2026-njy ýylyň 29-njy iýunynda çykaran 154/iş belgili

B U Ý R U G Y

“Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ýanyndaky Ulag we kommunikasiýalar agentliginiň Baş direktorynyň 2022-nji ýylyň 11-nji maýynda çykaran 29-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, “Aýratyn wajyp ýolagçylaryň we Wajyp ýolagçylaryň zallaryndan geçmegiň Tertibine üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda”

2017-nji ýylyň 26-njy awgustynda kabul edilen “Hukuk namalary hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň 30-njy maddasyna laýyklykda, buýurýaryn:

1. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2022-nji ýylyň 9-njy iýunynda 1609 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, “Aýratyn wajyp ýolagçylaryň we Wajyp ýolagçylaryň zallaryndan geçmegiň Tertibini tassyklamak hakynda” Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ýanyndaky Ulag we kommmunikasiýalar agentliginiň Baş direktorynyň 2022-nji ýylyň 11-nji maýynda çykaran 29-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Aýratyn wajyp ýolagçylaryň we Wajyp ýolagçylaryň zallaryndan geçmegiň Tertibinde:

1) dokuzynjy böleginde “Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ýanyndaky Ulag we kommunikasiýalar agentliginiň “Türkmenhowaýollary” agentliginiň (mundan beýläk - “Türkmenhowaýollary” agentligi)” diýen sözleri  “Türkmenhowaýollary” döwlet gullugynyň (mundan beýläk – Gullugynyň)” diýen sözler bilen çalşyrmaly;

2) on birinji böleginde “Türkmenhowaýollary” agentligi” diýen sözleri “Gullugy” diýen söz bilen çalşyrmaly;

3) on üçünji böleginiň 3-nji bendini şu görnüşde beýan etmeli:

“3) Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy we Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy;”

4) on bäşinji böleginde “Türkmenhowaýollary” agentliginiň” diýen sözleri  “Gullugynyň” diýen söz bilen çalşyrmaly; 

5) 2-nji goşundynyň: 

a) birinji bölegini şu görnüşde beýan etmeli:

“1. Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy;”;

b) birinji böleginden soň şu mazmunly bölegi goşmaly;

“11. Türkmenistanyň Mejlisiniň Başlygy we onuň Orunbasary;”;

ç) on birinji böleginiň:

3-nji bendinde “welaýatlarynyň” diýen sözden soň “, Arkadag” diýen sözi goşmaly;

14-nji bendini şu görnüşde beýan etmeli:

“14) Türkmenistanyň Awtomobil ýollary ministri;”;

15-19-njy bentlerini şu görnüşde beýan etmeli:

“15) “Türkmenhowaýollary” döwlet gullugynyň başlygy;

16) Türkmenistanyň Demir ýol ulaglary ministri;

17) Türkmenistanyň Awtomobil ulaglary ministri;

18) Türkmenistanyň Aragatnaşyk ministri;

19) Türkmenistanyň Deňiz we derýa ulaglary döwlet gullugynyň başlygy;”;

6) 3-nji goşundynyň: 

a) birinji böleginiň 3-nji we 4-nji bentlerinde “Milli Geňeşiniň” diýen sözleri aýyrmaly;

b) dördünji böleginiň:

6-njy bendinde “welaýat” diýen sözden soň “, Arkadag” diýen sözi goşmaly;

18-nji bendini şu görnüşde beýan etmeli:

“18) “Türkmenistanyň Awtomobil ýollary ministriniň orunbasarlary;”;

19-23-nji bentlerini şu görnüşde beýan etmeli:

“19) Türkmenistanyň Demir ýol ulaglary ministriniň orunbasarlary; 

20) Türkmenistanyň Awtomobil ulaglary ministriniň orunbasarlary; 

21) Türkmenistanyň Aragatnaşyk ministriniň orunbasarlary; 

22) “Türkmenhowaýollary” döwlet gullugynyň başlygynyň orunbasarlary;

23) Türkmenistanyň Deňiz we derýa ulaglary döwlet gullugynyň başlygynyň orunbasarlary;”;

27-nji bendinde “Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ýanyndaky Ulag we kommunikasiýalar agentliginiň «Türkmenhowaýollary» agentliginiň” diýen sözleri “Türkmenhowaýollary” döwlet gullugynyň” diýen sözler bilen çalşyrmaly.

2. Şu buýrugyň ýerine ýetirilişine “Türkmenhowaýollary” döwlet gullugynyň başlygynyň degişli orunbasary gözegçilik etmeli.

Başlyk                                                                              D.R.Saburow

Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan

2026-njy ýylyň 21-nji iýulynda 1958 bellige

alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan.

2026-njy ýylyň 29-njy iýunynda çykaran 48 belgili

B U Ý R U G Y

«Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugynyň başlygynyň 2015-nji ýylyň 13-nji aprelinde çykaran 143 belgili buýrugy bilen tassyklanan, Wagtlaýyn saklanylýan ammarlaryň enjamlaşdyrylyp gurnalyşyna we ýerleşýän ýerine bildirilýän hökmany talaplara üýtgetme we goşmaça girizmek hakynda»

Türkmenistanyň Gümrük kodeksiniň 66-njy maddasynyň üçünji bölegine we 2017-nji ýylyň 26-njy awgustynda kabul edilen “Hukuk namalary hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň 30-njy maddasyna laýyklykda, wagtlaýyn saklanylýan ammarlary döwrüň ösýän talaplaryna laýyklykda kämilleşdirmek we olarda saklanylýan harytlaryň gümrük gözegçiliginiň ygtybarlylygyny ýokarlandyrmak maksady bilen, buýurýaryn:

1. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2015-nji ýylyň 28-nji aprelinde 860 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Wagtlaýyn saklanylýan ammarlaryň enjamlaşdyrylyp gurnalyşyna we ýerleşýän ýerine bildirilýän hökmany talaplary tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugynyň başlygynyň 2015-nji ýylyň 13-nji aprelinde çykaran 143 belgili buýrugy bilen tassyklanan, Wagtlaýyn saklanylýan ammarlaryň enjamlaşdyrylyp gurnalyşyna we ýerleşýän ýerine bildirilýän hökmany talaplarda:

1) on sekizinji böleginiň sekizinji tesiminden soň şu mazmunly tesimi goşmaly: 

«Açyk görnüşli Ammarlarda, şu bölegiň birinji tesiminde görkezilen enjamlardan başga, harytlaryň gümrük barlagy üçin rentgen-telewizion enjamy gurnalmalydyr we ol enjam işjeň ýagdaýda bolmalydyr.»;

2) ýigriminji bölegini şu görnüşde beýan etmeli:

«20. Ammarlarda gümrük edarasy şulary talap edip biler:

öz ulanýan programma önümi bilen sazlaşykly işläp biljek, harytlary hasaba almagyň awtomatlaşdyrylan ulgamynyň bolmagyny;

Ammaryň özbaşdak hasaplaýyş torundan gümrük edarasynyň işlemegi üçin bölegiň (segmentiň) bölünip berilmegini, Ammaryň hasaba alyş ulgamynyň Gullugyň Maglumat ulgamy bilen özara utgaşykly hereketiniň ýola goýulmagyny we (ýa-da) Ammaryň hasaba alyş ulgamyna gümrük edaralarynyň wezipeli adamlarynyň uzakdan girmek mümkinçiligiň döredilmegini hem-de olaryň maglumaty goraýyş serişdeleri bilen üpjün edilmegini;

harytlaryň eltilendigi we gümrük taýdan resmileşdirilendigi baradaky elektron maglumatlaryň kabul edilmegi we iberilmegi üçin, zerur bolan maglumat geçirijilik tizlikli aragatnaşyk kanalynyň gümrük edarasyna bölünip berilmegini;

Ammaryň çägine we onda harytlaryň ýerleşdirilmegine, saklanylmagyna we Ammardan berilmegine gözegçilik etmäge mümkinçilik berýän wideogözegçilik ulgamynyň ornaşdyrylmagyny, wideoýazgylaryň azyndan 60 (altmyş) senenama günüň dowamynda ulgamda saklanylmagyny, ulgamyň hemişe işjeň ýagdaýda bolmagyny hem-de onuň Gullugyň wideogözegçilik ulgamy bilen utgaşdyrylmagyny.».

2. Şu buýrugyň ýerine ýetirilişine Türkmenistanyň Döwlet gümrük gullugynyň başlygynyň orunbasary D.N. Baýryýew gözegçilik etmeli. 

Gullugyň başlygy                                                            M.A.Hudaýkulyýew

Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan

2026-njy ýylyň 20-nji iýulynda 1957 bellige

alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan.

2026-njy ýylyň 12-nji iýunynda çykaran 55-iş belgili

B U Ý R U G Y

«Senagat kärhanalarynyň desgalary» atly TGK 2.09.03-2026 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak barada»

Türkmenistanyň Prezidentiniň 2022-nji ýylyň 13-nji aprelinde çykaran 46-njy karary bilen tassyklanan, Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrligi hakynda Düzgünnama laýyklykda, binagärlik, taslama, gurluşyk, şähergurluşyk işi babatda kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň taslamalaryny, kadalaşdyryjy-tehniki we usulyýet resminamalaryny, döwlet kadalaryny, gollanmalaryny, gözükdirmelerini bellenen tertipde işläp taýýarlamak we tassyklamak boýunça Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrliginiň wezipelerini amala aşyrmak maksady bilen, buýurýaryn:

1. «Senagat kärhanalarynyň desgalary» atly TGK 2.09.03-2026 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamaly (goşulýar).

2. Şu buýrugyň ýerine ýetirilişine Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň degişli orunbasary gözegçilik etmeli.

Ministr                                                                                        A.Geldiýew

Türkmenistanyň Gurluşyk we 

binagärlik ministriniň 

2026-njy ýylyň 12-nji iýunynda 

çykaran 55-iş belgili buýrugy bilen

tassyklanyldy

«Senagat kärhanalarynyň desgalary» atly TGK 2.09.03-2026 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary

I bap. UMUMY DÜZGÜNLER 

1. Şu «Senagat kärhanalarynyň desgalary» atly TGK 2.09.03-2026 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - Kadalar) Türkmenistanyň Prezidentiniň 2022-nji ýylyň 13-nji aprelinde çykaran 46-njy karary bilen tassyklanan, Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrligi hakynda Düzgünnama laýyklykda, binagärlik, taslama, gurluşyk, şähergurluşyk işi babatda kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň taslamalaryny, kadalaşdyryjy-tehniki we usulyýet resminamalaryny, döwlet kadalaryny, gollanmalaryny, gözükdirmelerini bellenilen tertipde işläp taýýarlamak we tassyklamak boýunça Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrliginiň wezipelerini amala aşyrmak maksady bilen işlenilip taýýarlanyldy. 

2. Şu Kadalaryň talaplary pudaklaýyn tabynlygyna, guramaçylyk-hukuk we eýeçiliginiň görnüşlerine garamazdan senagat kärhanalarynyň desgalarynyň gurluşygy bilen baglanyşykly ähli fiziki we ýuridik şahslar üçin hökmany bolup durýar. 

§1. Ulanylýan ugurlary

3. Şu Kadalar täze gurulýan we bar bolanlarynyň durky täzelenýän senagat kärhanalarynyň desgalarynyň taslanylmagyna degişlidir. Senagat kärhanalarynyň düzüminde desgalar şu aşakdaky toparlara bölünýär:

1) ýerasty desgalar, direg diwarlary, ýerzeminler, tunneller we kanallar, düşürilýän (goýberilýän) guýular;

2) suwuklyklar we gazlar üçin sygymly desgalar, nebit we nebit önümleri üçin rezerwuarlar, gazgolderler;

3) ürgün materiallar üçin sygymly desgalar, zakroma (ammar), bunkerler, ürgün materiallary saklamak üçin siloslar we silos binalar; 

4) ýerüsti desgalar, tekjeler we meýdançalar, açyk kran estakadalary, turbageçirijiler üçin erkin diregler we estakadalar, galereýalar we estakadalar, ýük düşürilýän demirýol estakadalar;

5) beýik desgalar, sowadyjy minaralar, gradirnýalar, peýdaly magdanlary gazyp alýan kärhanalaryň minara kopýorlar, tüsseçykaryjy turbalar, sorup çykaryjy minaralar, suwy batlandyryjy minaralar.

Bellikler

1. Şu Kadalaryň talaplary ýörite maksatly (partlaýjy maddalary öndürmek we saklamak, ýörite ýanýan önümleri, raýat goranyş gorag desgalaryny saklamak we şuňa meňzeşler üçin) desgalaryň taslamasyna, şeýle hem 5 ýyl ulanyş möhleti bolan desgalara degişli däldir.

2. Aýratyn şertlerde (seýsmiki sebitler, çişýän, çökegen toprakly ýerlerde, şeýle hem süýşýän, karstly we boşlukly meýdançalar) gurluşyk üçin niýetlenen senagat kärhanalary taslananda, bellenen tertipde tassyklanan kadalaşdyryjy resminamalaryň talaplary berjaý edilmelidir.

3. Suw üpjünçiligi we lagym üçin sygymly desgalarda bellenen tertipde tassyklanan suw üpjünçiligi daşky ulgamlary we desgalary hem-de daşky lagym ulgamlar we desgalar kadalaşdyryjy resminamalaryň talaplaryna laýyklykda taslanylmalydyr.

4. Partlama howply we ýangyn howplaryna esaslanýan jaýlaryň we desgalaryň toparlary taslamanyň tehnologiki böleklerinde, tehniki taslamalaryna we bellenilen tertipde tassyklanan sanawlaryna laýyklykda bellenilýär. Şu Kadalarda ulanylýan adalgalar we kesgitlemeler «Adalgalar we kesgitlemeler» atly (şu Kadalara 1-nji goşundy) goşundyda getirilendir.

§2. Kadalaşdyryjy salgylanmalar

5. Şu Kadalarda aşakda görkezilen kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň we kadalaşdyryjy-tehniki resminamalaryna salgylanyldy:

1) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2009-njy ýylyň 19-njy iýunynda 489 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Senagat kärhanalaryny taslamaklygyň arassaçylyk kadalary» atly TGK 2.09.04-09 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak barada» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrliginiň 2009-njy ýylyň 11-nji maýynda çykaran MB-94 belgili buýrugy bilen tassyklanan, TGK 2.09.04-09 «Senagat kärhanalaryny taslamaklygyň arassaçylyk kadalary» (mundan beýläk - TGK 2.09.04-09 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

2) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2012-nji ýylyň 16-njy fewralynda 628 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Pollar. Taslama kadalary» atly TGK 2.03.03-12 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak barada» Türkmenistanyň Gurluşyk ministrliginiň 2012-nji ýylyň 31-nji ýanwrynda çykaran MB-12 belgili buýrugy bilen tassyklanan, TGK 2.03.03-12 «Pollar. Taslama kadalary» (mundan beýläk - TGK 2.03.03-12 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

3) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2015-nji ýylyň 2-nji sentýabrynda 903 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Binalary we desgalary taslamagyň ýangyna garşy kadalary» atly TGK 2.01.02-15 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak barada» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrliginm 2015-nji ýylyň 19-njy awgustynda çykaran MB-65 belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Binalary we desgalary taslamagyň ýangyna garşy kadalary» atly TGK 2.01.02-15 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - TGK 2.01.02-15 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

4) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2016-njy ýylyň 26-njy ýanwarynda 952 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Binalaryň we desgalaryň düýpleri» atly TGK 2.02.01-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak barada» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrliginiň 2016-njy ýylyň 4-nji ýanwarynda çykaran MB-02 belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Binalaryň we desgalaryň düýpleri» atly TGK 2.02.01-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - TGK 2.02.01-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

5) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2016-njy ýylyň 7-nji oktýabrynda 1019 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Gurluşyk klimatologiýasy» atly TGK 2.01.01-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak barada» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrliginiň 2016-njy ýylyň 19-njy sentýabrynda çykaran MB-77 belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Gurluşyk klimatologiýasy» atly TGK 2.01.01-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - TGK 2.01.01-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

6) Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan 2016-njy ýylyň 15-nji oktýabrynda 1023 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Köprüler we turbalar» atly TGK 2.05.03-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak barada» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministrliginiň 2016-njy ýylyň 26-njy sentýabrynda çykaran MB-80 belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Köprüler we turbalar» atly TGK 2.05.03-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - TGK 2.05.03-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaiy);

7) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2020-njy ýylyň 30-nji dekabrynda 1427 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Önümçilik bina» atly TGK 2.09.02-2020 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2020-nji ýylyň 8-nji dekabrynda çykaran MB-143 belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Önümçilik binalary» atly TGK 2.09.02-2020 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk – TGK 2.09.02-2020 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

8) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2021-nji ýylyň 23-nji sentýabrynda 1513 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Edara we durmuş binalary» atly TGK 2.08.13-2021 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2021-nji ýylyň 2-nji awgustynda çykaran MB-72 belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Edara we durmuş binalary» atly TGK 2.08.13-2021 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - TGK 2.08.13-2021 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

9) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2021-nji ýylyň 3-nji noýabrynda 1526 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Awtomobil ýollary. Taslamagyň kadalary» atly TGK 2.05.02-2021 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2021-nji ýylyň 28-nji oktýabrynda çykaran MOB-94 belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Awtomobil ýollary. Taslamagyň kadalary» atly TGK 2.05.02-2021 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - TGK 2.05.02-2021 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

10) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2022-nji ýylyň 24-nji martynda 1580 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Agramlar we täsirler» atly TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaiyny tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2022-nji ýylyň 1-nji martynda çykaran 21-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Agramlar we täsirler» atly TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

11) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2023-nji ýylyň 9-njy fewralynda 1687 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Beton we demirbeton gumawlary. Taslamagyň kadalary» atly TGK 2.03.02-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak barada» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2023-nji ýylyň 9-njy ýanwarynda çykaran 01-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Beton we demirbeton gumawlary. Taslamagyň kadalary» atly TGK 2.03.02-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - TGK 2.03.02-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

12) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2023-nji ýylyň 15-nji iýunynda 1715 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Gurluşyk gurnawlaryny posdan goramak. Taslamagyň kadalary» atly TGK 2.03.11-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2023-nji ýylyň 15-nji maýynda çykaran 211-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan «Gurluşyk gurnawlaryny posdan goramak. Taslamagyň kadalary» atly TGK 2.03.11-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk – TGK 2.03.11-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

13) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2024-nji ýylyň 4-nji aprelinde 1784 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Senagat kärhanalaryň baş meýilnamalary» atly TGK 2.09.01-2024 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2024-nji ýylyň 26-njy fewralynda çykaran 35-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Senagat kärhanalaryň baş meýilnamalary» atly TGK 2.09.01-2024 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - TGK 2.09.01-2024 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

14) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2024-nji ýylyň 9-njy iýulynda 1808 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Dänäni saklamak we gaýtadan işlemek boýunça kärhanalar, binalar we desgalar» atly TGK 2.10.05-2024 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2024-nji ýylyň 6-njy iýunynda çykaran 74-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Dänäni saklamak we gaýtadan işlemek boýunça kärhanalar, binalar we desgalar» atly TGK 2.10.05-2024 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - TGK 2.10.05-2024 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

15) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2024-nji ýylyň 23-nji oktýabrynda 1832 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Paýaly binýatlar» atly TGK 2.02.03-2024 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2024-nji ýylyň 02-nji oktýabrynda çykaran 108-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Paýaly binýatlar» atly TGK 2.02.03-2024 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - TGK 2.02.03-2024 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

16) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2025-nji ýylyň 30-njy aprelinde 1877 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Polat gurnawlary» atly TGK 2.03.12-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2025-nji ýylyň 27-nji martynda çykaran 22-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Polat gurnawlary» atly TGK 2.03.12-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - TGK 2.03.12-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

17) Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2026-njy ýylyň 9-njy ýanwarynda 1922 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Ýokary we has ýokary temperaturanyň täsiri şertlerinde işlemek üçin niýetlenen beton we demirbeton gurnawlar» atly TGK 2.03.04-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny rassyklamak barada» Türkmenistanyň Gurluşyk we binagärlik ministriniň 2025-nji ýylyň 09-njy dekabrynda çykaran 91-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Ýokary we has ýokary temperaturanyň täsiri şertlerinde işlemek üçin niýetlenen beton we demirbeton gurnawlar» atly TGK 2.03.04-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary (mundan beýläk - TGK 2.03.04-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary);

18) «Türkmenstandartlary» baş döwlet inspeksiýasynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabrynda çykaran 50 belgili karary bilen tassyklanan, «Zähmet howpsuzlygyny standartlaşdyrma ulgamy. Konweýerler. Umumy howpsuzlyk talaplary» atly TDS-12.2.022-80 belgili döwletara standarty (mundan beýläk - TDS-12.2.022-80 belgili döwletara standarty);

19) «Türkmenstandartlary» baş döwlet inspeksiýasynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabrynda çykaran 50 belgili karary bilen tassyklanan, «Enjamlar we gaplar. Berkligi hasaplamagyň kadalary we usullary» atly TDS-14249-89 belgili döwletara standarty (mundan beýläk - TDS-14249-89 belgili döwletara standarty);

20) «Türkmenstandartlary» baş döwlet inspeksiýasynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabrynda çykaran 50 belgili karary bilen tassyklanan, «Ýük göteriji kranlar. Esasy parametrleriň tapgyry» atly TDS-1575-87 belgili döwletara standarty (mundan beýläk - TDS-1575-87 belgili döwletara standarty);

21) «Türkmenstandartlary» baş döwlet inspeksiýasynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabrynda çykaran 50 belgili karary bilen tassyklanan, «Direg köpri kranlary. Aralyk» atly TDS-534-78 belgili döwletara standarty (mundan beýläk - TDS-534-78 belgili döwletara standarty);

22) «Türkmenstandartlary» baş döwlet inspeksiýasynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabrynda çykaran 50 belgili karary bilen tassyklanan, «750 mm ölçegli demir ýoluň süýşýän sostawy gurluşyga golaýlaşma gabaralary» atly TDS-9720-76 belgili döwletara standarty (mundan beýläk - TDS-9720-76 belgili döwletara standarty);

23) «Türkmenstandartlary» baş döwlet inspeksiýasynyň 1999-njy ýylyň 31-nji dekabrynda çykaran 50 belgili karary bilen tassyklanan, «Ýük göteriji kranlar. Ýeliň agramy. Kesgitlemegiň kadalary we usullary» atly TDS-1451-77 belgili döwletara standarty (mundan beýläk - TDS-1451-77 belgili döwletara standarty);

24) «Türkmenstandartlary» baş döwlet gullugynyň 2017-nji ýylyň 24-nji maýynda çykaran 103-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Nebit we nebit önümleri. Bellemek, gaplamak, daşamak we saklamak» atly TDS 965-2017 belgili döwletara standarty (mundan beýläk - TDS 965-2017 belgili döwletara standarty);

25) «Türkmenstandartlar» baş döwlet gullugynyň 2018-nji ýylyň 23-nji maýynda çykaran 115-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Betonlar agyr we ownuk däneli. Tehniki şertler» atly TDS 1056-2018 belgili döwletara standarty (mundan beýläk - TDS 1056-2018 belgili döwletara standarty);

26) «Türkmenstandartlary» baş döwlet gullugynyň 2020-nji ýylyň 03-nji ýanwarynda çykaran 01-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Nebit önümleri üçin kese polat rezerwuarlar. Görnüşleri we esasy ölçegleri» TDS-17032-2010 belgili döwletara standarty (mundan beýläk - TDS-17032-2010 belgili döwletara standarty);

27) «Türkmenstandartlary» baş döwlet gullugynyň 2020-nji ýylyň 24-nji sentýabrynda çykaran 279-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Basgançak marşlary, meýdançalar we polat germewler. Tehniki şetrler» atly TDS-23120-2016 belgili döwletara standarty (mundan beýläk - TDS-23120-2016 belgili döwletara standarty);

28) «Türkmenstandartlary» baş döwlet gullugynyň 2021-nji ýylyň 03-nji maýynda çykaran 145-iş belgili karary bilen tassyklanan, «Ýük göteriji kranlar. Işleýiş tertibi» atly TDS-34017-2016 belgili döwletara standarty (mundan beýläk - TDS-34017-2016 belgili döwletara standarty);

29) «Türkmenstandartlary» baş döwlet gullugynyň 2021-nji ýylyň 19-njy awgustynda çykaran 259-iş belgili karary bilen tassyklanan, «Ýaprak jynsly agaç materiallary. Tehniki şertler» atly TDS 1668-2021 belgili döwletara standarty (mundan beýläk - TDS 1668-2021 belgili döwletara standarty);

30) «Türkmenstandartlary» baş döwlet gullugynyň 2021-nji ýylyň 28-nji sentýabrynda çykaran 282-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Basgançaklaryň, balkonlaryň, üçekleriň, basgançak marşlarynyň metal germewleri. Umumy tehniki şertler» atly TDS 1736-2021 belgili döwletara standarty (mundan beýläk - TDS 1736-2021 belgili döwletara standarty);

31) «Türkmenstandartlary» baş döwlet gullugynyň 2022-nji ýylyň 06-njy ýanwarynda çykaran 04-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Binýatly boltlar. Umumy tehniki şertler» atly TDS-24379.0-2012 belgili döwletara standary (mundan beýläk - TDS-24379.0-2012 belgili döwletara standarty);

32) «Türkmenstandartlary» baş döwlet gullugynyň 2022-nji ýylyň 06-njy ýanwarynda çykaran 04-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, «Binýatly boltlar. Ölçegler we gurnawlar» atly TDS-24379.1-2012 belgili döwletara standarty (mundan beýläk - TDS-24379.1-2012 belgili döwletara standarty).

§3. Esasy talaplar

6. Taslama düzülende şu aşakdakylar göz öňünde tutulmalydyr:

1) umumy desgalaryň, şeýle hem aýry-aýry elementleriniň giňişlikdäki üýtgewsizliginiň zerur bolan berkligini we durnuklylygyny gurluşygyň ähli (taýýarlama, gurnama) döwürlerinde we ulanyşda üpjün edýän gurnawçylyk çyzgytlaryny (shemalaryny) kabul etmelidir;

2) gurluşygyň doly bahasyny we gurluşygyň tamamlanýan ýylyna çenli azaldylýan çykdaýjylaryň bahasyny göz öňünde iň amatly gurnawçylyk netijeleri kabul etmelidir;

3) binalar we başga desgalar üçin işlenilip taýýarlanan umumy, şol sanda gurnama demirbeton gurnawlar üçin bir görnüşli gurnawlary we önümleri ulanmalydyr;

4) gurnawlaryň materiallaryny esasy gurluşyk materiallarynyň ykdysady çykdaýjylary boýunça tehniki düzgünler babatda bellenen tertipde tassyklanan howpsuzlyk düzgünleriniň talaplaryna laýyklykda saýlap almalydyr;

5) bir meýdançada ýerleşdiriljek desgalar üçin gurluşyk önümleri we materiallary saýlanyp alnanda umumy meýdany bir nusga getirme (unifisirleme) talaplaryny berjaý etmelidir;

6) desgalaryň gumawlar germewleriniň materiallaryny, olaryň bezeglerini we boýaglaryny daş-töweregindaki gurulýan binalaryň binagärçiligi bilen baglaşdyrmalydyr;

7) tüsse çykaryjy turbalardan we çekiji diňlerden, nebit we nebit önümlerinden bugarmak arkaly atmosfera howasyna zyýanly önümleri azaltmaly, rezerwuarlardan we turba geçirijilerden topraga suwuklyklaryň siňmegine ýol bermezlik boýunça çäreleri geçirmek arkaly daşky gurşawy goramagyň talaplaryny berjaý etmelidir.

7. Desgalaryň gurluşyk gumawlaryny hasaplamak we taslamak TGK 2.02.01-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryň, TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryň, TGK 2.03.02-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryň, TGK 2.03.11-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryň we TGK 2.03.12-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryň, şeýle hem şu Kadalaryň talaplaryna laýyklykda göz öňünde tutulmalydyr.

50°C-dan ýokary tehnologiki temperaturanyň yzygiderli täsir etmek şertlerinde işlemek üçin niýetlenen beton we demirbeton desgalary taslanylanda TGK 2.03.04-2.25 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda temperatura täsirleriniň talaplary berjaý edilmelidir.

50°C-dan pes tehnologiki temperaturasynyň yzygiderli täsirine sezewar bolan desgalaryň statiki kesgitlenmedik we olarda tehnologiki we klimatiki temperaturalaryň bilelikdäki täsiri esasynda temperaturanyň üýtgemegi 40°C-dan ýokary bolan demirbeton gurnawlary taslanylanda desgalaryň elementlerindäki temperatura güýçlerini göz öňünde tutmak zerurdyr. Güýçleri kesgitlemek üçin temperaturanyň materiallaryň fiziki-mehaniki düzümine täsirini hasaba almazdan, TGK 2.03.04-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryny ulanmaga ýol berilýär.

8. Desgalary adatça, ýanaşyk binalaryň, desgalaryň we geçelgeleriň bölüji okuna parallel ýerleşdirmeli, şonda desgalaryň bölüji oklaryny jaylaryň sütünleriniň bir nusga getirilen (unifisirlenen) torlary bilen baglanyşdyrmalydyr.

Tunnelleriň, kanallaryň, galereýalaryň we estakadalaryň ugurlary iň gysga uzynlyga we mümkin bolan iň az öwrümlere, şeýle hem ýollar we beýleki kommunikasiýalar bilen kesişýän ýerlere eýe bolmalydyr we TGK 2.09.01-2024 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda kesgitlenmelidir.

9. Pyýada ýörelýän tunnelleriň, galereýalaryň we estakadalaryň ölçegleri şu aşakdakylar esasynda kabul edilmelidir:

1) tunnelleriň we galereýalaryň beýikligi poluň derejesinden beklemeleriň ýa-da örtgileriň çykyp duran gurnawlaryň aşagyna çenli - 2 metrden az bolmaly däldir (ýapgyt tunnellerde we galereýalaryň beýikligi pola bolan kadaly ölçemeli);

2) tunnelleriň, galereýalaryň we estakadalaryň giňligi 1 metr ini üçin 2000 adam /sagatda bir ugurda hyzmat ediş mümkinçiliginiň ýagdaýyna görä hasaplanýar, ýöne 1,5 metrden az bolmaly däldir.

10. Konweýer (üznüksiz) tunnelleriň, galereýalaryň we estakadalaryň içki ölçegleri TDS-12.2.022-80 belgili döwletara standartynyň talaplary boýunça kabul edilmelidir.

Konweýer (üznüksiz) galereýalaryň içki ölçegleri alnanda tehnologiki guramanyň talaplaryna laýyklykda goýlan konweýerleri (üznüksizlikleri) ulanyş döwründe has uly göwrümli konweýerlere (üznüksizliklere) çalyşmak mümkinçiligini üpjün etmek üçin galereýa giňliginiň ätiýaçlygyny üpjün etmäge rugsat berilýär. Agramlary we giňligi boýunça ätiýaçlygyň möçberini taslama resminamalaryny tassyklaýan inženerçilik guramasy tarapyndan.

11. Kabelleriň ýerleşdiriljek ýerzeminleri, kanallary, tunnelleri, galereýalary we estakadalary şu Kadalaryň we elektrik gurnamalaryny gumarnagyň düzgünleriň (mundan beýläk - EGGD) talaplaryna laýyklykda taslama edilmelidir.

Ulanylýan bug we gyzgyn suw geçirijileriniň ugry boýunça kanallar, tunneller we estakadalar üçin niýetlenen bug we gyzgyn suw turbageçirijileriniň we howpsuz işlemeginiň düzgünlerine laýyklykda taslanmalydyr.

12. Ýerzeminleri, tunnelleri we kanallary partlama howply ýa-da howa bilen deňeşdirilende 0,8-den ýokary dykyzlygy bolan partlaýjy ýa-da zäherli gazlary ulanýan, şeýle hem partlaýjy tozan bilen üpjün edilmegine ýa-da emele gelýän daşky gurluşlaryň ýerleşýän ýerlerinde A we В toparly binalarda göz öňünde tutulmagyna ýol berilmeýär.

Kadadan çykma hökmünde A we В toparly önümçilik jaýlarda we çäklerde açyk yapjagazlary we ganawlary gurmaga, eger-de tehnologiki prosesiň talaplaryny ýapjagazsyz we ganawsyz üpjün edip bolmaýan bolsa ýol berilýär.

Bu ýagdaýlarda ýapjagazlar we ganawlar ygtybarly, üznüksiz işleýän akýan ýa-da akdyryjy-çekiji şemalladyjy bilen üpjün edilmelidir:

1) meýdany 50 m2 köp ýa-da uzynlygy 30 metrden ýokary bolan açyk ýapjagazlardan çykýan basgançaklaryň sany azyndan iki bolmalydyr;

2) açyk ýapjagazlardan çykalgalar garşy tarapyndaky jaýyň polunyň derejesinde gurnalmalydyr.

Bellik - Bug we gaz dykyzlygy howa bilen deňeşdirilende 0,8-den az bolan maddalary ulanýan ýa-da gaýtadan işleýän önümçiliklerde çuňlugy 0,5 metrden köp bolmadyk şemalladylmaýan kanallary (tehnologiki prosesiň talaplaryna laýyklykda zerur bolsa) gurmaga rugsat berilýär.

13. Zäherli, ýeňil ýanýan we ýanyjy suwuklyklary, zäherli we ýanyjy gazlary, bug ýyladyş turbageçiriji ulgamlary, şeýle hem pyýada tunnellerde we galereýalarda zäherli maddalary daşaýan turbalary çekmäge, islendik maksatly tranzit kabellerini daşamaga ýol berilmeýär.

Adamlary kabel desgalary (ýörite kabel geçiriji gutulary) arkaly jaýlardan çykarmagy (ewakuasiýa edilmegi), şeýle hem howa çykaryjylary kabel desgalary arkaly tranziti göz öňünde tutmaga rugsat berilmeýär. Kabel desgalar (ýörite kabel geçiriji gutular) hökmany ýagdaýda tüsse çykaryjy ulgamlar bilen üpjün edilmelidir.

14. Açyk kran we ýük düşüriji demir ýol estakadalary taslanylanda, ol ýerde işçileri amatsyz meteorologik täsirlerinden goramak üçin jaýlary göz öňünde tutulmalydyr. Bu maksatlar üçin uzak iş ýerlerinden jaýa çenli aralyk 300 metrden geçmese, goňşy binalaryň ýa-da estakadalaryň ýanaşyk binalrynyň jaýlaryny ulanmaga rugsat berilýär. Jaýlar TGK 2.08.13-2021 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyk gelmelidir.

15. Desgalaryň atmosfera howasynyň yzygiderli çyglylyga sezewar bolýan beton we demirbeton gurnawlarynyň kese elementleri (germewaç, tekjeler we şuňa meňzeşler) gidroizolýasiýa we suwy päsgelçiliksiz akdyrýan ternawlar bilen üpjün edilmelidir.

16. Ýük düşürilýän demir ýolunyň estakadalarynyň hyzmat edýän meýdançalarynyň, açyk kran estakadalarynyň, işleýiş minaralary we beýleki desgalar ýörelende typmagynyň öňüni almak we ýagşyň we ereýän suwlaryň akmagyny üpjün etmek üçin taslama edilmelidir. Agaç düşemede tagtalaryň arasyndaky boşluklar 20 mm bolmalydyr.

Polat düşemelerde gözenekleri TDS-23120-2016 belgili döwletara standartyna laýyklykda göz öňünde tutulmalydyr.

17. Ýerzeminleriň, tunnelleriň, kanallaryň, direg diwarlaryň we beýleki ýerasty desgalaryň taslamalarynda çäklendirilen ýerlerde topragy doldurmak boýunça yzyna gömme görkezmeleriniň talaplaryna laýyklykda dykyzlanan toprak bilen gömmegiň zerurlygy barada görkezmeler bolmalydyr.

18. Açyk desgalaryň polat diregleriniň direg plitalarynyň aşagy ýeriň meýilleşdirilen belliginden, adatça 150 mm-den ýokary bolmalydyr.

19. Gurluşyk gurnawlary we tehnologiki enjamlary minus 65°C-a çenli daşky howanyň hasaplanan temperaturasynda we 50°C çenli binýatlaryň betony gyzanda ulanylýan betona we demirbeton gurnawlara (binýatlar, güýçli pollar, diwarlar we şuňa meňzeşler) anker boltlar «Gurnawlary we enjamlary berkitmek üçin anker boltlary» atly şu Kadalaryň 2-nji goşundysyna laýyklykda berkidilmelidir.

Degişli esaslandyrmada binýatlara (meselem, yrgyldamany peseldijilerde, elimleme arkaly we başgalar) enjamlary berkitmegiň başga usullaryny ulanmaga ýol berilýär.

20. Üýtgeýän toklaryň täsir edýän zolagynda ýerleşýän ýerasty desgalar 7GK. 2.03.11-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda elektrik poslamadan goralmalydyr.

Desgalaryň polat gumawlary ýere birikdirilen bolmalydyr.

21. Nebit we nebit önümleri we gazgolderler üçin beýik desgalar, ýerasty we ýerüsti rezerwuarlar taslananda bellenen tertipde tassyklanan binalary we desgalary ýyldyrymdan goramagyň gurnama we taslama düzmek boýunça kadalaşdyryjy resminamalaryna laýyklykda ýyldyrym goragy göz öňünde tutulmalydyr.

22. Beýik desgalar (siloslar, suwbasyşly minaralar, gradirnýalar, tüsse turbalary, sorup çykaryjy minaralar, kömür we magdan şahalar we kömür kopýorly minaralar) taslanylanda, «Türkmenhowaýollary» döwlet gullugynyň talaplaryna laýyklykda howa gämileriniň uçuş howpsuzlygyny üpjün edýän çäreler göz öňünde tutulmalydyr.

23. Desgalar gurulmaga meýilleşdirilende guruljak meýdançada binagärlik-kompozit täsirini hem-de ýerüsti we sygymly desgalary (nebit we nebit önümleri üçin rezerwuarlar), şol sanda içki kärhana meýdanlary, magistrallary we ulag geçelgelerini, direg diwarlary gurlanda dikligine meýilleşdiriliş elementleriniň emele gelmegine we çäkleriň abadanlaşdryş işlerini göz öňünde tutmalydyr.

24. Tüsse turbalary, sorup çykaryjy diňleri, gradimýalary we beýleki beýik desgalary, adatça, binalaryň has çetki diwarlarynyň gapdalynda ýerleşmelidir. Ýagtylyk düşýän boşluklary bar bolan binalaryň diwarlaryndan, bu desgalar meýilnamada diametri ýa-da binanyň garşysyndaky uzynlykda az bolmadyk aralykda ýerleşmelidir, TGK 2.09.01-2024 belgili we TGK 2.09.04-09 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda ýerine ýetirilmelidir.

25. Golaýda duran tüsse turbalarynyň, sorup çykaryjy diňleriniň, gradirnýalaryň we beýleki beýik desgalaryň birmeňzeş bölünişleri, fakturasy we daşky üstüniň reňki, ýeke-täk belgileme reňki we bir görnüşli yşyklandyrlan meýdançalary bolmalydyr, ýagny bu desgalar, eger-de, ol 120 metrden ýokary bolmasa, biri-birinden olaryň beýikliginden uly bolmadyk aralyga ýa-da ol 120 metrden ýokary bolsa, bu beýikligiň yarysyndan uly bolmadyk bolmalydyr.

26. Beýik, ýerüsti we sygymly (ýere gömülmedik) desgalar taslanylanda, kärhananyň umumy binagärlik netijelerine laýyklykda olaryň reňk netijesi işlenilip düzülmelidir.

Desgalaryň we binalaryň içindäki we töweregindäki howpsuzlygy gowulandyrmak üçin, wideogözegçilik we wideoýazgy enjamlaryny ornaşdyrmak bolýar.

II bap. ÝERASTY DESGALAR

§1. Direg diwarlary

27. Kadalaryň şu paragrafynyň talaplary şäherleriň we şäherçeleriň senagat kärhanalarynyň çäklerinde, hem-de demir ýollarda we awtomobil ýollarynyň içki meýdançasynda we eltýän ýollarynda tebigy esaslarda galdyrlan aýratyn duran direg diwarlary taslanylanda ýerine ýetirilmelidir.

Bellik - Şu Kadalar gidrotehniki desgalarynyň we magistral ýollaryň direg diwarlary üçin ulanylmaýar.

28. Direg diwarlaryny, adatça, demirbetondan ýuka diwarly burçly profilden, şol sanda kontrforslar (diwar berkidijiler) we anker dartyjylar bilen taslamalydyr.

Gabaraly (massiw) direg diwarlaryny betondan, butobetondan, ýörite tehniki- ykdysady esaslandyrlanda but daş örmeden taslamaklyga ýol edilýär.

29. Direg diwarlarynyň esasy ölçeglerini (umumy beýikligi, düýbüniň ini), adatça, 0,3 metre köpeltmek hökmünde kesgitlenmelidir.

30. Direg diwarynyň düýbüniň ýerleşýän çuňlugy TGK 2.02.01-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryň talaplaryna laýyklykda bellemelidir. Direg diwarlarynyň ýerleşýän iň pes çuňlugy gaty däl topraklarda azyndan 0,6 metr, gaty topraklarda azyndan 0,3 metr bolmalydyr. Suwly ganaw bar bolsa, ýerleşme çuňlugy ganawyň düýbünden bellenilýär.

31. Uzynlygyna ugrukdyrylan direg diwarynyň düýbüni kese ýa-da 0,02-den köp bolmadyk ýapgyt bilen kabul etmelidir. Has uly ýapgytlykda düýbi basgançak e ýerine ýetirilýär.

Keseleýin ugurda direg diwarynyň düýbi kese ýa-da gömme tarapa ýapgytlygy 0,125-den köp bolmaly däldir.

32. Temperaturanyň kiçelme sepleriniň arasyndaky aralygy monolit butobetonly we gurnawçylyk armirlenmesiz betonly direg diwarlarda 10 metrden köp bolmaly däldir, gurnawçylyk armirlenme bar bolan monolit beton gurnawlarynda 20 metr, monolit we gurnama-monolit demirbeton gurnawlarynda 25 metr we gurnama demirbeton gurnawlarynda 30 metr kabul edilmelidir. 

Gurnawlary hasaplamak arkaly barlananda temperaturanyň kiçelme sepleriniň arasyndaky aralygy artdyrmaklyga ýol berilýär.

33. Awtomobilleriň geçelge tarapyndan awtomobil ulagynyň ýükli rampalar üçin direg diwarlarynyň beýikligi ýükleýän we düşürilýän meýdançasyndan ýa-da ýollaryň ulag geçelgesiniň üstüniň derejesinden 1,2 metre deň bolmalydyr.

Demir ýol ulagynyň ýük we ýolagçy rampalary üçin direg diwarlarynyň beýikligi relsleriň uçlarynyň derejesinden 1520 mm ölçegli üçin 1,1 metre we  750 mm ölçegi üçin 0,75 metre deň bolmalydyr.

34. Pyýada gatnawynyň mümkin bolan ýerlerinde, direg diwarlarynyň 1 metr beýiklikli germewi bolmalydyr.

Direg diwarlarynyň ugruna awtomobil ýollar ýerleşende, direg diwarlaryň golaýynda iň azyndan 0,4 metr beýiklikdäki daş daşy bolan iň azyndan 0,75 metr inlikde ýanýoda göz öňünde tutulmalydyr. 

35. Iň ýakyn demir ýolunyň okundan göni aralyklarda direg diwarynyň içki gyraňyna çenli iň az aralyk 2,5 metrden az bolmaly däldir.

36. Demir ýol düşekleriniň oý ýerlerinde iň ýakyn demir ýolunyň okundan göni aralyklarda şpallaryň aşagynyň we ondan ýokary derejesinde direg diwarynyň daşky gyraňyna çenli iň az  aralyk 3,1 metrden az bolmaly däldir. 

37. Ýoluň egri aralyklarynda iň ýakyn demir ýolunyň okundan direg diwaryna çenli iň az aralygyny şu Kadalaryň 1-nji tablisasyna laýyklykda artdyrmak zerurdyr. 

1-nji tablisa

38. Direg diwarlarynyň boşluklaryna yzyna gömmek – zeýkeş (drenaž) ulgamy geçirilen (çäge ýa-da iri bölekli) topraklar bilen doldurylmalydyr. Ýerli baglanyşdyryjy topraklary, ýagny çägesöw we toýunsow topraklary ulanmaga ýol berilýär. Soňundan yzyna gömmek üçin agyr we çeýe toýunlary, şeýle hem düzüminde organiki we ereýän goşundylary agramy boýunça 5%-den köp bolan topraklary ulanmaga ýol berilmeýär. Yzyna gömme topraklar hökmany dykyzlandyrlan bolmalydyr.

39. Diwarlaryň diregleriniň üsti, gömme tarapy izolýasiýa bilen goralmalydyr. TGK 2.03.11-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda bitum erginleri ýa-da mastika bilen boýag izolýasiýa ulanmaga ýol berilýär.

Diwarlaryň diregleri binalaryň daşynda ýerleşende topragyň direg tarapy çagyldan ýa-da owradylan daşdan, daşdan diwar zeýkeş (drenaž) ulgamynyň gurluşy 0,04 uzaboýuna ýapgyt bilen göz öňünde tutulmalydyr. Direg diwarlarynda her 3-6 metrden zeýkeşden (drenaž) ulgamyndan suwuň çykmagy üçin deşikler göz öňünde tutulmalydyr.

40. Ýapgyt dagyň üstünde meýdançalara diwarlaryň gyraňlary bilen atmosfera howasynyň suwlaryny toprak tarapa sowmak üçin suw sowujy ganawlar gurulmalydyr.

41. Direg diwarlary demir ýollaryň we awtomobil ulaglaryň hereket edýän düzüminden emele gelýän agramy öz içine alyp, opurylma prizmasynda ýerleşýän wagtlaýyn agramlary nazara almak bilen gömlen topragyň işjeň basyşyndan döreýän agramlar üçin göz öňünde tutulmalydyr. 

42. Direg diwarlary üçin topragyň basyşy «Topragyň basyşyny kesgitlemek»  atly şu Kadalara 3-nji goşundy – (mundan beýläk - şu Kadalara 3-nji goşundy) laýyklykda kesgitlenmelidir.

Direg diwarlarynyň burçluklarynyň işjeň basyşy, diwaryň aňyrsynda şina şekilli simmetriki (gysga arka konsolynda bolsa - simmetriki däl) prizmanyň opurylmagynyň dörän şertlerinden başlap kesgitlenmelidir. Şeýle ýagdaýlarda topragyň basyşy ýapgyt tekizliginde burçuň aşagy bilen q0 dikligine geçirilen hereket bilen kabul edilýär. Ähli topraklar konturda (sudurda) abcd diwaryň agramyna goşulýar (şu Kadalaryň 1-nji suraty).

Direg diwarlarynyň burçluklaryndaky hasaplama e = q0 we d = j hem uly diwarlar bilen deň derejede amala aşyrylýar.

Gysga yzky konsolynda haçanda prizma tekizliginiň opurylmasy diwarlaryň yzky gyraňlary bilen kesişende topragyň basyşyny şertli ýapgyt tekizliginde nokadyň üsti bilen geçirilen а we с, eger diwarlaryň ýokarysyndan opurylmanyň tekizligi bilen kesişmesine çenli aralyk 0,25h ýokary galdyrylmaýar, bu ýerde h - diwaryň (topragyň üstünden düýbine çenli) beýikligi.

Haçanda opurylma tekizligi diwary  0,25h, aşakda kesýän bolsa, onda topragyň basyşyny dik meýdançalar we prizma opurylmasynyň eňňit (pandys) gyraňlary üçin aýratynlykda kesgitlenmelidir.

Surat 1. Direg diwarlarynyň hasaplama çyzgytlary (shemalary)

а - uly; b - burçlaryň profili

43. Topragyň işjeň basyşynyň has uly bahasyny kese üstde gömmäniň birmeňzeş bölüşdirilen agramlary q, eger-de agramlarda hasaba alýan enjam bar bolsa, bu agramlar prizma opurylmasynyň ähli çäginde ýerleşende kesgitlenmelidir.

44. Birinji toparlaryň çäkli ýagdaýlary üçin direg diwarlary (göterijilik ukyby boýunça) hasaplanylanda şu aşakdaky hasaplamalar geçirilmelidir, ýagny: 

1) süýşmä garşy diwarlaryň durnuklylygy; 

2) direg diwarlarynyň düýbiniň aşagynda topragyň esaslarynyň durnuklylygy (daş däl topraklar üçin); 

3) adaty esaslarynyň berkligi; 

4) gurnawlarynyň elementleriniň we düwünleriň birikmeleriniň berkligi.

Ikinji toparlaryň çäkli ýagdaýlary hasaplanylanda (ulanmaklyga ýaramlylygy boýunça) barlaglary geçirmek zerurdyr: 

1) ýol berilýän deformasiýa esaslary; 

2) jaýryklaryň açylmagynyň ýol berilýän ululygynda gurnawlaryň elementleri.

45. Diwarlaryň süýşmä garşy durnuklylygynyň hasaplamak diwarlaryň düýbünde (tekiz süýşme) we doňaklygyň döwülen üsti boýunça  (çuňluk süýşmesi) şu şertlerde amala aşyrylmalydir:

bu ýerde:

Fsa - kese tekizlikdäki ähli süýşýän güýçleriň çaklamalarynyň jemine deň süýşýän güýçler:

gc - iş şertleriniň kabul edilýän koeffisiýenti: tozanlardan başga çägeler üçin, gc = 1; tozanly çägeler, şeýle-de durnukly ýagdaýda tozanly-toýunly topraklar üçin gc = 0,9; durnuksyz ýagdaýda tozanly-toýunly topraklar üçin, gc = 0,85.

Gaty topraklar üçin: 

1) Şemalladylmaýan we gowşak şemalladylýan  gc = 1;

2) şemalladylýan gc = 0,9; 

3) güýçli şemalladylýan gc = 0,8;

gn – desgalary bellemek boýunça ygtybarlylyk koeffisiýenti, kabul edilýän 1,2; 1,15 we 1,1 degişlilikde I, II we III toparlara degişli binalar we desgalar üçin, Gurnawlar düzülende binalara we desgalara jogapkärçiliginiň derejesini göz öňünde tutmagyň düzgünlerine laýyklykda bellenen;  

Fsr - kese tekizlikdäki saklanýan ähli güýçleriň çaklamalarynyň jemine deň  saklaýan güýç:

bu ýerde: 

Fv - dik tekizlikdäki  saklanýan ähli güýçleriň çaklamasy;

jI we cI - şu Kadalara 3-nji goşundysyna laýyklykda kesgitlenýän, topragyň esaslarynyň udel tirkegi we içki sürtülmäniň burçlaryna degişlilikde;

b - doňaklygyň üstüniň kese ýapgyt burçy; 

А - diwaryň düýbiniň meýdany; 

Еhr - topragyň işjeň däl garşylygy. 

Gowşak (passiw) topraga garşylyk, typmagyň çaklanylýan tekizligi bilen, düýbüň öňdäki gyraňynyň üstünden geçirilen dik tekizligiň kesip geçýän ýeriniň çuňlugyna çenli göz öňünde tutmalydyr.

Süýşmä garşy direg diwarlarynyň durnuklylygynyň hasaplamalary burçuň üç bahasy üçin  b:b = 0 - tekiz süýşme, b=0,5 jI we b = jI - çuňlugyň süýşmesi amala aşyrylmalydyr.

Diwaryň düýbiniň süýşmegi (b=0) (3) formuladaky jI и сI hasaplanan topragyň häsiýetleri jI üçin 30°-dan ýokary bolmaly däldi, сI üçin 5kPa (0,5 tg/m2) we işjeň däl topraga garşylygyň koeffisiýenti lhr = 1 deňdir.

46. Gaty toprakdaky direg diwarlarynyň süýşmä garşy durnuklylygy şu şertlerde (1) barlanmalydyr, bu ýerde  Fsr  (4) formula boýunça kesgitlenýär:

bu ýerde: 

Fv, Ehr - belgilenmeler (3) formuladaky ýaly;

f – gaty toprak boýunça düýbiň sürtülmesiniň koeffisiýenti, synaglaryň netijeleri boýunça kabul edilen, ýöne 0,65-den köp bolmaly däldir.

47. Düýbiň aşagyndaky diwarlaryň topragyň esaslarynyň durnuklylygyny hasaplama şu şertlerde geçirilmelidir:

  bu ýerde:

  gc, gn - belgilenme (1) formuladaky ýaly; 

Nu - TGK 2.02.01-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda kesgitlenen esaslaryň çäkli garşylygynyň dikleýin düzüji güýçleri.

48. Hasaplanan güýçler (egreldiji pursatlar, kadaly we kese güýçler) kesgitlenilende burçdaky profiliň direg diwarynyň elementlerinde ýumrulma prizmasynyň çäklerindäki üstde ýerleşýän wagtlaýyn agramlary nazara alyp, topragyň kese basyşynyň ph intensiwligi gönüden-göni diwaryň yzky üstünde täsir edýän, topragyň agramyndan we direg diwaryň binýadynyň gönüden-göni dabanynyň üstünde ýerleşýän wagtlaýyn agramlardan emele gelýän dik basyşyň pv intensiwligi bolsa diňe oňa täsir edýän hökmünde kabul edilmelidir. 

49. Deformasiýa boýunça esaslary hasaplama TGK 2.02.01-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda topragyň adaty basyşynda amala aşyrylmalydyr.

Epýur dartgynlylygyny adatça, trapesiýa görnüşli kabul etmelidir. Dartgynlanan üç burçly epýura, şeýle şertlerde direg diwarlarynyň binýadynyň düýbiniň umumy meýdanynda gysylan meýdanynyň zolagy azyndan 75% bolsa ýol berilýär. 

§ 2. Ýerzeminler

50. Şu paragrafyň talaplary aýratyn duran ýa-da oturdylan önümçilik maksatly ýerzeminler taslananda berjaý edilmelidir.

51. Ýerzeminler adatça bir gatly taslama edilmelidir. Tehniki talaplar boýunça kabel geçirmek üçin tehniki gatly ýerzeminleri gurmaga ýol berilýar.

Esaslandyrylan ýagdaýlarda köp sanly kabel çekilýän tekjeleri bilen ýerzeminleri gurmaga rugsat berilýär.

52. Bir aralyk ýerzeminlerde aralyk ululygy adatça 6 metr bolmalydyr, tehnologiki talaplar bilen kesgitlenen bolsa 7,5 metr aralyga rugsat berilýär.

Köpgatly ýerzeminler, adatça, 6х6 we 6х9 metr sütün gözenekleri bilen ýerine ýetirmelidir.

53. Ýerzeminiň polundan örtgi plitalarynyň gapyrgalarynyň aşagyna çenli beýikligi 0,6 metre köpeldilen bolmalydyr, emma 3 metrden az bolmaly däldir.

Ýerzeminlerde kabel geçirilen ýagdaýynda tehniki gatlaryň aralygynyň beýikligi azyndan 2,4 metr bolmalydyr.

54. Ýerzeminlerdäki geçelgeleriň beýikligi 2 metrden az bolmaly däldir.

55. Gurnama aýna-gapy ýerlerini ýerzeminiň örtgi gurnawynyň ýokarsynyň deňinde oda çydamlylyk çägi edil örtginiňki ýaly oturtma plitalar bilen beklemelidir. Ulanylýan aýna-gapy ýerlerini sehiň arassa polunyň çözlenýän deňinde oturtma plitalar bilen beklemelidir.

56. Ýerzemin jaýlarynyň pollaryny özbaşdak suw sowujy ulgamlary göz öňünde tutmak bilen lagymyň taraplaryna ýapgyt ýerleşdirmelidir. Ýapjagazlary çabga we başga görnüşli lagymlara birikdirmek gadagandyr.

57. Ýerzeminleriň diwarlaryny, adatça, dik oturdylýan göteriji demirbeton panellerinden taslamalydyr. Ýerzeminleriň diwarlaryny demirbeton bloklardan we monolit demirbetondan taslamaga rugsat berilýär.

58. Ýerasty suwlaryň bar ýerinde ýerzemin jaýlary TGK 2.03.11-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda gidroizolýasiýa bilen goralmalydyr.

Esasy gorag çäresi hökmünde ýerzeminiň ähli polunyň tutuş aşagynda galtak-gatlak zeýkeşlerini oturtmak zerurdyr.

59. Ýerzeminlerde temperaturanyň kiçelme seplerini monolit üçin 60 metr, gurnama we gurnama - monolit gurnawlar üçin 120 metrden uly bolmadyk aralykda gurnamalydyr (Temperaturanyň kiçelme deformasiýasyny hasaplamazdan). Temperaturanyň kiçelme sepleriniň aňryçäk aralygy bellenende temperatura blogynyň ortasynda wagtlaýyn sep gurnamalydyr.

60. Ýerzeminiň binýady yzyna gömülende iki garşylyklaýyn tarapdan beýikligi 1 metrden köp bolmadyk gatda galdyrmalydyr.

61. Pola 100kPa-dan köp agramlar düşýän jaýlarda we binalarda, adatça ýerzeminler goýulmaly däldir.

62. Ýerzeminleriň daşky diwarlary birinji we ikinji toparlaryň çäkli ýagdaýlary boýunça direg diwarlarynyňky ýaly şertleri göz öňünde tutmalydyr. Ýerzeminleriň diwarlary üçin gurnawlaryň çuň süýşmä garşy durnuklylygynyň hasaplamasyny b = 0,5 jI we b = jI bolanda şu Kadalaryň kyrk bäşinji bölegi boýunça geçirmek bolmaýar. 

63. Wagtlaýyn agramlardan we öz agramyndan topragyň kese işjeň basyşyny şu Kadalara 3-nji goşundy boýunça kesgitlenmegi zerurdyr.

64. Ýerzeminiň bir taraplaýyn ýüklenmesinde wagtlaýyn agramlaryň hasaplamalary ýerine ýetirilmelidir topragyň çeýe garşylygyny hasaba almak bilen ýerzeminiň garşylykly tarapynda kesgitlenmelidir, topragyň dökülmesine gyşarma modulyna baglylykda Е, ýol berilýän baha şu formula boýunça kesgitlenilýär:

bu ýerde:

h1 - poluň derejesinden örtginiň aşagyna çenli aralyk, ýaýyň bahasy birden köp bolmaly däldir; 

b1 = 0,7 esaslary toprak bilen gömülende; 

b1 = 0,9 hem-de, az gysylan toprak bilen; 

Е - toprak esaslarynyň deformasiýa moduly. 

65. Ýerzeminiň gurnawlarynyň çyzgytlaryň (shemalaryň) hasaplamalary keseleýin çarçuwada, diwarlardan durýan, sütünler we direglenen örtgilerde olaryň elementlerinde kabul edilýär (şu Kadalaryň 2-nji suraty).

Surat 2. Ýerzeminiň kese çarçuwalarynyň hasaplama çyzgyty (shemasy) 

66. Ýerzeminiň kese çarçuwasyna girýän diwary (şu Kadalaryň 3-nji suraty) topragyň deformasiýa moduly Е bilen häsiýetlendirilýän maýyşgak esasa söýenýän çäksiz gatylygyň binýadyna gysdyrylan we ýokarsynda şarnirli direlen beýikligi boýunça üýtgäp duran gatylygyň özeni (sterženi) ýaly hasaplamalydyr.

Surat 3. Ýerzemiň diwarlarynyň hasaplama çyzgydy (shemasy) 

67. Topragyň işjeň basyşyny şu Kadalara 3-nji goşundy boýunça agramlary bölmek bilen simmetriklikde  ph 1,2,3 we birtaraplaýyn ph 4,5,6  bilen hasaplamalydyr.

Ýerzeminiň diwaryndaky güýçleri diwaryň uzynlygynyň birligi üçin ýokarky diregdäki R reaksiýa baglylykda pürsli gurnawlardaky ýaly kesgitlemelidir.

68. Agramlaryň simmetriki hereketlerindäki reaksiýalary R1 şu formula boýunça kesgitlenýär:

bu ýerde:

ph 1, ph 2, h2, h3 – şu Kadalaryň 3-nji suraty;

k – binýadyň öwrülmesi sebäpli R1 reaksiýasynyň üýtgemegini göz öňünde tutýan koeffisiýent: 

bu ýerde: 

 w - deň kabul edilen koeffisiýent: 6 - М we Q kanagatlanarly bahalary üçin;               3 - olaryň otrisatel bahalary üçin, şeýle-de  М0 и Fsa üçin (şu Kadalaryň 3-nji suraty);

Еb - betonyň çeýelik moduly; 

Е - topragyň esaslarynyň deformasiýa moduly; 

b - binýadyň diwarlarynyň düýbiniň ini; 

Ih - tred - diwaryň galyňlygy boýunça kesgitlenilýän we şu aşakdaky formula bilen hasaplanylýan, 1 metr diwaryň galtaşmasynyň inersiýa pursaty: 

bu ýerde: 

 t1 - ýokarky bölekde diwaryň galyňlygy; 

t2 - hem-de, aşaky bölekde (binýat bilen galtaşma derejesinde);

G1 - topragyň agramynyň bahasy we wagtlaýyn agramlarda binýadyň daşky tarapynyň simmetriki ýerleşmesi;

е - goşmaça güýjüň ekssentrisiteti G1 (G2) binýadyň düýbiniň agyrlyk merkezine görä deňsizligi;

v1 we v2 – şu Kadalaryň 2-nji tablisasy boýunça kabul edilen we beýikligi boýunça diwarlaryň galyňlygynyň üýtgemegini göz öňünde tutýan koeffisiýentler.

2-nji tablisa

69. Kese agramlaryň birtaraplaýyn hereketleriniň reaksiýasynda R2 (11) formula boýunça kesgitlenýär:

bu ýerde:

 ph 4, ph 5 - 3-nji surat;

G2 - binýadyň daşky tarapynda bir taraplaýyn wagtlaýyn agramlaryň agramy onuň ýerleşmesinde;

k1 – ýerzeminiň birtaraplaýyn ýüklenmesinde ötrginiň kesişmeginiň R2, reaksiýasynyň üýtgemegini göz öňünde tutýan koeffisiýent:

                                   (12)

bu ýerde:

k0 - deň kabul edilen koeffisiýent; 4 – bir gatly ýerzeminler üçin, 3 – iki gatly üçin, 2 - üç gatly ýerzeminler üçin, 0 - örtgi bilen kesişmedik ýerzeminler üçin; 

Е’ - (6) formula boýunça kesgitlenilýär. 

70. Ýerzeminiň diwarlarynyň düýbüň esas bilen birleşmesi boýunça süýşmegine garşy durnuklylygynyň hasaplamasyny, şeýle hem binýadyň düýbüniň astyndaky esasyň topragynyň durnuklylygyny degişlilikde (1), (3), (4), (5) formulalar boýunça ýerine ýetirmelidir.

71. Ýerzeminleriň diwarlarynyň hasaplamasynda süýşmedäki saklaýjy güýji Fsr  (3) formula, süýşüriji güýji Fsa simmetriki agramlarydan binýadyň düýbiniň derejesinde  (13) formula boýunça kesgitlenilýär: 

Fsa =

– R1+

(ph1+ ph3)

(h2+ h3)

(13)

72. Binýadyň düýbiniň derejesindaki Mo simmetriki agramlary (14) formula boýunça kesgitlenilýär: 

Bir taraplaýyn agramlardan Fsa we М0, (13) we (14) formulalara meňzeş kesgitlemelidir,  R1 bilen R2, ph1 - ph4 we ph3 -  ph6   degişlilikde çalşylýar. 

73. Eger-de ýerzeminiň diwarlarynyň süýşmegine garşy durnuklylygyny binýadyň ölçegleri bilen üpjün edilmeýän bolmasa, meselem boşluklary oturtmak we şuňa meňzeşler ýaly süýşmeginiň öňüni almak üçin çäreleri görmelidir. Bu ýagdaýda binýadyň düşeginiň derejesindäki deň täsir edýän daşarky agramlaryň ýapgyt burçy nola deň kabul edilýär. 

74. Binýadyň aýlawyna päsgel berýän gurnawlar bar bolsa (tutuş binýat plitasy, içerki karkas üçin kesişýän lentalar (zolaklar) we şuňa meňzeşler), onda koeffisiýenti nola deň kabul etmelidir.

75. Ýerzeminlerden W, G we D toparlarynyň jaýlaryna halas ediş çykalgalary we basgançaklary, W toparynyň ýerzeminleri ýa-da ýanýan materiallaryň ammarlary üçin ýangyn howpsuzlygyň talaplary, şeýle hem ýangyjy gaplamalarda ýanmaýan materiallar TGK 2.09.02-2020 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda göz öňünde tutmalydyr.

76. Kabel ýerzeminleri we ýerzeminleriň kabel gatlary ýangyn söndüriji enjamlar bilen üpjün edilip, göwrümi 3000 m3-den köp bolmadyk böleklere bölünmelidir.

77. Her ýerzemin bölüminden kabel ýerzemininden ýa-da ýerzemin kabel gatlaryndan azyndan iki çykyş bolmalydyr, çykalgalar jaýlaryň dürli tarapynda ýerleşmelidir.

Çykalgalarda 25 metrden uzyn petikler bolmaz ýaly ýerleşdirilmelidir. Hyzmat edýän işgärden golaýdaky çykalga çenli ýoluň uzynlygy 75 metrden geçmeli däldir. Ikinji çykalga W, G we D toparlarynyň şol bir derejesinde ýerleşýän goňşy jaýynda (ýerzemin, ýerzemin gaty, tunnel) ýerleşdirmäge rugsat berilýär. W toparly jaýlara çykylanda halas ediş (ewakuasiýa) çykalgasynyň ýolunyň umumy uzynlygy 75 metrden geçmeli däldir.

78. Kabel ýerzeminlerinden (ýerzeminleriniň kabel gatlary) we otaglaryň arasyndaky gapylar ýangyna garşy, iň ýakyn çykalga tarap açylmaly we öz-özi ýapylýan enjamlar bolmalydyr.

Gapylaryň sepişikleri berkidilmelidir.

79. Ýag (nebit) ýerzeminlerden we ýerzeminleriň kabelli gatlaryndan halas ediş (ewakuasiýa) çykalgalary, adatça, gönüden-göni daşyna çykýan aýratyn basgançaklar arkaly amala aşyrmalydyr. Ýerüsti gatlara eltýän umumy basgançagy ulanmaga rugsat berilýär, bu ýagdaýda ýerzemin jaýlary üçin bir gatyň beýikliginde oda çydamlylyk çägi azyndan 1 sagat ýangyna garşy ýapyk germew arkaly birinji gatyň deňinde basgançakly ýeriň beýleki böleginden aýrylan daşaryk özbaşdak aýratyn çykalga gurulmalydyr. 

Göni daşary çykalga gurmaga mümkinçilik bolmasa, G we D toparly jaýlarda şu Kadalaryň ýetmiş bäşinji böleginiň talaplaryna laýyklykda gurmaga rugsat berilýär.

80. Ýag ýerzeminleriň meýdanyna garamazdan we göwrümi 100 m3-den köp bolan kabel ýerzeminlerinde awtomatiki ýangyn söndüriji enjamlar bilen üpjün etmek zerurdyr. Kiçi göwrümli kabel ýerzeminlerinde awtomatiki ýangyn duýduryşlary bolmalydyr. Energiýa desgalarynyň kabel ýerzeminleri (AES, TES, GRES, GES we şuňa meňzeşler) meýdanyna garamazdan awtomatiki ýangyn söndüriji enjamlar bilen üpjün edilýär.

81. Meýilleşdirilen ýer belliklerinden aşakda 1 metrden gowrak çuňlaşdyrylan А, B we W toparlara degişli, meýdany 400m2-den köp bolmadyk aýrybaşga durýan bir gatly nasos stansiýalaryny (ýa-da özbaşdak otaglary) göz öňünde tutmaga ýol berilýär.

Bu jaýlarda şu aşakdakylar göz öňünde tutulmaly:

1) poluň meýdany 54 m2-den köp bolmadyk, jaýdan üzňeleşdirilen (izolirlenen) bir basgançakly halas ediş (ewakuasiýa) çykalga;

2) poluň meýdany 54 m2-den köp bolan, jaýyň iki garşylyklaýyn tarapynda, iki halas ediş (ewakuasiýa) çykalga.

Ikinji çykalgany A, B we W toparly jaýlardan üzňeleşdirilen (izolirlenen) şahtada ýerleşýän dik basgançakda gurnamaga rugsat berilýär. 

82. Ýerzeminleriniň çykalgalarynyň öňünde bosagalary we poluň derejesindäki tapawutlara ýol berilmeýär. Ýag (nebit) ýerzeminlerinden başga, çykalgalar basgançaklar ýa-da rampalar bilen 300 mm beýiklikde bolmalydyr.

§3. Tunneller we kanallar

83. Kadalaryň şu paragrafynyň açyk usullar bilen gurulýan (konweýer (üznüksiz), gaplamak, pyýada geçelgeler, kommunikasiýa, kabel we utgaşdyrylan tunneller we kanallar taslananda berjaý edilmelidir.

84. Tunnelleriň, kanallaryň (göteriji gurnawlaryň öňe çykyp duran bölekleriniň arasyndaky) beýikligi we ini 0,3 metr köpelmelidir.

85. Tunnelleri we kanallary, adatça, bir nusga getirilen (unifisirlenen) demirbeton elementlerinden gurnalyp taslanylmalydyr. Tehniki-ykdysady esaslandyrlanda monolit demirbetondan ýasalan tunnelleri ýa-da olaryň elementlerini (öwrüm burçlary, kameralary we başgalar) ulanmaga rugsat edilýär.

Pyýada geçilýän tunnelleri timarlamak üçin ýeňil arassalamaga we ýuwmaga mümkinçilik berýän, uzak wagta çydamly, tygşytly ulanmaga aňsat ýanmaýan materiallary ulanmalydyr.

86. Kabel kanallary eredilen metal, ýanyjy we çalt ýanýan suwuklyklar, ýokary temperaturaly suwuklyklar ýa-da kabelleriň daşyny bozýan maddalar guýulyp biljek ýerlerde ýerleşdirmeklige rugsat edilmeýär.

87. Tunnellerde we kanallarda azyndan 0,002 uzaboýuna ýapgytlygy we  azyndan 0,01 keseligine ýapgytlygy göz öňünde tutmak zerurdyr. Tunnellerde her 100-150 metrden suwuklyklary ýygnamak üçin we olary lagyma akdyrmak üçin  çukurlary gurnamaly, suwuklyklary ýygnamak üçin çukurlaryň kanallary guýularda ýa-da kameralarda göz öňünde tutulmalydyr. Çukurlary ýagyş suwy we lagymyň başga görnüşleri bilen birikdirmek gadagandyr.

Pyýada geçilýän tunnelleriň uzaboýuna ýapgytlygyny 0,04-den, keseligine 0,01-den köp bolmaly däldir. Degişli esaslandyrmada poly uzaboýuna ýapgytsyz gurnamaga rugsat berilýär.

88. Binalaryň we ýollaryň daşynda ýerleşýän tunneller we kanallar, adatça, ýeriň üstünden örtügiň ýokarsyna çenli azyndan 0,3 metr çuňluga gömülmelidir.

Diňe hyzmat edýän işgärleriň baryp bilýän germewlenen ýerlerinde kabelli kanallaryň örtgüsiniň üstüniň belligini ýeriň meýilleşdiriş belliginiň deňinde göz öňünde tutmaklyga rugsat edilýär.

89. Awtoulag ýollarynyň aşagynda ýerleşýän tunneller we kanallar ýol örtüginiň ýokarsyndan örtügiň ýokarsyna azyndan 0,5 metre çenli çuňluga gömülmelidir, demir ýollaryň aşagynda ýerleşende şpallaryň aşagyndan 1 metrden az bolmaly däldir.

90. Sehleriň içinde tunnelleri we kanallary ýerleşende poluň belligi örtükleriň ýokarsynyň iň pes çuňlugy, adatça kabul edilmelidir, ýagny: 

1) tunneller üçin - 0,3 metr;

2) kanallar üçin kanalyň örtüginiň ýokarsyndaky belgi poluň belgisine deň bolup biler. 

91. Kanallar we tunneller hasaplanan bolmalydyr: 

1) birinji toparyň çäkli ýagdaýlary üçin (göterijilik ukyby arkaly) - gurnawlaryň elementleriniň we birikme düwünleriniň berkligi üçin;

2) ikinji toparyň çäkli ýagdaýlary üçin (kadaly ulanma ýaramlylyk boýunça) - deformasiýalaryň we jaýryk açmalaryň ininiň rugsat berlen bahalary üçin.

92. Tunnelleriň we kanallaryň gurnawlarynyň hasaplamalarynda wagtlaýyn dikligine agramlar arkaly simmetrik we bir taraplaýyn ýüklemesini göz öňünde tutmak zerurdyr. Hasaplamany düzümi bozulmaýan (üýtgemeýän) toprak (esasyň topragy) üçin Е deformasiýa moduly we gömülýän toprak üçin Е deformasiýa moduly bilen häsiýetlendirilýän birmeňzeş ýagdaý görnüşinde maýyşgak esasy kabul edip, dik we kese ugurlarda topragyň maýyşgak garşylyk görkezmegini nazara alyp ýerine ýetirmeli. Deformasiýa Е modulyny (6) formula boýunça kesgitlemek bolýar.

93. Simmetriki ýüklenmesinde (şu Kadalaryň 4-nji suraty) tunneliň aşaky düwnünde egrelme pursaty М1 örtginiň plitasyna şarnir bilen direg pursaty (15) formula boýunça kesgitlenilýär:

bu ýerde: 

 k – aýlanmagy sebäpli aşaky düwündäki pursatyň üýtgemegini göz öňünde tutýan koeffisiýent:

N1 - kadaly güýç (şu Kadalaryň 4-nji a suraty); 

yN, yM - formula boýunça kesgitlenýän koeffisiýentler:

bu ýerde: 

av - düýbüň çeýeliginiň görkezijisi:

(15) - (19) formulalarda indiki bellikler kabul edilendir:

Iv - düýbüň 1 metr kesiminde inersiýa pursaty; 

Е -  toprak esaslarynyň deformasiýa moduly; 

 v3, v4 – şu Kadalaryň 3-nji tablisasyna laýyklykda diwarlaryň galyňlygynyň üýtgemegini göz öňünde tutýan we beýiklikdäki diwaryň galyňlygyna baglylykda, ýokarky t1 we aşaky t2 tunneliň böleklerindäki kabul edilen koeffisiýentler. 

 3-nji tablisa 

Diwardaky güýçlenmeler sütünler üçin, iki diregde ýatýan, agramlar bilen  ph1, ph2,  ýokarky diregde  üýtgeýiş  (söýeg) R1  we direg pursaty bilen  M1 aşaky diregde kesgitlenmelidir. 

Ýokarky söýegde güýçlenme  R1 (20) formula boýunça kesgitlenýär:

Düýpdäki güýçler sütünleri üçin, çeýe esaslarda ýatýan deformasiýa moduly Е bilen simmetriki güýçler N1 we M1 pursatlary bilen ýüklenmäni kesgitläp bolýar (şu Kadalaryň 4-nji a suraty). 

Surat 4. Örtrgi plitalarynyň derejesinde şarnirleri tunneliň 

 hasaplama çyzgydy (shemasy) 

а - simmetrik ýüklenme; b - bir taraplaýyn ýüklenme

94. Kese agramlar bilen ph3, ph4 bir taraplaýyn ýüklenme bilen tunneliň aşaky çep burçundaky (şu Kadalaryň 4-nji b suraty) pursat (21) formula boýunça kesgitlenýär: 

bu ýerde: 

k1 - aşaky düwünde örtginiň süýşmeginiň hasaby boýunça üýtgeme pursadyny göz öňünde tutýan koeffisiýent;

                                                         (22)

Е - (6) formula boýunça kesgitlenýär;

Galan belgilenmeler (15) formuladaky ýaly; 

Ýokarky söýegde güýçlenme R2 meňzeş ýagdaýda (20) formula boýunça kesgitlenilýär. 

Tunneliň aşaky kese süýşmesiniň pursaty tunneliň aşaky sag düwünindäki kiçi ululyklary nula deň kabul edilýär.

Ýüklenen (çep) diwarlaryň güýçlenmesi simmetriki agramlaryndan diwardaky güýçlere meňzeş ýagdaýda kesgitlenilýär. Düýpdäki güýçler simmetriki agramlardan, ýöne bir taraplaýyn pursadyň М2 goşmaçasy bilen meňzeş ýagdaýda güýçlenme bilen kesgitlenilýär (şu Kadalaryň 4-nji suraty).

Ýüklenmedik direg (sag) diwarlarda güýçlenme çeýe esasda ýatýan topragyň deformasiýa moduly Е we süýşmedik kese diregi bolan düýbüň derejesinde ýüklenmeleri ýokarky ujuna R2 güýji bilen sütünleriňki ýaly kesgitlenýär.

95. Tunnelliň üsti topragyň üstünden 2 metrden köp gömülende, şeýle hem ýerleşiş çuňlugyna seretmezden q £ 9,81 kPа intensiwlikli üstde ýerleşýän wagtlaýyn agramlarda tunnelleriň hasaplamasyny diňe doly agram bilen simmetrik ýüklenmede ýerine ýetirmäge ýol berilýär. 

96. Ýapyk tunnellerde we kanallarda diwaryň ortasyndaky şarnir düwünlerindäki hasaplama güýçleri gurnawlaryň toprak bilen täsiri ýüze çykan (keseleýin güýçler we pursatlar) hasaplanma güýçleriniň  üýtgemelerini göz öňünde  tutmak bilen kesgitlenilýär. 

97. Çaklanýan ýerasty suw derejesinden aşakda ýerleşýän tunneller we kanallar ýapylanda hasaplanma agramlary (23) formula boýunça hasaplanýar: 

bu ýerde: 

åG - tunneliň ýa-da kanalyň bir metr uzynlygynda täsir edýän agramlaryň ygtybarlyk koeffisiýentiniň, dik hasaplanan iň az hemişelik agramlarynyň jemi; 

А -  uzynlygy bir metrde tunneliň we kanalyň düýbiniň meýdany; 

hw – ýerasty suw derejesinden tunneliň we kanalyň düýbüne çenli (beton işleri hasaba alynmadyk) aralygy; 

gw - suwuň udel agramy 1-e deňdir; 

gf  - 1,2-ä deň kabul edilen agramlaryň ygtybarlyk koeffisiýenti.

98. Senagatyň aýry-aýry pudaklarynyň kärhanalarynyň gurluşygyny taslamak boýunça kadalaşdyryjy resminamalarda göz öňünde tutulan ýagdaýlardan başga,  konweýerden (üznüksizden), kommunikasiýa (kabelden başga) tunnellerden çykalgalar, azyndan 100 metrden üpjün edilmelidir, ýöne ikiden az bolmaly däldir.

Bellikler

1. Kommunikasiýa tunnellerden çykalgalary içinden, berk stasionar basgançaklardan ýa-da ýeňil açylýan gapakly we ildirgiçli enjamlaşdyrylan lýuklar bolup biler.

2. Kabel tunnellerde çykalga aralygy ýag (nebit) bilen doldurylan kabeller üçin 120 metre, beýleki kabeller üçin 150 metre çenli ulaltmaga rugsat berilýär. 

3. Sehleriň arasyndaky kabel tunnellerinden çykalgalar, adatça howalandyryjy (wentilýasiýa) kameralar bilen utgaşdyryp ýeriň üstündäki böleginde ýerleşdirmelidir. Bu çykalgalardaky basgançaklar dik bolmaly we ýeriň ýüzündäki gapylary daşyna açylmalydyr. Çykalganyň kamerasy tunneliň esasy böleginden ýanmaýan ýangyna garşy germew arkaly bölünmelidir.

4. Sehleriň içindäki kabel tunnelerinden çykalgalar basgançak gözenekleriniň üsti bilen (binanyň ýokary gatlaryna eltýän) ýa-da diňe birinji gata alyp barýan aýratyn basgançaklar arkaly üpjün edilmelidir. Basgançaklaryň we basgançak gözenekleriniň hökmany daşary (şu Kadalaryň togsan dokuzynjy böleginiň talaplaryny göz öňünde tutup) birinji gatdaky jaýa çykalgasy bolmalydyr. Çykalga üçin umumy basgançak gözenekleri (binanyň ýokary gatlaryna eltýän) ulanylanda kabel tunnelleri üçin basgançak gözeneginde 1 sagat ýangyna çydamly, ýanmaýan gözenek bilen bölünen aýratyn daşary çykalga gurulmalydyr. Eger çykalga üçin binanyň birinji gatyna eltýän basgançak niýetlenen bolsa, onda ol ýangyna garşy germewler bilen hökmany germewlenmelidir, şonda tunnelden basgançaga çykalgada tambur göz öňünde tutulmalydyr. Kabel tunnelerinden çykylýan basgançak meýdançalary beýleki ýerzemin jaýlaryndan çykalgalary gurnamak üçin ulanylyp bilner.

99. Konweýer (üznüksiz), kommunikasiýa we kabelli tunnellerden çykalgalar daşaryk (kärhananyň çägine, ilatly ýer we şuňa meňzeş) ýa-da oda çydamlylyk derejesine gögä G we D toparlarynyň jaýlary göz öňünde tutulmalydyr.

Kabel tunnelleriniň çykalgalarynyň gapylary tunnelden çykylýan tarapa açylmaly we özi gulplanýan gulp bilen enjamlaşdyrylmalydyr.

Eger çykalga daşary eltyän bolsa, gapylar ýanýan materialdan ýasalmagyna rugsat berilýär, oda çydamlylyk çäkleri standartlaşdyrylan däldir.

Eger çykalga jaýa eltyän bolsa, gapylar özi gulplanýan, sepişikleri berklenen we azyndan 0,6 sagat (36 min) oda çydamlylyk derejesine eýe bolmalydyr.

Sehleriň içindäki (binalaryň içindäki) tunnellerde gulplar tunnellerden bolşy ýaly, jaýdan hem, eger-de bu jaý elektrotehniki ýa-da kabelli bolsa, açarsyz açylmalydyr, eger-de çykalga kabelli tunnellerden bolan ýagdaýynda başga ýanaşyk önümçilik jaýa alyp barýan bolsa, gulplar açarsyz diňe tunnellerden açylmalydyr. 

100. Ýanmaýan materiallary we magdanlary daşamak üçin niýetlenen aşaky tunnellerden çykalgalar her 100 metrden, emma ammaryň gyraňynda ýerleşdirilende ikiden az bolmaly däldir. Aralyk çykalgalary gurmak üçin uzaboýuna konweýerleriň aşagynda ýa-da olaryň üstünde geçelgeli we ambaryň çäklerinden daşyna çykalgaly keseligine tunnelleri göz öňünde tutmalydyr.

101. Tunnelleriň direlýän çykgynsyz ahyryndan iň golaý çykalga çenli aralyk 25 metrden köp bolmaly däldir.

Uzynlygy 50 metre ýetýän tunnelllerde, tunneliň öňi ýapyk ujundan çykalga çenli uzynlygy 25 m-den köp bolmadyk ýagdaýynda, bir çykalgany üpjün etmäge rugsat berilýär. 

102. Tunnelleriň lýuklaryny geçelgelerde, binalara, desgalara, başga lýuklara we guýulara degrip we demir ýolunyň 2 m-den golaý ýerleşdirmeli däldir.

103. Her 300 metrden az bolmadyk turbalary geçirmek üçin niýetlenilen kommunikasion tunnelleriň göni gidýän ýerlerinde uzynlygy 4 metrden az bolmadyk we geçirilýän turbanyň has uly diametrinden az bolmadyk plýus 0,1 metr, emma 0,7 metrden az bolmadyk inlilikde gurnama aýna-gapy ýerleri göz öňünde tutmalydyr.

Gurnama aýna-gapy ýerleri ýygnalyp düzülen demirbeton plitalar bilen beklemek zerurdyr.

104. Kanallarda daşky ýa-da ýangyna garşy diwarlaryň we A, B we W toparlara degişli ýanaşyk jaýlaryň arasyny bölýän diwarlaryň (germewleriň) aşagynda oda çydamlylyk çägi diwarlaryň oda çydamlylygyna laýyk gelýän, ýöne 0,75 sagatdan (45 min) az bolmadyk ýanmaýan materiallardan ýapyk diafragmalary gurmak zerurdyr.

Ýeňil ýanýan we ýangyjy suwuklykly ýa-da ýanyjy gazly turbalar geçirmek niýetlenen kanallarda ýanaşyk jaýlaryň arasyny bölýän diwarlaryň aşagynda diwaryň okundan her tarapa üsti 1metrden az bolmadyk uzynlykda kanalyň tutuş beýikligine çägäni gömme ýerine ýetirilmelidir. Her 80 metrden kanalyň uzynlygy boýunça uzynlygy 2 metrden az bolmadyk çägesow böwetler gurmak zerurdyr.

Bellik - Gizlin howa geçiriji kanallarda diafragmalaryň ýerine ýangyn saklaýjy klapanlary goýmaga rugsat berilmeýär.

105. Tunneller 150 metrden köp bolmadyk uzynlykdaky böleklere bölünen ýagdaýynda tünnellerde (pyýada we kabellerden başgalar) ýagly geçirijileri gurmaga rugsat berilýär. Bölümleriň arasyndaky germewleriň oda çydamlylyk çägi azyndan 0,75 sagat (45 min), germewlerdäki gapylaryň bolsa azyndan 0,6 sagat (36 min) bolmalydyr.

106. Kabel tunnelleri we kanallary oda çydamlylyk çägi 0,75 sagatdan (45 min) az bolmadyk ýanmaýan materiallardan ýerine ýetirmek zerurdyr.

Kabel tunnelleri ýangyna garşy ýanmaýan germewler arkaly özbaşdak böleklere bölünmelidir. Tunneliň böleginiň uzynlygy 150 metrden köp bolmadyk, ýagdan doldurylan kabellerde bolsa 120 metrden köp bolmaly däldir. 

Otaglaryň arasyndaky gapylar ýangyna garşy, gulpsuz özi ýapylýan bolmalydyr, sepişikleri berkidilmeli we iň ýakyn çykalga tarap açylmalydyr.

107. Kanallary sökülip düzülýän ýanmaýan örtükler (plitalar, lotlar we başgalar) bilen taslamalydyr.

Düşelen pollary bolan jaýlarda (mysal üçin, şit dolandyryş jaýlarda) aşagyndan ýanmaýan ýa-da kyn ýanýan material bilen goralan düşelen, onuň üstünden gara gyzgynlygyna sozulýan galaýy ýa-da 0,5 sagatdan (30 min) az bolmadyk oda çydamlylyk çägi üpjün edýän ýuka listli basyrgy polat bilen örtülen agaç şitlerden kabelli kanallaryň örtgilerini gurmaga rugsat berilýär.

Örtgileriň göterýän gurluşlary bolmalydyr. Örtginiň aýratyn elde göterilýän elementiniň agramy 50 kg-dan geçmeli däldir. Önümçilik jaýlarynda we elektrik jaýlarda sehiň göterýän-ulag enjamynyň (köpri kranlary, asma bir pürsden edilen, tallar we şuňa meňzeşler) hereket edýän zolagynda, şeýle hem binalaryň daşarda, göçme göterýän-ulag enjamynyň hereket edýän zolagynda örtgi elementiniň agramy kadalaşdyrylmaýar.

108. Tunneller we kanallar TGK 2.03.11-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda olara ýerasty we ýerüsti suwlaryň aralaşmagyndan goralmalydyr.

109. Kabelli tunneliniň bir belliginden başgasyna geçmekligi 15°C-dan köp ýapgytly eňňidiň (pandusyň) ýa-da ýapgyt 1:1 köp bolmadyk ýapgytly basgançak arkaly amala aşyrylmalydyr. Görkezilen geçelge diňe bir bölümiň çäklerinde bolmalydyr, basgançaklary ýa-da ýapgytlary gönüden-göni bölüji germewleriň golaýynda gurmaklyk gadagan edilýär. Basgançakdan ýa-da poluň ýapgyt ýerinden bölüji germewe çenli aralyk 1,5 metrden az bolmaly däldir.

110. Islendik maksatly tunnelleri tozan, tüsse we gazlar bilen hapalanmadyk zolaklardaky üstde ýerleşýän we rewersli gurluşlar bilen enjamlaşdyrylan, üznüksiz hereket edýän esasy şemalladyjy gurluşlar arkaly şemallatmalydyr. 

111. Kabelli tunneller impuls berlende ýangyn söndüriji ulgamdan ýa-da ýangyny duýduryş ulgamdan awtomatik usulda öçýän, her bölümiň özbaşdak şemalladyjy (wentilýasiýasy) bilen üpjün edilmelidir.

112. Awtomatik usulda ýangyn söndüriji enjamlar sehiň içindäki içki göwrümi 100 m3-dan köp bolan şu aşakdaky tunnelleri enjamlaşdyrmalydyr:

1) kabelli tunneller;

2) utgaşdyrylan (kabelleri geçirip) tunneller, olarda 12-den gowrak kabeller geçirilen.

Awtomatik ýangyn duýduryşy göz öňünde tutulmalydyr:

1) içki göwrümi 20-den 100 m3 çenli bolan sehiň içindäki kabelli tunnellerde;

2) 5-den 12-ä çenli kabeller geçirilen sehiň içindäki utgaşdyrylan tunnellerde;

3) içki göwrümi 50 m3-den köp bolan sehara kabelli tunnellerde;

4) 12-den köp kabeller geçirilen sehara utgaşdyrylan tunnellerde.

113. Sehleriň arasyndaky kabelli tunnellerdäki ýangynlary göçme serişdeleriň gönüden-göni ýangyn ojagyna suw ýa-da ýokary derejede köpürjik berýän ýangyn söndüriji awtomobilleriň ýa-da stasionar oturdylan suw pürküjileri ýa-da köpürjik emele getirijileri bolan gury turbaly ulgamlaryň kömegi bilen söndürilmelidir.

Göçme ýangyn tehnikasyndan her bir bölümiň içine ýangyn söndüriji serişdeleri bermek üçin tunnellerden çykalgalary we şemalladylýan şahtalary ulanmalydyr.

Eger-de tunnellerden çykalgalaryň we wentilýasion şahtalaryň arasyndaky aralyk 30 metrden geçýän bolsa, tunnelleriň içine ot söndüriji maddanyň berilýän ýerleriniň arasyndaky aralyk 30 metrden geçmez ýaly ýagdaýda ýerleşýän goşmaça lýuklar göz öňünde tutulmalydyr.

Ýangyn söndüriji serişdeleri bermek üçin lýuklaryň ölçegleri 700´700 mm ýa-da diametri 700 mm bolmalydyr, lýuklar iki gat metal gapaklar bilen ýapylmalydyr, şolardan aşaky daşyndan gulplamak üçin enjam bolmalydyr. Diňe ýangyn söndüriji serişdeleri bermek üçin niýetlenen lýugyň gapaklarynyň astynda basgançaklar ýa-da tutawaçlar bolmaly däldir.

Tunnellerde gury turbaly ulgamlar we ýangyn söndüriji stasionar ulgamlar gurlanda goşmaça lýuklar talap edilmeýär.

§4. Aşak goýberilýän guýular

114. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalary guýularyň içki göwrümini peýdalanmak arkaly çuňlaşdyrylýan desgalaryň gurluşy we çuň diregler üçin niýetlenilen aşak goýberilýän guýular taslanylanda berjaý edilmelidir.

115. Meýilnama boýunça aşak goýberilýän guýularyň, adatça, tegelek ýa-da onuň içine çyzylan köpburçluk görnüşi bolmalydyr. Monolit guýulary gönüburçly görnüşde taslamak bolýar. Guýynyň gönüburçly şekilinde burçlaryny tegelemek zerurdyr.

116. Gönüburçly guýularyň daşary çykýan tegelek taraplarynyň diametrini we ölçegini, adatça, 6 metrden 24 metre çenli – 3 metr köpelmelidir, 24 metrden 60 metre çenli bolsa – 6 metr köpelmelidir. Bu ölçegleri 0,6 m köpeldilmegine rugsat berilýär. 

Guýularyň beýikligi boýunça ölçegini 0,6 metr köpeldilip alynmalydyr.

117. Meýilnama boýunça taraplarynyň ölçegleriniň 1:2-den gowrak gatnaşygy bolan gönüburçly guýularda kese göterýän germewleri ýa-da wagtlaýyn (aşak goýberilýän döwründe) diregleri göz öňünde tutmak zerurdyr.

118. Guýular beýleki desgalara ýanaşyk bolanda desgalaryň çökmekliginiň tapawudyny göz öňünde tutmalydyr.

119. Daşly topraklarda, şeýle hem süýşgünli, karstly ýa-da boşlukly meýdançalarda gurluşyk etmän, guýulary, adatça, tiksotrop örtükde gurşalýan ýuka diwarly taslamalydyr.

120. Guýularyň gurnama demirbeton diwarlaryny tekiz panellerden ýa-da B25-den az bolmadyk topara degişli agyr betondan ybarat iri göwrümli içi boş bloklardan taslamaly. Gurnama gurnawlary bitewileşdirmek üçin betonyň ýa-da erginiň topary birleşdirilýän elementleriň betonynyň toparyndan pes bolmaly däldir. 

Guýularyň monolit demirbeton diwarlaryny B15-den az bolmadyk agyr betondan taslamalydyr.

121. Guýularyň monolit demirbeton diwarlaryny topary B15-den az bolmadyk agyr betondan taslamalydyr.

122. Suwlulandyrylan topraklara çümdürilýän guýularyň betonynyň suw geçirmezligi boýunça taslama kysymy W4-den az bolmaly däldir, betonyň sowuga çydamlylygy boýunça kysymyny we ortaça dykyzlygyny TGK 2.03.02-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda kabul etmelidir.

123. Guýynyň diwarlarynda we düýbünde topragyň kese basyşy basyşlaryň jemi hökmünde kesgitlenmelidir, ýagny:

1) esasy - toprakdan ýa-da tiksotrop ergininden we goşmaça çümdürilmegi netijesinde ýüze çykýan guýynyň üýtgemegi. 

124. Guýynyň çümdürilýän döwründe topragyň esasy kese basyşyny (24) formula bilen kesgitlenýär:

bu ýerde:   

c0, j0 - topragyň udel ilişmesi we içki sürtülme burçy bolup, diwarlaryň örtükleri we elektroosmos ýok bolanda şu aşakdakylara deňdir:

                                                         (25)

k1, k2, k3 – topragyň içki sürtülme burçuna j we gatnaşyga bagly we şu Kadalaryň 4-nji tablisasy boýunça kabul edilýän koeffisiýentler;

r – guýynyň daşky töwereginiň radiusy ýa-da meýilnama boýunça tegelek däl guýularyň şertli radiusy bolup, guýynyň merkezi okundan onuň daşky üstüniň has uzakdaky nokadyna çenli has uly aralyga deň kabul edilýär; 

g - topragyň udel agramy; 

z – topragyň üstünden seredilýän kesilen ýere çenli aralyk; 

q – 20 kPa (2 tg/m2) boýunça kabul edilýän, tutuşlygyna dik birsydyrgyn bölünýän agram, tabşyrykda aýratyn agzalýan ýagdaýlardan başga; 

с – topragyň udel ilişmesi; 

k – süýşmegiň netijesinde topragyň ilişmesiniň azalmagyny göz öňünde tutýan we topragyň konsistensiýasyna baglylykda bellenilýän koeffisiýent.

Birinji toparyň (ýaýyň içinde – ikinji toparyň) çäkli ýagdaýlary boýunça hasaplamalarda k bahasy aşakdaka deň kabul edilýär:

Eger-de guýy topraga dürli görnüşli gatlaklanmalar bilen çümýän bolsa, bu ýagdaýda ph kesgitlenilende seredilýän gatlagyň ýokarsynda ýatan tutuş toprak topragyň ekwiwalent gatlagy bilen çalşyrylyp, onuň seredilýän gatlagyň göwrüm agramy üçin getirilen beýikligi (26) formula boýunça kesgitlenýär:

bu ýerde:  - beýiklikde hn seredilýän gatlagyň üstünde ýatan ählisiniň (n-1) toprak gatlaklarynyň agramy; 

gn - п gatlakdaky topragyň udel agramy.

4-nji tablisa

125. Guýynyň çümdürilýän döwründe tiksotrop ergininiň esasy basyşy (27) formula boýunça kesgitlenýär:

                                        (27)

bu ýerde:

g1 - tiksotrop ergininiň udel agramy.  

Pyçak we toýun gulpunyň bölegindäki esasy kese toprak basyşy (24) formula boýunça kesgitlenmelidir.

126. Ýerasty suwlaryň derejesinden aşakda ýerleşýän topragyň basyşy, suwuň agram täsirini göz öňünde tutup kesgitlenmelidir.

127. Guýynyň diwarlarynyň we pyçagynyň böleginde goşmaça kese toprak basyşy we tiksotrop gatlagynda - diňe pyçagyň böleginde (28) formula boýunça kesgitlenýär:

                                           (28)

Tiksotrop gatlagynyň diwar bölegine goşmaça kese basyş (29) formula boýunça kesgitlenýär:

                                                           (29)

128. Guýynyň meýilnamasynda esasy toprak basyşy deň ölçegli paýlanylmalydyr. 

129. Tegelek guýular meýilnamasynda goşmaça basyşyň paýlanyşy (şu Kadalaryň 5-nji suraty) kanuna görä üýtgemelidir:

                                                       (30)

Surat 5. Esasy ph  paýlanyş we goşmaçasy pad tegelek guýynyň 

üstündäki kese toprak basyş çyzgyty (shemasy)

130. Işleýiş tapgyrynda guýy dynç ýagdaýynda kese toprak basyşynda, hasaplanmalydyr. Esasy kese basyş  (31) formula boýunça kesgitlenýär:

                                               (31)

bu ýerde:

 z - toragyň üstünden seredilýän kesime çenli aralyk; 

l0 - topragyň gapdal basyşynyň koeffisiýenti dynç ýagdaýynda, deň kabul edilýär:

                                              (32)

bu ýerde: 

v - deň kabul edilýän Puassonyň koeffisiýenti:

1) 0,23 - çagylly we iri çägeler üçin;

2) 0,26 - birmeňzeş, ortaça irilikde; 

3) 0,28 - birmeňzeş, ownuk; 

4) 0,30 - birmeňzeş, tozanlaýan;  

5) 0,33 - çägesöw toprak üçin; 

6) 0,35 - birmeňzeş, toýunsow; 

7) 0,38 - birmeňzeş, toýun. 

Eger-de guýy birmeňzeş gatlak bilen topraga çümdürilse, her gatlak üçin esasy toprak basyşynyň bahasy (33) formula boýunça kesgitlenýär:

bu ýerde:

 l0i – göz öňünde tutulýan i toprak gatlagynyň galan ýagdaýynda toprak gapdal basyşynyň koeffisiýenti;

gi, zi – degişlilikde topragyň udel agramy we i gatlagyň üstünden göz öňünde tutulýan guýy kesimine çenli aralyk; 

gi, hi– degişlilikde topragyň udel agramy we her aşaky gatlagyň galyňlygy.

Dynç ýagdaýynda goşmaça kese toprak basyşy (34) formula boýunça kesgitlenýär:

                                            (34)

131. Guýynyň daşky üsti boýunça z çuňlukda topragyň sürtülme Fz güýjüniň 1 metr üçin hasaplanan bahasyny formula boýunça kesgitlemelidir: 

                                        (35)

bu ýerde:

и - pyçagyň ýa-da guýynyň diwarynyň daşky perimetri;

fz - guýynyň gapdal üsti boýunça topragyň sürtülmesiniň 1 m2 meýdanda z çuňlugynda guýynyň işleýiş tapgyryna baglylykda udel güýji we ol şu aşakdaky formulalar boýunça hasaplanýar: 

1) çümdüdilen tapgyrynda:

bu ýerde:

gс - iş şertleriniň deň kabul edilen koeffisiýenti, 1,2 - çagyl, owradylan daş düzüminde bolan dykyz çägeler üçin, 1 - galan toprak üçin;

2) ýüze çykma tapgyrlarynda:

                                            (37)

bu ýerde:

ph1 - ýüze çykma döwründe esasy kese basyş:

Guýy tiksotrop köýnegi çümdürilende köýnegiň zolagyndaky udel sürtülme güýji hasaba alynmaýar toýun gulp zolagynda 20kPa (2 tg/m2) deň kabul edilýär.

132. Guýulary hasaplamak, gurluşyk we iş şertlerinde hereket edýän agramlaryň we täsirleriň iň amatsyz utgaşmalary üçin aşakdakylar ýerine ýetirilmelidir, ýagny:

1) gurluşyk şertlerinde – önümçilik taslamada kabul edilen iş usullarynyň talaplaryny göz öňünde tutýan hasaplama çyzgytlaryna (shemalaryna) laýyklykda;

2) iş şertlerinde – düýbiniň içki diwarlaryň, sütünleriň, örtükleriň we şuňa meňzeş barlagy göz öňünde tutýan hasaplama çyzgytlaryna (shemalaryna) laýyklykda guýynyň içinde ýerleşýän ähli gurluşyk gurnawlaryna we enjamlaryna, şeýle hem guýynyň üstünde ýerleşýän gurluşyk desgalaryna we enjamlaryna agramlary we täsirleri, şeýle hem binalaryň, desgalaryň we enjamlaryň ýanaşyk binýatlarynyň täsirini göz öňünde tutýan hasaplama çyzgytlaryna (shemalaryna) laýyklykda.

133. Guýularyň gurulýan şertlerinde ýüze çykýan agramlar we täsirler üçin aşakdaky hasaplamalar ýerine ýetirilmelidir:

1) diňe daşky diwarlaryň (düýpsiz) barlygyny hasaba alýan hasaplama çyzgytlar (shemalar) boýunça: 

a) guýynyň çümdürilmegi;

b) guýynyň ýa-da wagtlaýyn esasdan aýrylanda (eger-de bu önümçilik işleriň taslamasynda göz öňünde tutulan bolsa) çümdürilmäge degişli onuň birinji ýer gatlagynyň berkligi;

d) guýy çümdürilende daşky diwarlaryň berkligi;

e) tiksotrop örtükde çümdürilýän guýularyň silindrik gabykly görnüşiniň durnuklylygy;

2) daşky diwarlaryň we düýbüň barlygyny hasaba alýan hasaplama çyzgytlar (shemalar) boýunça: 

a) guýynyň üstüniň açylmagy; 

b) düýbüniň berkligi; 

ç) diwarlaryň berkligi;

d) guýynyň golaýyndaky toprak birtaraplaýyn çykarlanda düýbüň süýşmegi (eger-de ol taslamada göz öňünde tutulan bolsa).

134. Guýynyň ulanylýan şertlerinde ýüze çykýan agramlar we täsirler üçin aşakdaky hasaplamalar ýerine ýetirilmelidir:

1) daşky we içki diwarlaryň, düýpleriň, örtgileriň, sütünleriň we başgalaryň berkligi;

2) guýynyň üstüniň açylmagy; 

3) deformasiýalar boýunça guýynyň esaslary. 

135. Aşak goýberilýän guýularyň ähli hasaplamalaryny, esaslaryň deformasiýalar boýunça hasaplamalaryndan başgasyny, birinji toparyň çäkli ýagdaýlary boýunça we gurnawyň ikinji toparyň çäkli ýagdaýlary boýunça ýerine ýetirilýän elementleriniň jaýryklarynyň açylmagy boýunça ýerine ýetirmelidir.

136. Guýynyň çümdürilmeginiň hasaplamasyny aşakdaky şerte görä ýerine ýetirmelidir: 

bu ýerde:

G - agram boýunça ygtybarlylyk gf = 0,9 koeffisiýentini hasaba almak bilen guýynyň we ýüküň agramy; 

F - guýy çümdürilende toprak boýunça guýynyň diwarlarynyň sürtülme güýji; 

Nu - pyçagyň aşagyndaky esasyň çäkli garşylyk güýjüniň TGK 2.02.01-16 belgili kadalary boýunça kesgitlenýän dik düzüjisi;

gf1 - çümdürilmegiň ygtybarlylyk koeffisiýenti: gf1 > 1 guýynyň hereketli pursatynda we gf1 = 1 guýynyň ýa-da ýer gatlagynyň taslama belliginde togtadylýan pursatynda. 

Ýerasty suwlaryň gatlagyndan aşakda çümdürilýän guýular düýbi gurlandan soň islendik topraklarda (düýbüň astynda hemişe hereket edýän zeýkeş (drenaž) ulgamy ýerine ýetirilen ýagdaýdan başgasynda) aşakdaky formula boýunça hasaplanan agramlar üçin üstüniň açylmagyna hasaplanylmalydyr: 

bu ýerde:

åG - agramlar boýunça ygtybarlylyk gf = 0,9 koeffisiýenti bilen agramy hasaba alyp, ähli hemişelik dik hasaplanan agramlaryň jemi;

F1 – üstüniň açylmagy hasaplanylanda sürtülme güýji; 

А – guýynyň esasynyň meýdany; 

hw – ýerasty suwlaryň derejesinden guýynyň düýbüniň esasyna çenli aralyk; 

gw – suwuň udel agramy;

gfw – üstüniň açylmagyna garşy 1,2 deň ygtybarlylyk koeffisiýenti.

Eger-de (40) formula kanagatlandyrmasa, guýynyň üstüniň açylmagyna päsgelçilik döredýän çäreleri (toprakda ankerli gurnawlary gurmak we başg.) göz öňünde tutmak zerurdyr. 

137. Gurluşyk şertlerinde ýüze çykýan agramlaryň çümdürilýän diwarlaryň berkligine hasaplamasyny, haçan-da guýy ýa-da her bir ýer gatlagy taslama çuňlugyna çenli çümdürilende ýerine ýetirmelidir.

138. Demir beton düýbüň berkliginiň hasaplamasyny aşakdaky agramlar üçin geçirilmelidir, ýagny:

1) guýynyň düýbüniň aşagyndaky topragyň gaýtawul bermesine, eger-de guýynyň hemişelik dik agramlarynyň bahalary üstüniň açylma güýjünden köp bolsa;

2) ýerasty suwlaryň gidrostatik basyşyna, eger-de guýynyň hemişelik dik agramlarynyň bahalary üstüniň açylma güýjünden az bolsa (guýy ýanaşyk toprak massiwinde  ankerlenen).

Içki diwarlary we sütünleri bolmadyk guýynyň düýbüniň berkliginiň hasaplamasy maýyşgak esasda ýerleşýän plastinanyňky ýaly, ýerasty suwlaryň gidrostatik basyşyndan döreýän agrama bolsa – deňölçegli bölünen agram arkaly ýüklenen şarnirli diregleri bolan plastinanyňky ýaly ýerine ýetirilmelidir.

Içki diwarlaryň ýa-da sütünleriň daýanýan düýbi degişlilikde gönüburçly panellerden durýan köp aralykly plastina ýaly ýa-da sütünleriň gönüburçly torunyň depesinde direlen plastina ýaly hasaplanylýar.

139. Guýularyň çökmeginiň hasaplamasyny TGK 2.02.01-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda ýerine ýetirilmelidir.

140. Guýunyň gidroizolýasiýasynyň gurnawyny has çuňlaşdyrylan jaýyň polunyň derejesinde ýerasty suwlaryň gidrostatik güýjüniň bahalaryna we TGK 2.03.11-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda guýynyň içki jaýlaryna bildirilýän talaplara baglylykda bellemeli. Diwarlaryň gidroizolýasiýasynyň ýokarky araçägini ýerasty suwlaryň aňryçäk çaklanylýan derejesinden 0,5 metrden ýokarda bellemelidir.

141. Listli polatdan ybarat guýularyň içki tarapdan gurulýan gidroizolýasiýasyny degişli esaslandyrma bar bolanda diňe seýrek ýagdaýda ulanmak bolýar. Gidroizolýasiýanyň hasaplamasy doly gidrostatik güýç üçin ýerine ýetirilmelidir.

III bap. SUWUKLYKLAR WE GAZLAR ÜÇIN SYGYMLY DESGALAR

§1. Nebit we nebit önümleri üçin rezerwuarlar

142. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalary nebit we nebit önümleri üçin polat we demirbeton rezerwuarlar taslananda berjaý edilmelidir.

Bellikler - Şu Kadalar rezerwuarlaryň taslamasyna degişli däldir: 

1. Ýörite maksatly nebit we nebit önümleri üçin.

2. 20°С temperaturada buglaryň maýyşgaklygy 93,6 kPа (700 mm rt. st.) bolan nebit önümleri üçin.

3. 70 kPа (0,7 kgs/sm2) atmosfera basyşdan ýokary içki işçi basyşyň aşagynda saklanylýan nebit we nebit önümleri üçin.

4. Dag känlerinde we gazamat görnüşli rezerwuarlarda ýerleşýän nebit we nebit önümleri üçin. 

5. Tehnologik gurluşlaryň düzümine girýänler üçin.

143. Ýerüsti we ýerasty rezerwuarlaryň taslananda bellenen tertipde tassyklanan nebit we nebit önümleriň ammary, ýangyna garşy kadalaşdyryjy resminamalaryň we TDS 965-2017 belgili döwletara standartynyň talaplaryny göz öňünde tutmalydyr.

144. Rezerwuarlaryň taslamalarynda ulanyş döwründe saklanylýan nebit we nebit önümleriniň bugarmadan ýitgilerini aňryçäk azaltmagy, şeýle-de daşky gurşawy goramak boýunça talaplaryň berjaý etilmegini göz öňünde tutulmalydyr. 

145. Taslananda aşakdaky görnüşli rezerwuarlary kabul etmelidir: 

1) ýeriň üstünde saklamak üçin – gymyldaýan gapakly we stasionar gapakly polat we demirbeton dik silindrik (pontonly we pontonsyz); kese silindrik (polat);

2) ýeriň aşagynda saklamak üçin - demirbeton (silindrik we gönüburçly); garym (tranşeý) görnüşli; polat kese silindrik.

Ýerasty rezerwuarlaryň ýüzüniň aňryçäk peýdaly göwrümini we meýdanlaryny bellenen tertipde tassyklanan nebit we nebit önümleriň ammary, ýangyna garşy kadalaşdyryjy resminamalary boýunça kabul edilmelidir.

Bellikler 

1. Rezerwuarlaryň peýdaly göwrümi  stasionar gapakly rezerwuarlar üçin düýpden aňryçäk doldurylan derejä çenli we gymyldaýan gapakly ýa-da pontonly rezerwuarlar üçin hereketli gurnawlaryň aşagynyň aňryçäk ýokarsyna çenli beýiklikde rezerwuaryň kese kesilen ýerini ýerine ýetirmek bilen kesgitlenilýär.

2. Rezerwuarlaryň geometriki göwrümini diwarjygyň beýikligine rezerwuaryň kese kesilen ýerini köpeltmek bilen kesgitlemelidir.

3. Söndüriji serişdeler saýlanyp alnanda we rezerwuarlaryň toparlarynyň göwrümi kesgitlenilende rezerwuarlaryň geometrik göwrümini kabul etmelidir.

146. Rezerwuarlarda bellenen tertipde tassyklanan nebit we nebit önümleriň ammary, ýangyna garşy kadalaşdyryjy resminamalaryna we şu Kadalara laýyklykda ýangyny söndüriji we sowadyjy gurluşlary göz öňünde tutmalydyr.

Sygymlylygy 1000-den 3000 m3 çenli bolan rezerwuarlar üçin ýeriň ýüzüne 1 metre ýetmeýän gury diregli penogeneratorlary gurnamalydyr. Penogeneratorlaryň sany hasaplama bilen kesgitlenýär, ýöne azyndan iki bolmalydyr.

147. Görnüşlerine we saklanylýan önüme baglylykda, rezerwuarlar tehnologik taslamanyň kadalaryna we TDS-14249-89 belgili döwletara standartyna laýyklykda taslamada göz öňünde tutulan, rezerwuarlaryň içinde ýol berilýän basyşy üpjün edýän gurluşlar bilen enjamlaşdyrylmalydyr.

148. Rezerwuarlaryň gurnawlary olar abatlananda we reňklenende saklanylýan önümiň galyndylaryndan arassalamak, şemallatmak we rezerwuarlary zähersizlendirmek mümkinçilikleri göz öňünde tutulmalydyr.

149. Enjamlaryň (dem alyş enjamyň, abzallaryň we beýleki gurluşlaryň) hyzmat etmegi üçin ähli rezerwuarlaryň stasionar basgançaklary, meýdançalar we beýikligi 1 metrden az bolmadyk tutuş perimetri boýunça germewli ini 0,7 metrden az bolmadyk geçelgeler bolmalydyr.

150. Rezerwuarlaryň tehnologiki, ýagtylyk, gurnama lýuklary, şeýle hem deşik-lýuklar bolmalydyr.

Pontonly ýa-da gymyldaýan gapakly rezerwuarlaryň diwarlarynda olaryň pes ýagdaýynda işgäriň gymyldaýan gurnawlar üçin elýeterliligini üpjün edýän deşik-lýuklary (sowma turbanyň diametriniň iň kiçi ölçegi 600 mm) gurmalydyr.

Deşik-lýuklary rezerwuarlaryň diwarlarynda deşik-lýugyň seredilýän meýdançasy bilen geçilýän meýdançasyny birleşdirýän daşky basgançakdan 6 metrden köp bolmadyk aralykda ýerleşdirmek zerurdyr.

Deşik-lýuklaryň sany we olaryň görnüşi taslamada kesgitlenilýär.

151. Gymyldaýan gapakly rezerwuarlary garyň agramlary 2 kPа-dan köp (200 kgg/m2) bolmadyk ýerlerde gurluşyk üçin ulanmalydyr.

152. Gymyldaýan gapakly rezerwuaryň diwarjygynyň ýokarsyndan ýa-da pontonly rezerwuardaky direg halkadan suwuklygyň aňryçäk derejesine çenli aralygy 0,6 metrden az kabul etmeli däldir.

Stasionar gapakly rezerwuarlarda penokameralaryň kesip ýerleşdirilen aşagyndan suwuklygyň aňryçäk derejesine çenli iň az aralygy önümiň temperatura giňelmesini hasaba almak bilen kesgitlemeli we 100 mm-den az kabul etmeli däldir.

153. Gymyldaýan metal gapaklaryň we pontonlaryň gymyldaýjylygyny gözegçilik we hyzmat etmek üçin elýeterli bolmaly açyk we ýapyk özbaşdak otaglaryň barlygy bilen üpjün etmek zerurdyr.

Metal däl pontonlaryň ýa-da ekranlaryň gymyldaýjylygyny pontonlaryň görnüşi we olaryň taýýarlanylýan materialynyň göwrüm agramy bilen üpjün etmelidir.

Gymyldaýan gapaklaryň we pontonlaryň gymyldaýjylygynyň hasaplamasyny önümiň dykyzlygynyň 7 kN/m3 (700 kgg/m3) şertine görä ýerine ýetirmelidir we 0,3 kPа (30 kgg/m2) möçberdäki kondensatdan döreýän agramy hasaba almalydyr. 

154. Gymyldaýan gapaklaryň çabgaly ýagyş we erän gar suwlaryny rezerwuaryň çäklerinden daşary aýyrýan gurluşlary bolmalydyr.

155. Gymyldaýan gapaklaryň, pontonlaryň we olary ugrukdyryjylaryň germetikligini üpjün edýän  dykyzlaýjylary (burgylary) bolmalydyr.

Taslamada görkezilen temperaturada sowap goýalýan nebit üçin dykyzlaýjylaryň nebitiň diwarlardan gymyldaýan gapaga ýa-da pontona akmagynyň öňüni alýan gurluşlary bolmalydyr.

156. Dykyzlaýjylary gymyldaýan gapakly ýa-da pontonly rezerwuarlarda deşigiň açyk meýdany bilen deňeşdireniňde rezerwuaryň diwarjygy bilen haýsydyr bir bugry arkaly goralmadyk gymyldaýan gapagyň ýa-da pontonyň gyrasynyň arasyndaky 70-den 99% çenli ýitgileriň azalmagyny üpjün edip, 1,0×10-5 m/s-dan az germetiklik koeffisiýenti bilen ulanmalydyr. 

157. Sygymlylygy 5000 m3 we ondan köp rezerwuarlardaky gymyldaýan gapakda burgynyň öňe çykyp duran elementleriniň ýokarsyndan 25-30 sm-den ýokary bolmadyk, ýöne azyndan 1 metr bolan beýiklikde köpürjigi saklamak üçin halkalaýyn polat germewi göz öňünde tutmalydyr. Halkalaýyn germewi rezerwuaryň diwaryndan 2 metr uzaklykda ýerleşmeli we onuň aşaky böleginde gymyldaýan gapagyň üstüne dykyz ýanaşyk bolmalydyr.

Germew we rezerwuaryň diwary arkaly emele gelen halkalaýyn giňişlikden atmosfera suwlarynyň we germewiň aşaky böleginde ýangyn söndürilenden soň köpürjik emele getiriji erginiň akmagy üçin perimetri boýunça biri-birinden 1 metr aralykda ýerleşýän 30 mm diametrli zeýkeş (drenaž) ulgamynyň deşikleri göz öňünde tutmak zerurdyr.

158. Gymyldaýan gapaklaryň we pontonlaryň direg polat söýeglerini rezerwuaryň ulanylýan döwründe gymyldaýan gurnawlaryň astynda olaryň beýikliginiň üýtgemek mümkinçiligi bilen taslamalydyr.

Direg söýegleriň beýikligi şu aşakdaky şertlere laýyklykda kesgitlenmelidir:

1) rezerwuaryň düýbünden gymyldaýan gapaga ýa-da pontona çenli iň az aralyk ulanyş döwründe rezerwuaryň içinde oturdylan enjam ýa-da kabul edip-paýlaýjy sowma turba bilen gymyldaýan gapagyň gutysynyň düýbüniň ýa-da burgy kepçesiniň arasynda 100 mm deşigi üpjün etmelidir;

2) rezerwuaryň düýbünden gymyldaýan gapaga ýa-da pontona çenli aralyk rezerwuaryň diwarynda abatlaýyş döwründe 2 metrden az bolmaly däldir.

159. Metal däl pontonlary ýanmaýan tok geçiriji materiallardan taslamaly ýa-da statik elektrigi aýyrmagy üpjün edýän gurluşlar bilen enjamlaşdyrmalydyr.

160. Gymyldaýan gapaklaryň we pontonlaryň bug-howa garyndysyny aýyrýan we suw üstünde bolşy ýaly, olaryň ýagdaýyny aşakdan bellige alnandaky ýaly olaryň astyndaky basyşy sazlaýan gurluşlary, şeýle hem statik elektrigiň ugruny sowýan gurluşlary bolmalydyr.

161. Stasionar gapakly rezerwuarlar taslanylmalydyr, ýagny:

1) nebit we nebit önümleri üçin goýy buglaryň 26,6 kPа (200 mm rt.st.) we pes basyşy bilen;

2) çalt ýanýan nebit önümleri üçin buglaryň uçgunynyň 28 °С we pes temperaturasy bilen, taslamak üçin tabşyryk boýunça atmosferadan ýokardaky we atmosferadan aşakdaky 70 kPа (7000 mm suw.st.) gazly giňişlikde hasaplanan basyş bilen;

3) çala gyzdyrylýan nebit önümleri üçin 20-den 60 °С çenli içine alyp saklamak temperatura bilen, degişli esaslandyrma bar bolanda ýanmaýan materiallardan ýylylyk izolýasiýa bilen;

4) çala gyzdyrylýan nebit önümleri üçin 60-dan 90 °С çenli içine alyp saklamak temperatura bilen, ýanmaýan materiallardan hökmany ýylylyk izolýasiýa we gyzdyrma gurluşlary bilen;

5) nebit önümleri üçin yzgaryň bolmagyna ýol bermeýän 90 °С-dan ýokary saklamak temperatura bilen, ýangyn howpsuzlygy boýunça goşmaça talaplary (üçegiň aşagyna inert gazlary bermek) hasaba almak we ýanmaýan materiallardan ýylylyk izolýasiýany we daşky gyzdyrma ulgamlary gurmak bilen.

162. Stasionar gapakly rezerwuaryň hasaplamasynda gaz giňişligindäki basyşy bellemeli, ýagny:

1) otdan goraýjylarda we wentilýasion sowma turbalarda 0,2 kPа (20 mm suw.st.) atmosferanyňkydan ýokarda we aşakda;

2) otdan goraýjylarda we goraýjy klapanlarda – atmosferanyňkydan 2,5 kPа (250 mm suw.st.) ýokary ýa-da köp taslamak üçin tabşyryk boýunça we atmosferanyňkydan 0,5 kPа (50 mm suw.st.) aşakda.

163. Polatdan kese silindirli rezerwuarlary gaz giňişliginde atmosferanyňkydan ýokary basyş bilen nebit önümleri üçin taslamaly we kabul etmeli: 

1) tekiz gyraňly elementler bilen - 40 kPa (4000 mm.suw.st.);

2) konus şekilli gyraňly elementler bilen – 70 kPa (7000 mm.suw.st.).

3) rezerwuarlary 10% çenli çäklerde atmosferadan aşakda Kadalaryň şu böleginde görkezilen basyşy göz öňünde tutmalydyr.

164. Garym görnüşli ýerasty polat rezerwuarlary diňe açyk reňkli nebit önümleri üçin taslamaklyga ýol berilýär.

165. Rezerwuaryň esasynyň tehnologiki talaplar boýunça onuň ulanyş ýaramlylygynyň çägine laýyk gelýän çäkli deformasiýalaryny enjamyň tehnologiki ulanyş düzgünlerinde ýa-da taslamak üçin tabşyrykda kesgitlemeli. Şunlukda maksimal absolýut çökme 200 mm-den geçmeli däldir, düýbüň astyndaky esasyň iki sany ýanaşyk nokatlaryň çökmeleriniň tapawudynyň olaryň arasyndaky aralyga bolan gatnaşygyna deň otnositel çökmesi 0,005-den geçmeli däldir.

Silindrik dik rezerwuarlarda düýbüň merkezi böleginiň aşagyndaky we diwaryň aşagyndaky çökmeleriň tapawudy 0,003r-den geçmeli däldir we 100 mm-den köp bolmaly däldir (bu ýerde, r – rezerwuaryň radiusy). Rezerwuarlaryň gyşarmasy 0,002-den geçmeli däldir – pontonly ýa-da gymyldaýan gapakly rezerwuarlar üçin we 0,004 – pontonsyz ýa-da gymyldaýan gapaksyz rezerwuarlar üçindir.

166. Ýerüsti rezerwuarlaryň düýbüniň aşagynyň belligini rezerwuarlaryň golaýyndaky ýeriň meýilleşdiriş belliginiň derejesinden 0,5 metrden az bolmadyk ýokarda kabul etmek zerurdyr.

167. Stasionar gapakly rezerwuarlarda ýol sekini göz öňünde tutulmalydyr. 

§2. Polat rezerwuarlar

168. Dik we kese silindirli rezerwuarlaryň esasy ölçegleri (diametri, beýikligi, uzynlygy) kese rezerwuarlar üçin TDS-17032-2010 belgili döwletatra standartynyň talaplaryny göz öňünde tutup, poladyň iş az (minimal) udel sarp edilişini, industrial taýýarlanylyş usullaryny, sozulan poladyň listleriniň uzynlygyny we inini köpeltmegi göz öňünde tutmalydyr.

Dik rezerwuarlaryň diwarlarynyň beýikligini 18 metrden köp bolmadyk ýagdaýda bellemelidir. Rezerwuarlar pürs esasynda gurlanda rezerwuarlaryň düýbi bilen ýeriň derejesiniň arasyndaky pürsara giňişligi toprak bilen doldurmalydyr.

Beýikligi 12 metr we köp (düýbüň aşagyndaky gumuň beýikligini öz içine alyp) rezerwuarlary gatylyk halkalaryň aşagynda ýerleşdirilýän suw bilen suwarýan stasionar halkalar bilen enjamlaşdyrmak zerur. Eger-de gatylyk halkalarynda suwuň akmagy üçin deşik bar bolsa, onda suwarýan halkany diňe ýokarky gatylyk halkasynyň aşagynda ýerleşdirýär.

169. Polat rezerwuarlar gurnalanda olaryň taýýarlanmasynda we gurnamasynda sepde listleri birