluk - durmuş jaýlaryna we ýangyn hem-de partlama howply jaýlara çekilende, agramyň artyk düşmeginden goralmalydyr.

292. Ereýji goraglyklaryň we awtomatik öçürijileriň enjamlarynyň nominal toklary, mümkin boldugyça, ulgamyň goralýan meýdançasynyň hasaplama togunyň iň pesi bilen, şeýle hem şu Kadalaryň iki ýüz togsan üçünji we iki ýüz togsan dördünji böleklerinde göz öňünde tutulan talaplaryna laýyklykda saýlanyp alynmalydyr. Şunda goraýyş abzalynyň saýlanyp alnan toguna baglylykda, geçirijileriň ýogynlygy EGK-nyň I bölüminiň talaplaryna laýyklykda saýlanyp alynmalydyr.

293. Nominal tok we gorag abzallarynyň enjamlary saýlanyp alnanda olar goragyň selektiwligi üpjün edilmelidir, munuň üçin toguň çeşmesine iň ýakyn her bir abzalyň nominal togy ýa-da sarp edijiler tarapyndan öňki abzalyňkydan 2 basgançak ýokary enjamlary bolmalydyr. Bir basgançakda iň pes tapawuda ýol berilýär.

Şu görkezme toparlaýyn işe giriziji awtomatik şitlere degişlidir, gysga utgaşan toga durnuklylygyny ýokarlandyrmak maksady bilen, olaryň kombinirlenen üzňeleşdirijileri şu kysym abzallar üçin iň ýokary toga saýlanyp alynmalydyr we olar gorag abzallaryna hyzmat etmek üçin niýetlenilmeýär.

294. Ýagtylyk çeşmeleriniň işe giriziji toklaryndan gorag abzallaryny sazlamaklyk 4-nji tablisada görkezilen 1g gorag abzalynyň togunyň we goragly şahalaryň 1h hasaplama işçi togunyň gatnaşyklary üpjün edilmelidir:

4-nji tabisa

295. Şu aşakdakylardan beýleki ýagdaýlarda, ulgamda geçirijileriň ýogynlygynyň inçelýän hemme ýerinde gorag abzallary oturdylmalydyr:

1) eger öň ýanyndaky meýdançanyň goragy şahanyň geçirijisiniň ýogynlygynyň inçelýän ýerindäki meýdançany goraýan bolsa ýa-da eger şahanyň meýdançasy ýa-da ondan aýrylyp gaýdýan şaha şahanyň goragly meýdançasynyň geçirijisiniň ýogynlygynyň ýarysyndan inçe bolmadyk ýogynlykdaky geçirijiler bilen ýerine ýetirilen bolsa;

2) elektrik sarp edijilere gaýdýan pes kuwwatly şahadan şahalaryň aýrylýan ýerlerinde, eger-de olara iýmitlendiriji şaha 25 A-den köp bolmadyk enjamly abzal bilen goralýan bolsa, uzynlygyny we ýogynlygyny çäklendirmezden;

3) pes kuwwatly elektrik sarp edijilere gaýdýan şahadan şahalaryň aýrylýan ýerlerinde, eger-de şaha 25 A-den köp, ýöne 63 A köp bolmadyk enjamly abzal bilen goralýan bolsa (islendik usulda geçirilende), aýrylýan şaha 3m çenli uzynlykda we polat turbalaryň içi bilen geçirilende çäklendirilmedik uzynlykda.

Zerur bolan ýagdaýlarda, şahalaryň ýa-da aýrylýan şahalaryň başlanýan ýerinden gorag abzallaryny 3 metre çenli uzaklyga geçirmeklige ýol berilýär. Şu meýdançadaky geçirijileriň ýogynlygy iýmitlendiriji geçirijileriňkiden inçe bolup biler, ýöne şu ýagdaýda olar turbalaryň içinden geçirilen ýa-da olaryň ýanmaýan örtükleri bolmalydyr. Şu meýdançada geçirijileriň açyk geçirilmegine diňe ýanmaýan zatlaryň üsti bilen ýangyn howpy bolmadyk jaýlarda ýol berilýär.

Elýeterliligi kyn bolan ýerlerden geçirilýän aýrylýan şahalar üçin (mysal üçin, ýokary belentlikde) gorag abzalyny hyzmat etmäge amatly bolar ýaly aýrylýan şahadan 30 metre çenli uzaklykda oturtmaklyga ýol berilýär. Şunda aýrylýan şahanyň ýogynlygy hasaplama toguna kesgitlenen ýogynlykdan inçe bolmaly däldir we geçirijilik ukyby goragly esasy ugruň geçirijilik ukybyndan 10%-den az bolmaly däldir, geçirijiler bolsa turbalaryň içinden geçirilen ýa-da ýanmaýan örtüge dolanan gatjagazly bolmalydyr.

296. Güýjenmäniň ýitmek boýunça hasaplama tapgyry iň uzakda ýerleşýän çyranyň güýjenmesiniň derejesinden ugur alnyp kesgitlenmelidir.

Geçiriji metalyň umumy iň pesine iýmitlendiriji we toparlaýyn ulgamlaryň hemme bölümlerine bir wagtda toparlaýyn hasaplama geçirmeklik teklip edilýär, eger-de iýmitlendiriji we toparlaýyn ulgamlar dürli wagtda taslamalaşdyrylýan bolsa, onda ulgamyň wagty boýunça birinji hasaplananda, ikinjiniň agram berlen pursatyny oňa ýakynlaşdyryp hasaba alynmalydyr.

297. Ýagtylandyryşyň merkezleşdirilen dolandyryş ulgamy merkezden dolandyryjy abzalyň tegegine (katuşkasyna) nominal derejeden 85%-den pes bolmadyk güýjenmäni eltmek zerurlygyndan ugur alnyp hasaplanmalydyr.

298. Aşakdaky ýagdaýlarda, güýjenmäniň ýitgisi boýunça ulgamlar hasaplananda, şahanyň reaktiw garşylyklaryny hasap etmezlige we düşýän agram pursatlarynyň tablisasyny (kWt•m) ulanmaklyga ýol berilýär:

1) cosφ = 1 bolanda (gyzýan çyralar) - hemme wagt;

2) cosφ = 0,9 bolanda (reaktiw kuwwatlygynyň öwezi dolunan razrýadly cy-ralar) -kabeller, geçirijiler bilen turbalarda ýa-da 70 (120) mm2 we şoňa çenli ýogynlykdaky köp sanly simi bolan gecirijiler bilen geçirilende, üzňeleşdiriji direglerde geçirilende bolsa 16 (25) mm2 we şoňa çenli ýogynlykda geçirilende;

3) cosφ = 0,5- 0,6 bolanda (öwezi dolunmadyk razrýadly çyralar) - turbalarda 16 (25) mm2 we şoňa çenli ýogynlykdaky kabellerde we geçirijilerde ýa-da köp sanly simli geçirijilerde geçirilende, üzňeleşdirilen direglerde geçirilende bolsa 6 (10) mm2 we şoňa çenli ýogynlykda geçirilende. Goşa ýaý içinde görkezilenler alýumin simleriň ýogynlygy, aýyň daşyndakylar bolsa mis simleriň ýogynlygydyr. Galan ýagdaýlarda ulgamyň reaktiw garşylyklary hasaba alynmalydyr we (A•m) toguň pursaty ýa-da düşýän agram pursaty boýunça, ýöne degişli koeffisiýentleri girizmek bilen hasaplanmalydyr.

Ulgamyň işçi togy kesgitlenende, hemme ýagdaýlarda kuwwatlyk koeffisiýenti hasaba alynmalydyr.

299. Iýmitlendiriji ulgamyň şahasynyň güjenmesiniň ýitgisi boýunça ulgam hasaplananda adatça, haçan-da taslananda fazalara deňölçegsiz agram berilmegi göz öňünde tutulandan beýleki ýagdaýlarda, simmetriki berilýän agram hökmünde garalýar.

Soňky ýagdaýlarda, çyralar üçin güýjenme iň köp agram berlen fazadan üpjün edilmelidir ýa-da dürli fazalaryň geçirijileriniň ýogynlygy dürli-dürli kabul edilýär (açyk görnüşde ýa-da turbalarda geçirilende), ýa-da olaryň hemmesi has uly agram berlen faza geçirijisiniň ýogynlygynda deň kabul edilýär ýa-da iýmitlendiriji şahanyň nolluk geçirijili iň pes agram düşürilýän fazanyň faza geçirijisi hökmünde, faza geçirijileriniň biri bolsa nolluk geçirijisi hökmünde ulanylýar.

300. Güýjenme ýitgileri boýunça hasaplananda, toplumlaýyn ulgamyň iki we üç fazaly şahalary şol şaha girýän hemme fazalaryň agram berilýän pursatlarynyň takmynan deňligi şertlerinde simmetriki agram berlen hökmünde, özi hem aşakdaky şahalar üçin garalyp bilner:

1) köp çyraly yşyklandyryjylara ýa-da agram berlen her bir nokatda fazalary deňölçegli agramly birnäçe yşyklandyryjylardan ybarat bloklary iýmitlendiriji;

2) А, В, С, С, В, А tertibinde yşyklandyryjylar birikdirilen - üç fazaly şahalar üçin we А, В, В, А - iki fazaly şahalar üçin;

3) А, В, С, А, В, С tertibinde dürli fazalara yşyklandyryjylary birikdirmek bilen - yşyklandyryjylaryň sany 9-dan az bolmadyk üç fazaly şahalar üçin we А, В - yşyklandyryjylaryň sany 6-dan az bolmadyk iki fazaly şahalar üçin.

Galan şahalar, şol sanda A, A…, В, В…, С, С… tertibinde dürli fazalaryna yşyklandyryjylar birikdirilgi şahalar nolluk geçirijileri birleşdirilip, ýerli öçürijili birnäçe bilelikde geçirilýän toparlaýyn şahalar simmetriki däl agram berlen hökmünde garalýar we olaryň ýogynlygy şu Kadalaryň iki ýüz togsan dokuzynjy böleginiň görkezmelerine ulanarlykly saýlanyp alynýar.

301. Nolluk geçirijileriň ýogynlygy 5-nji tablisada görkezilen talaplara laýyk gelmelidir.

Şunda nolluk we fazalyk geçirijileriň geçirijilik ukyplaryna deň talaplar ýogynlyklarynyň deňligine talaplary aňlatmaýar, çünki faza geçirijileriniň ýogynlygy güýjenmäniň ýitgisi boýunça saýlanyp alnyp bilner.

Şunda nollyk we fazalyk geçirijileriň geçirijilik mümkinçiliginiň deňlik talaplary ýogynlygyň deňlik talaplaryny aňlatmaýar, çünki fazalyk geçirijileriň ýogynlygy güýjenmäniň ýitirlişine görä saýlanyp alnyp bilner.

5-nji tabisa

§14. Ulgamy ýerine ýetirmek

302. Hemme güýjenmäniň ýagtylandyryş ulgamlarynda ulgamyň nominal güýjenmesine hasaplanan, üzňeleşdirilen geçirijiler we kabeller ulanylmalydyr.

Nolluk geçirijileriň faza geçirijileriniňki ýaly üzňeleşdiriji örtükleri bolmalydyr.

Iýmitlendiriji ulgamlarda (partlama howply jaýlara iýmitlendiriji şahalardan beýlekilerinde) kabelleriň alýumin gatjagazlaryny nolluk sim hökmünde ulanmaga ýol berilýär, olara faza geçirijileri üçin ýol berilýän toguň 75%-den geçmeýän tok berlip bilner.

303. Kadaly gurşaw şertleri bolan önümçilik jaýlarynda 42 W-dan ýokary bolmadyk güýjenmeli ulgamda işçi geçirijiniň biri hökmünde polat turbalary we elektrik geçirijileriň troslaryny, açyk görnüşde geçirilen tok geçirijileriniň daşlaryny we jaýlaryň ýa-da mehanizmleriň metal gurnawlaryny ulanmaklyga ýol berilýär.

304. Ýagtylandyryş ulgamlarynda adatça, alýumin simli geçirijiler we kabeller ulanylmalydyr. Mis simli geçirijiler we kabeller:

1) göçme we göterme yşyklandyryjylary birikdirmek üçin;

2) alýumin babatynda himiki aktiw gurşawly jaýlarda;

3) P-1 we P-1a toparlardaky partlama howply jaýlarda;

4) sandyramalara sezewar bolýan esaslar boýunça geçirmek üçin;

5) şu Kadalaryň üç ýüz on dördünji bölegine laýyklykda yşyklandyryjylara kuwwatlyk bermek üçin;

6) jaýyň üçeklerinde açyk görnüşde geçirmek üçin ulanylýar.

305. Yşyklandyryş torunda ulanylýan elektrik geçirijiler gurşaw şertlerinde ygtybarly we uzak wagtlap işlemelidir, mehaniki tarapdan berk bolmalydyr we mümkin boldugyça, hyzmat etmek üçin açyk we elýeterli bolmalydyr.

306. Senagat usuly bilen elektrik gurnamak işlerini ýerine ýetirmäge ýol berýän elektrik geçirijiler, özüni göteriji geçirijiler, sim urganly (trosly) we gurluşly geçirijiler, şinogeçirijiler has giňden ulanylmalydyr.

Geçirijileri üzňeleşdiriji direglerde geçirmeklik ulanylanda (fermalaryň arasyndan geçirmek görnüşinde geçirilýänlerden beýlekileri) olary adatça, diňe wagtlaýyn oturtmaklyga we oba hojalyk desgalary üçin geçirmeklige ýol berlip, çäklendirilmelidir.

307. Dolandyryş-edara ediş we barlaghana häsiýetli jaýlarda, şeýle hem arassaçylygy boýunça aýratyn tertipdäki önümçilik jaýlarynda adatça, üsti ýapyk elektrik geçirijileri ulanylmalydyr.

308. Esasy gurluşyk önümleriniň harçlanylyşyny tygşytlamak boýunça tehniki kadalara laýyklykda, polat turbalarda elektrik geçirijilerini ulanmaklyk berk çäklendirilmelidir, olara diňe adatça, P-I we P-II toparlardaky partlama howply hem-de ýanyjy önümlerden taýýarlanan asma potolokly jaýlarda ulanmaklyga ýol berilmelidir.

309. Turbalarda geçirmek üçin adatça, bir simli geçirijiler ulanylmalydyr.

310. Ýanmaýan önümlerden taýýarlanan sepleme ýa-da asma potoloklaryň aňyrsyndaky elektrik geçirijiler winiplast turbalarynda ýerine ýetirilmelidir (kabeller ýa-da geçirijiler bilen).

311. Polat we beýleki mehaniki berk turbalarda hem-de jaýlaryň gurluşyk gurnawlarynyň gollarynda, gutularynda, ýerasty geçitlerinde we uçlary birleşdirilen garymlarynda geçirijileri we kabelleri bilelikde şu aşakdakylar üçin geçirmeklik teklip edilýär:

1) çylşyrymly yşyklandyryja iýmitlendiriji zynjyrlary;

2) bir turbada umumy sany 8-den köp bolmadyk geçirijili bir görnüşli ýagtylandyryşyň birnäçe toparlaýyn zynjyrlaryny;

3) 380 W çenli güýjenmeli şaha bilen bilelikde 42 W çenli güýjenmäniň şahasy, birinjileri aýratyn üzňeleşdiriji turbalara salynan şertlerde.

312. Heläkçilik yşyklandyryşynyň liniýalaryny iş üçin ýagtylygyň ulgamlaryna bagly däl hökmünde hem (gurluşyk esaslary boýunça sim urganlarynda (troslarda) we şu Kadalaryň üç ýüz on birinji böleginiň talaplaryndan bölekleýin kadadan çykma ýagdaýy hökmünde hem aşakdaky usullar bilen geçirmeklige ýol berilýär:

1) iş üçin ýagtylygyň şinogeçirijileriniň daşynyň üstki ýüzi boýunça;

2) iş üçin we heläkçilik yşyklandyryşynyň geçirijilerine galtaşmak mümkin bolmadyk şertlerde, iş üçin ýagtylygyň geçirijileri bilen bilelikde bir gutuda lýuminessent çyraly yşyklandyryjylary oturtmak üçin;

3) eger-de, elektrik tok berýän geçirijileri geçirmek üçin niýetlenen bolsa we işçi hem-de heläkçilik yşyklandyryşynyň geçirijilerine galtaşmak mümkin däl bolan şertlerde, lýuminessent çyraly yşyklandyryjylaryň daşy iş üçin ýagtylygyň geçirijileri bilen bilelikde;

4) işçi we heläkçilik yşyklandyryşynyň geçirijileriniň arasy yşykda 20 mm giň bolanda, işçi ýagtylandyryşyň geçirijileri bilen bilelikde umumy troslarda ýa-da kirşlerde.

Şu bölegiň 2-nji we 4-nji bentlerinde görkezilen ýagdaýlarda, kabelleriň we geçirijileriň 660W-dan pes bolmadyk güýjenmä üzňeleşdiriji örtükleri bolmalydyr.

313. Haçan-da, yşyklandyryjylara barýan geçirijiler (kontakt kolodkalarynyň gysgyçlary ýa-da gurnalan ştepsel gysgyçlary bilen däl-de) çyra patronlarynyň kontaktly gysaçlary bilen gös-göni birikdirilen ýagdaýlarda, gyzýan çyraly ýa-da DSÇ we DМGÇ çyraly yşyklandyryjylara kuwwatlyk bermek üçin adatça, gyzgynlyga (100oC az bolmadyk gyzgynlyga) durnukly üzňeleşdiriji örtükli geçirijiler ulanylmalydyr.

314. Şu Kadalaryň üç ýüz on üçünji böleginde görkezilen ýagdaýlarda, şeýle hem ýeňil asylýan yşyklandyryjylara we süýşürilýän asgyçlarda ýa-da geçirilýän sütünlerde oturdylýan yşyklandyryjylara zarýad bermek üçin mis simli geçirijiler ulanylmalydyr. Beýleki ýagdaýlarda, eger bu şu Kadalaryň üç ýüz dördünji bölegine garşy gelmeýän bolsa, yşyklandyryjylara zarýad bermek üçin alýumin simli geçirijiler ulanylmalydyr.

315. Işe giriziji we sazlaýjy abzallara yşyklandyryjylary berkitmek üçin elektrik enjamlaryň geçirijileriniň we beýleki şaýlarynyň senagat taýdan öndürilen bölümleriniň taýýarlanylyşy göz öňünde tutulmalydyr.

316. Ýanyjy önümler we ýanyjy gaplardaky önümler saklanýan ammar jaýlarynda ştepsel rozetkalaryny oturtmaklyk gadagan edilýär.

317. Ýapyk görnüşde oturdylýan elektrik enjamlary oturdylýan abzallar gapyrjaklara ýa-da ýörite gaplara salnan bolmalydyr, açyk oturdylýan abzallar bolsa, galyňlygy 10 mm-den ýuka bolmadyk tok geçirmeýän düşekleriň üstünde oturdylmalydyr. Görkezilen düşekler abzallaryň özleriniň gurnaw bölegi bolup biler.

318. Işçi we heläkçilik yşyklandyryşy üçin umumy toparlaýyn şitleriň (iň bolmanda bölümlere bölünen şinaly) ulanylmagy, şeýle hem yşyklandyryşyň ikisiniňem dolandyryjy abzallaryny (duýduryjy çyralardan we açarlardan beýlekileri) umumy şkaflarda gurnalmagy gadagan edilýär.

319. Bir jaýyň çäginde 127-220 W we 12-36 W güýjenme oturdylan ştepsel rozetkalarynyň laýyk däl güýjenmede kabul edijileriň işlemek mümkinçiligini aradan aýyrýan gurluş tapawutlary bolmalydyr, muňa bolsa dürli güýjenmeler üçin dürli görnüşli ýerleşdirilen ýa-da dürli kysymly (silindr ýa-da ýasy görnüşli) kontaktlary bolan rozetkalary ulanmak bilen ýetilip bilner.

320. Zeminlemegi ýa-da nollanmagy talap edýän göterme elektrik kabul edijileri birikdirmek üçin goraýjy kontaktly ştepsel rozetkalary we wilkalary ulanylýar.

§15. Zeminlemek we nollanmagy

321. Yşyklandyryjy elektrik enjamlaryny zeminlemek ýa-da nollanmagy EGK-nyň I bölüminiň talaplaryna laýyk ýerine ýetirilmelidir.

322. Umumy ýagtylyk yşyklandyryjylarynyň daşlaryny zeminlemek ýa-da nollanmagy şu aşakdaky ulgamlarda ýerine ýetirilmelidir:

1) zeminlenen neýtrally kabeller, goragly geçirijiler, turbalarda ýa-da metal gollarda goragsyz geçirijiler yşyklandyryja birikdirilende ýa-da turbasyz ýapyk geçirilende - yşyklandyryjynyň içindäki nollyk işçi geçirijilerden aýrylýan şahalar bilen birikdirilende;

2) zeminlenen neýtrally açyk goragsyz geçirijiler yşyklandyryja birikdirilende - yşyklandyryjynyň daşyndaky zeminleme nurbata we yşyklandyryja iň ýakyn gymyldamaýan diregiň ýa-da gutynyň işçi nolluk geçirijisine birikdirilen maýyşgak üzňeleşdirýän örtükli geçirijiler bilen;

3) islendik usulda üzňeleşdirilen örtükli aralyk geçirijide yşyklandyryja eltilende - yşyklandyryjynyň daşyndaky zeminleýji nurbata we zeminleýji geçirijä birikdirilýän maýyşgak geçiriji bilen.

Işe giriziji we dolandyryjy abzallardan çykarylan razrýadly çyraly yşyklandyryjylaryň daşyny işe giriziji we dolandyryjy abzallaryň we yşyklandyryjynyň ýere birikdiriji nurbatlaryny seplemek bilen zeminleme ýa-da nollyk geçirijä birikdirilmegine ýol berilýär.

323. Güýjenmesi 42 W-dan ýokary bolanda ýerli ýagtylyk yşyklandyryjylarynyň daşlary nollanylanda ýa-da zeminlenilende aşakdaky talaplar berjaý edilmelidir:

1) asgyç (kronşteýn) bilen yşyklandyryjynyň daşynyň arasynda ygtybarly elektrik birikdirmesi bolmalydyr;

2) zeminleme ýa-da nollanma geçirijiler metal esasa birikidirilen bolmalydyr, şu esasyň, kronşteýniň we yşyklandyryjynyň daşlarynyň arasynda ygtybarly elektrik birikmesi bolan şertlerde, şol metal esasa yşyklandyryjylar oturdylýar;

3) iş ýeriniň çäklerinde yşyklandyryja çekilen geçiriji turbalarda ýa-da maýşgak gollarda ýerine ýetirilen bolmalydyr.

324. Daşlary zeminlemegi ýa-da nollanmagy talap edýän göterme elektrik kabul edijileri ulgama birikdirmek üçin (goşmaça göterme yşyklandyryjylar, göterme transformatorlar we ş.m.) gorag kontaktly ştepsel rozetkalary ulanylmalydyr, ol aýratyn geçiriji bilen iň ýakyndaky diregde ýa-da şaha aýyrtlarynyň gutusynda zeminleme ýa-da nollanma geçirijä birikdirilen bolmalydyr.

Zeminlenen neýtrally geçirijili ulgama kabel, turbada ýa-da ýapyk görnüşde geçiriji bilen rozetka iýmitlendiriji eltilende hem şu talap lukmançylyk nokatlarynda lukmançylyk abzallaryny we ýaşaýyş jaýlarynda, myhmanhanalarda hem-de umumy ýaşaýyş jaýlarynda diňe durmuşy elektrik abzallaryny işletmek üçin niýetlenen rozetkalar üçin hökmandyr.

Galan ýagdaýlarda gorag kontaktlary nollanma bilen rozetkanyň özünde birikdirilip bilner. Görkezilen KE-i zeminleme ýa-da nollanma birikdirmeklik maýyşgak kabeliň, ýörite geçirijiniň kömegi bilen amala aşyrylmalydyr, ol bir wagtda işçi toguny eltmek üçin hyzmat etmelidir we ştepsel rozetkasynyň gorag kontakty bilen gös-göni birikdirilmelidir.

Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan

2026-njy ýylyň 14-nji awgustynda 1965 bellige

alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan.

2026-njy ýylyň 17-nji iýulynda çykaran 51-Ö belgili

B U Ý R U G Y

«Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň başlygynyň 2025-nji ýylyň 30-njy ýanwarynda çykaran 6-Ö belgili buýrugy bilen tassyklanan, Harytlaryň sarp edijileriniň bahalaryna döwlet statistik gözegçilikleri we degişli statistik habary döretmek boýunça statistik Usulyýetine üýtgetmeleri girizmek hem-de onuň käbir kadalaryny güýjüni ýitiren diýip ykrar etmek hakynda»

2017-nji ýylyň 26-njy awgustynda kabul edilen «Hukuk namalary hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň 30-31-nji maddalaryna we «Statistika hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň 20-nji maddasynyň üçünji bölegine laýyklykda, şeýle hem, harytlaryň sarp edijileriniň bahalaryna döwlet statistik gözegçiligi kämilleşdirmek maksady bilen buýurýaryn:

1. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2025-nji ýylyň 20-nji martynda 1869 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Harytlaryň sarp edijileriniň bahalaryna döwlet statistik gözegçilikleri we degişli statistik habary döretmek boýunça statistik usulyýeti tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň başlygynyň 2025-nji ýylyň 30-njy ýanwarynda çykaran 6-Ö belgili buýrugy bilen tassyklanan, Harytlaryň sarp edijileriniň bahalaryna döwlet statistik gözegçilikleri we degişli statistik habary döretmek boýunça statistik Usulyýetinde:

1) altmyş üçünji bölegini şu görnüşde beýan etmeli:

«63. Sarp ediş baha görkezijilerine (indekslerine) uýgunlaşdyrylan aýratyn sarp ediş Klassifikatoryna (COICOP) laýyklykda harydyň ýöriteleşdirmesi (spesifikasiýasy) görkezilendir, olar boýunça nyrhlara gözegçilikler amala aşyrylmaly haryt (hyzmat)-wekilleriniň sarp ediş toplumy «COICOP halkara klassifikatory boýunça sarp ediş nyrhlarynyň indeksini hasaplamak üçin harytlaryň-wekilleriň düzümi» atly şu Usulyýete 2-nji goşundyda (mundan beýläk - 2-nji goşundy) görkezilen görnüşde Komitet tarapyndan tassyklanylýar.»;

2) bir ýüz ýigrimi üçünji bölegini güýjüni ýitiren diýip ykrar etmeli;

3) 1-nji goşundyny güýjüni ýitiren diýip ykrar etmeli;

4) 2-nji goşundyny şu görnüşde beýan etmeli:

«Harytlaryň sarp edijileriniň bahalaryna döwlet

statistik gözegçilikleri we degişli statistik habary

döretmek boýunça statistik usulyýetine

2-nji goşundy

COICOP halkara klassifikatory boýunça sarp ediş nyrhlarynyň indeksini hasaplamak üçin harytlaryň – wekilleriň düzümi

2. Şu buýrugyň ýerine ýetirilişine Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň başlygy, Nyrhlaryň statistikasy we seljerişi müdirliginiň başlygy hem-de Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň sebitleýin statistika müdürlikleriniň başlyklary gözegçilik etmeli.

Başlyk                                                                         D.Amanmuhammedow

Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan

2026-njy ýylyň 14-nji awgustynda 1964 bellige

alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan.

2026-njy ýylyň 14-nji iýulynda çykaran 140-Ö belgili

B U Ý R U G Y

«Haýwanat dünýäsiniň obýektlerini, olaryň böleklerini we ondan öndürilen önümlerini, şol sanda seýrek duşýan we ýitip gitmek howpy astynda durýan haýwanlaryň derejesine degişli edilen görnüşlerini getirmegiň we äkitmegiň tertibini tassyklamak hakynda»

«Tebigaty goramak hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň 7-nji maddasynyň 24-nji bendine, «Haýwanat dünýäsi hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň 8-nji maddasynyň 12-nji bendine laýyklykda, buýurýaryn:

1. Haýwanat dünýäsiniň obýektlerini, olaryň böleklerini we ondan öndürilen önümlerini, şol sanda seýrek duşýan we ýitip gitmek howpy astynda durýan haýwanlaryň derejesine degişli edilen görnüşlerini getirmegiň we äkitmegiň tertibini tassyklamaly (goşulýar).

2. Şu buýrugyň ýerine ýetirilişine Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak ministriniň orunbasary gözegçilik etmeli.

Ministr                                                                                    Ö.Goşjanow

Türkmenistanyň Daşky gurşawy 

goramak ministriniň

2026-njy ýylyň 14-nji iýulynda 

çykaran 140-Ö belgili buýrugy bilen 

tassyklandy

Haýwanat dünýäsiniň obýektlerini, olaryň böleklerini we ondan öndürilen önümlerini, şol sanda seýrek duşýan we ýitip gitmek howpy astynda durýan haýwanlaryň derejesine degişli edilen görnüşlerini getirmegiň we äkitmegiň tertibi

I bap. Umumy düzgünler

1. Şu Haýwanat dünýäsiniň obýektlerini, olaryň böleklerini we ondan öndürilen önümlerini, şol sanda seýrek duşýan we ýitip gitmek howpy astynda durýan haýwanlaryň derejesine degişli edilen görnüşlerini getirmegiň we äkitmegiň tertibi (mundan beýläk – Tertip) «Tebigaty goramak hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň 7-nji maddasynyň 24-nji bendine, «Haýwanat dünýäsi hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň 8-nji maddasynyň 12-nji bendine laýyklykda işlenip taýýarlanyldy we haýwanat dünýäsiniň obýektleriniň, olaryň bölekleriniň we ondan öndürilen önümleriniň, şol sanda seýrek duşýan we ýitip gitmek howpy astynda durýan haýwanlaryň derejesine degişli edilen görnüşleriniň, şeýle hem olaryň söwdasy ýa-da goralmasy Türkmenistanyň gatnaşyjy bolup duran halkara şertnamalary bilen düzgünleşdirilýän görnüşlerini Türkmenistana getirilmeginiň we onuň çäginden daşyna alyp gidilmeginiň we olara rugsatnamalary bermegiň tertibini düzgünleşdirýär. 

2. Şu Tertibiň talaplarynyň eýeçiliginiň görnüşine garamazdan haýwanat dünýäsiniň obýektlerini, olaryň böleklerini we ondan öndürilen önümlerini, şol sanda seýrek duşýan we ýitip gitmek howpy astynda durýan haýwanlaryň derejesine degişli edilen görnüşlerini, şeýle hem olaryň söwdasy ýa-da goralmasy Türkmenistanyň gatnaşyjy bolup duran halkara şertnamalary bilen düzgünleşdirilýän görnüşlerini (mundan beýläk – haýwanlar) Türkmenistana getirilmegi we onuň çäginden daşyna alyp gidilmegi bilen meşgullanýan ähli ýuridik we fiziki şahslar tarapyndan ýerine ýetirilmegi hökmanydyr.

3. Şu Tertibiň kadalary haýwanlaryň eksport we import (Türkmenistanyň gümrük çäginde erkin dolanyşykda bolýan harytlaryň bu çäkden yzyna gaýtaryp getirmek borçnamasyz alnyp gidilýän ýa-da getirilýän gümrük düzgüni) edilmegi bilen bagly gatnaşyklara degişli däldir.

4. Şu Tertipde «Tebigaty goramak hakynda» hem-de «Haýwanat dünýäsi hakynda» Türkmenistanyň Kanunlarynda bellenilen düşünjelerden başga-da şu aşakdaky düşünjeler ulanylýar:

1) haýwanat dünýäsi – Türkmenistanyň we Hazar deňziniň türkmen böleginiň çäklerinde tebigy erkin ýagdaýda ýaşaýan haýwanlaryň (ýabany haýwanlaryň) bir ýa-da köp görnüşleriniň taryhy taýdan emele gelen osoblaryň jemi;

2) haýwanat dünýäsiniň obýekti – haýwan gelip çykyşly organizm (ýabany haýwan);

3) haýwanat dünýäsiniň obýektleriniň bölekleri – bu haýwanlaryň kellesi, boýny, bedeni, guýrugy, aýaklary we bedeniniň beýleki bölekleri;

4) haýwanat dünýäsiniň obýektlerinden öndürilen önümler - iýmit maksatly (et, süýt, ýumurtga, bal, işbil), önümçilik üçin çig mal maksatly (deri, sütük, ýüň, per), genetiki material (gan, dokuma, tohum we embrion), ostologik (süňk) material (süňk, şah, toýnak, molýuskalaryň (ýumşak bedenlileriň balykgulaklary) gabygy, biwny)), mäzleriň bölüp çykarýan suwuklugy (şiresi) (mum (wosk), erkek haýwanlaryň urkaçy haýwanlar bilen çakyşmagy üçin bölüp çykarýan suwuklugy (muskus), ýylanlaryň, içýanlaryň we bal arylarynyň zäherleri);

5) CITES Konwensiýasy - Ýabany ösümlik we haýwanat dünýäsiniň ýitip gitmek howpy astyndaky görnüşleriniň halkara söwdasy hakynda Konwensiýa. Türkmenistan bu Konwensiýa «Ýabany ösümlik we haýwanat dünýäsiniň ýitip gitmek howpy astyndaky görnüşleriniň halkara söwdasy hakynda Konwensiýa goşulmak hakynda» 2024-nji ýylyň 13-nji iýulynda kabul edilen Türkmenistanyň Kanuny esasynda goşulan; 

6) seýrek duşýan we ýitip gitmek howpy astynda durýan haýwanlar – Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen haýwanlar;

7) haýwanlary Türkmenistana getirmek – haýwanlary Türkmenistanyň döwlet serhedinden ýurduň içine girizmek;

8) haýwanlary Türkmenistanyň çäginden daşyna alyp gitmek – haýwanlary Türkmenistanyň döwlet serhedinden daşyna alyp gitmek;

9) ygtyýarly edara - Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak ministrligi.

II bap. Haýwanlary Türkmenistana getirmegiň we Türkmenistanyň çäginden daşyna alyp gitmegiň maksady

5. Haýwanlary Türkmenistana getirmegiň we onuň çäginden daşyna alyp gitmegiň maksady şulardan ybaratdyr: 

1) ylmy-barlag işlerini geçirmek;

2) halkara sergilerine, ýarmarkalaryna gatnaşmak;

3) haýwanat baglarynyň arasynda (şol sanda seýrek görnüşler boýunça) alyş-çalyş etmek;

4) şahsy maksatlar (öýde saklamak). 

6. Haýwanlary ylmy-barlag işlerini geçirmek üçin Türkmenistana getirmegine we onuň çäginden daşyna alyp gidilmegine şular degişlidir: ybarat keselini anyklamak, gan çalşygyny geçirmek, täze görnüşlerini ýerli şertlere uýgunlaşdyrmak, öňki ýitip giden ýerlerini täzeden dikeltmek, kesel kesgitnamasyny (diagnoz) goýmak, seýrek duşýan keselleri anyklamak, haýwanlaryň arassa ýeke-täk görnüşini anyklamak üçin genetik taýdan gelip çykyşyny anyklamak, täze göçürilen ýerleriniň howa şertlerine uýgunlaşmagyna gözegçilik etmek, erkin däl ýagdaýda saklanýan haýwanlaryň daşky gurşaw bilen özara täsirini öwrenmek, ýitip barýan görnüşleriniň populasiýasyny dikeltmek, iýmit tertibini işläp düzmek, weterinariýanyň çäklerinde täze tehnologiýalary synag etmek, geljekde ylmy-barlag, gözleg, derňew işlerini geçirmek üçin maglumatlar merkezini döretmek. 

7. Haýwanlary halkara sergilerine, ýarmarkalaryna gatnaşdyrmak üçin Türkmenistana getirilmegine we onuň çäginden daşyna alyp gidilmegine şular degişlidir: haýwanlary gorap saklamak we üznüksiz köpeltmek boýunça gazanylan üstünlikleri dünýä ýaýmak, daşary ýurtly hyzmatdaşlar bilen bu ugurdaky gatnaşyklary ýola goýmak, haýwanlaryň ýitip barýan görnüşlerini we tohumlaryny ýaýratmak we dikeltmek, biodürlüligi gorap saklamak meselesi boýunça ilatyň ünsüni çekmek, maýadarlaryň we hemaýatkärleriň kömegini çekmek, haýwanlary gorap saklamak we köpeltmek boýunça tejribe alyşmak, haýwanat dünýäsiniň obýektleri boýunça halkara bileleşiginde ýurdumyzyň abraýyny galdyrmak. 

8. Haýwanlary haýwanat baglarynyň arasynda (şol sanda seýrek görnüşler boýunça) alyş-çalyş etmek üçin Türkmenistana getirilmegine we onuň çäginden daşyna alyp gidilmegine şular degişlidir: nesil ownamak, üýtgemek alamatlarynyň ýüze çykmagynyň öňüni almak maksady bilen genetik dürlüligini ýokarlandyrmak, ýitmek howpy abanýan we selçeň görnüşleri köpeltmek barada bilelikdäki meýilnamalary işläp taýýarlamak, kyn ýagdaýa düşen haýwanlary halas etmek, haýwanlaryň saklanyşynyň we ideg edilişiniň hilini ýokarlandyrmak, janly tebigatyň milli muzeýine barýanlar üçin okuw meýilnamalaryny döretmek, milli muzeýleriň arasynda professional-tehniki bilim boýunça tejribe alyşmak, ýabany tebigaty goramak boýunça halkara ylalaşyklary amala aşyrmak. 

9. Haýwanlary şahsy maksatlar (öýde saklamak) üçin Türkmenistana we onuň çäginden daşyna alyp gidilmegine şular degişlidir: öý şertlerine uýgunlaşdyrmak we rahat ýaşaýyş şertlerini döretmek, haýwanlar bilen özara gatnaşygy ösdürmek we endiklerine gözegçilik etmek, haýwanlaryň görnüşlerini hojalyk ýa-da bezeg maksatlar üçin ulanmak, çagalaryň jogapkärçiligini ösdürmekde ýardam bermek, haýwanlary sergilerde we ýaryşlarda peýdalanmak, hemişelik ýaşamak üçin başga döwlete göçüp gitmek.

III bap. Haýwanlary Türkmenistana getirmäge we onuň çäginden daşyna alyp gitmäge rugsatnama bermegiň tertibi

10. Haýwanlary Türkmenistana getirmek we onuň çäginden daşyna alyp gitmek ygtyýarly edara tarapyndan berlen Haýwanlary Türkmenistana getirmäge we onuň çäginden daşyna alyp gitmäge rugsatnama (mundan beýläk - rugsatnama, şu Tertibe goşundy) bolan ýagdaýynda ýol berilýär.

11. Haýwanlary Türkmenistana getirmek we Türkmenistanyň çäginden daşyna alyp gitmek bilen meşgullanýan ýuridik ýa-da fiziki şahslar (mundan beýläk – ýüz tutujy) rugsatnama almak üçin ygtyýarly edara arza bilen ýüzlenýärler we arzanyň ýanyna şu aşakdaky resminamalary goşýarlar:

1) ýuridik şahslar:

a) Türkmenistanyň ýuridik şahslarynyň ýeke-täk döwlet sanawyna girizmek baradaky şahadatnamanyň we Türkmenistanyň ýuridik şahslarynyň ýeke-täk döwlet sanawyndan göçürmäniň nusgasy; 

b) haýwanlary Türkmenistana getirmegiň we onuň çäginden daşyna alyp gitmegiň maksadyny tassyklaýan resminama (halkara sergilerine, ýarmarkalaryna gatnaşmak üçin çakylyk haty, haýwanat baglarynyň arasynda (şol sanda seýrek görnüşler boýunça) alyş-çalyş etmek baradaky ylalaşyk);

ç) Türkmenistana getirmek we onuň çäginden daşyna alyp gitmek meýilleşdirilýän haýwanlaryň görnüşleriniň türkmen, iňlis we rus dillerindäki atlary görkezilen sanawy hem-de her görnüşiň sany, alnan ýeri barada maglumat;

d) Türkmenistana getirmek (getirilýän döwletiň ygtyýarly edarasy tarapyndan berlen weterinariýa sertifikaty) we onuň çäginden daşyna alyp gitmek meýilleşdirilýän haýwanlaryň sagdynlygyny tassyklaýan Türkmenistanyň Oba hojalyk ministrliginiň ýanyndaky Döwlet weterinariýa gullugy tarapyndan berlen weterinariýa resminamasy; 

e) haýwanlary Türkmenistana getirmek we onuň çäginden daşyna alyp gitmek meýilleşdirilende olaryň suraty we haýwan barada doly maglumaty (görnüşiň ady, tebigatda tutulan ýeri ýa-da elde ösdürilip ýetişdirilen ýeri, eýesiniň ady, haýwanyň ýaşy, jynsy, reňki we beýleki aýratynlyklary) özünde jemleýän haýwanyň hasaba alyş şahadatnamasy;

ä) eger-de haýwan tebigatdan tutulan bolsa ygtyýarly edara tarapyndan awça berilýän bir gezeklik tölegli rugsatnamanyň nusgasy ýa-da eger haýwan elde ösdürilip ýetişdirilen bolsa ony tassyklaýjy resminama;

f) haýwanlaryň Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen görnüşleri şu Tertibiň bäşinji böleginde görkezilen maksatlar üçin Türkmenistana getirmek we onuň çäginden daşyna alyp gitmek meýilleşdirilýän halatynda ygtyýarly edaranyň teklibi boýunça Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde alnan ylalaşyk haty.

2) fiziki şahslar: 

a) şahsyýetini tassyklaýan resminamanyň nusgasy; 

b) şu bölegiň 1-nji bendiniň «b-f» kiçi bentlerinde görkezilen resminamalar.

12. Rugsatnama almak üçin arza we onuň ýanyna goşulan resminamalar ygtyýarly edaranyň Ösümlik we haýwanat dünýäsini goramak müdirliginiň işgäri tarapyndan kabul edilýär. Rugsatnama almak üçin berlen resminamalaryň dogrulygyna ýüz tutujy jogapkärçilik çekýär. 

13. Ygtyýarly edara ýüz tutujynyň rugsatnama almak üçin beren arzasyna, arzanyň berlen gününden başlap, 30 (otuz) senenama gününiň dowamynda seredýär we rugsatnamany bermek ýa-da ony bermekden ýüz döndermek barada çözgüt kabul edýär. 

14. Ýüz tutujynyň rugsatnama almak üçin beren arzasy boýunça oňyn çözgüt kabul edilen mahalynda, ygtyýarly edara 3 (üç) iş gününiň dowamynda oňa hat üsti bilen resmi habar berýär.

15. Rugsatnama ygtyýarly edara tarapyndan bir asyl nusgada we nusgada resmileşdirilip, asyl nusgasy ygtyýarly edaranyň ýolbaşçysynyň goly we möhüri bilen tassyklanylýar we ýüz tutuja gowşurylýar, nusgasy ygtyýarly edarada hasabatlylyk üçin saklanylýar. 

16. Rugsatnamanyň hereket ediş möhleti 30 (otuz) günden ybaratdyr. Görkezilen möhletde ulanylmadyk rugsatnama güýjüni ýitirýär we ulanylmadyk rugsatnama 10 (on) iş gününiň dowamynda ygtyýarly edara yzyna gaýtarylyp berilmäge degişlidir we ýüz tutujynyň rugsatnama almak üçin ygtyýarly edara gaýtadan ýüz tutmaga hukugy bardyr.

17. Rugsatnama «Haýwanat dünýäsi hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň 42-nji maddasyna laýyklykda, tölegli esasda resmileşdirilip berilýär we ondan gelýän serişdeler ygtyýarly edaranyň býujetden daşary serişdelerini emele getirýär.

18. Rugsatnamany bermekden ýüz döndermäge şu aşakdakylar esas bolup durýar:

1) ýüz tutujynyň rugsatnama almak üçin beren resminamalary doly bolmadyk mahalynda;

2) ýüz tutujynyň rugsatnama almak üçin beren resminamalaryndaky maglumatyň takyk däldigi ýa-da ýoýulandygy ýüze çykarylan halatynda;

3) haýwanlary Türkmenistana getirmegiň we Türkmenistanyň çäginden daşyna alyp gitmegiň maksatlary şu Tertibiň bäşinji bölegine laýyk gelmedik ýagdaýynda.

19. Ýüz tutuja rugsatnama bermekden ýüz dönderilen ýagdaýynda, oňa 3 (üç) iş gününiň dowamynda bu barada hat üsti bilen resmi habar berlip, ýüz döndermegiň sebäpleri düşündirilýär we olary aradan aýyrmak üçin 10 (on) iş gün möhlet berilýär. Berlen möhletiň dowamynda ýüz tutujy ýüze çykarylan kemçilikleri düzedip, resminamalaryny täzeden tabşyryp bilýär. 

20. Rugsatnama bermekden ýüz dönderilmegine «Administratiw önümçiligi hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda şikaýat edilip bilner. 

IV bap. Haýwanlar Türkmenistana getirilende we Türkmenistanyň çäginden daşyna alyp gidilende bildirilýän talaplar

21. Haýwanlar Türkmenistana getirilende we onuň çäginden daşyna alyp gidilende ähli ýuridik we fiziki şahslar tarapyndan weterinariýa-sanitariýa howpsuzlygy, düzgünleri, kadalary, gigiýena ölçegleri berjaý edilmelidir. 

22. Haýwanlar Türkmenistana getirilende we onuň çäginden daşyna alyp gidilende ýokanç keselleriniň Türkmenistanyň çägine aralaşmagynyň öňüni almak maksady bilen olar diňe Türkmenistanyň Döwlet serhediniň gözegçilik-geçiriş ýerlerinde guralýan weterinariýa gözegçilik nokatlaryndan geçirilmelidir.

23. Haýwanlar Türkmenistana getirilende olaryň alnyp gaýdylan döwletiniň degişli gulluklary tarapyndan berlen haýwanlaryň sagdynlygyny tassyklaýan weterinariýa resminamasynyň bolmagy hökmandyr. 

24. Haýwanlar Türkmenistana getirilende we onuň çäginden daşyna alyp gidilende ýörite enjamlaşdyrylan ulag serişdeleri peýdalanylmalydyr. Haýwanlar ýüklenen ýörite enjamlaşdyrylan ulaglar haýwanlara şikes ýetmez ýaly derejede enjamlaşdyrylan bolmalydyr. Haýwanlar ýüklenen ýörite enjamlaşdyrylan ulagyň polunda deşikleriň, jaýryklaryň bolmazlygy hökmanydyr, haýwanlaryň düşek gatlagy saman, gabyk we ş.m. bilen örtülmegi ýa-da agaç poluň bolmagy zerurdyr. Uly göwreli haýwanlaryň kellesi (aýrak, umga, gulan, gatyr we beýlekiler) ulagyň öň tarapyna seretdirilip goýulmaly we pugta daňylmalydyr.

25. Haýwanlar Türkmenistana getirilende we onuň çäginden daşyna alyp gidilende ýörite enjamlaşdyrylan ulaglardan düşürilenden soň ulaglar hökmany arassalanmaga, ýuwulmaga we zyýansyzlandyrylmaga degişlidir.

V bap. Jemleýji düzgünler

26. Şu Tertibiň kadalarynyň berjaý edilişine öz ygtyýarlyklarynyň çäklerinde ygtyýarly edara gözegçilik edýär.

27. Haýwanlaryň rugsatnama esasynda serhetüsti geçirilmegine gözegçiligi Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugy tarapyndan amala aşyrylýar. 

28. Şu Tertipde bellenen kadalaryň bozulmagy Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenen jogapkärçilige eltýär.

29. Şu Tertibiň kadalarynyň berjaý edilmegi bilen bagly ýüze çykýan jedeller Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenen tertipde çözülýär.

30. Şu Tertip bilen kadalaşdyrylmadyk gatnaşyklar Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen düzgünleşdirilýär.

Haýwanat dünýäsiniň obýektlerini, olaryň 

böleklerini we ondan öndürilen önümlerini, şol

 sanda seýrek duşýan we ýitip gitmek howpy astynda 

durýan haýwanlaryň derejesine degişli edilen 

görnüşlerini getirmegiň we äkitmegiň tertibine 

goşundy

Haýwanlary Türkmenistana getirmäge we onuň çäginden daşyna alyp gitmäge rugsatnama № 00000

____________________________________________________________________

(fiziki şahslar üçin – familiýasy, ady we atasynyň ady, öý salgysy we pasport maglumatlary, ___________________________________________________________________

ýuridik şahslar üçin – rekwizitleri)

sany_________________________________________________________________

(san we harp bilen ýazmaly) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

(haýwanyň görnüşiniň türkmençe, iňlisçe we rusça atlary, şeýle hem haýwanyň ýaşy, jynsy, ýumurtgasy, tohumy we ş.m.)

Türkmenistana getirmäge/Türkmenistandan daşyna alyp gitmäge rugsat berildi.

Getirmegiň/alyp gitmegiň maksady ___________________________________

_______________________________________________________________________________________________________________________________________

Weterinar gullugy tarapyndan berlen resminama ________________________

____________________________________________________________________

(degişli gullugyň ady we salgysy, güwänamanyň belgisi we berlen senesi)

Haýwanyň Türkmenistandan äkidilmegi meýilleşdirilýän görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen bolsa ygtyýarlandyrylan edaranyň teklibi boýunça Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde alnan ylalaşyk haty _______________________________________________________________________________________________________________________________________

(hatlaryň belgisi we berlen senesi)

Türkmenistana getirilmegi ýa-da Türkmenistandan äkidilmegi meýilleşdirilýän görnüş CITES Konwensiýasynyň goşundylaryndaky sanawa girýän bolsa, onda bu Konwensiýa boýunça jogapkär milli edara – Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak ministrligi tarapyndan berlen rugsatnama

____________________________________________________________________

(rugsatnamanyň belgisi we berlen senesi)

Rugsatnamanyň möhleti 20____ý. «____» _______dan 20___ý. «_____» _______ çenli hereket edýär.

Ýolbaşçysy _______________________________________________ 

                                         (familiýasy, ady, atasynyň ady, goly we möhüri)

Rugsatnamanyň berlen senesi ___________________________ 20___ ý.

Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan

2026-njy ýylyň 13-nji awgustynda 1962 bellige

alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan.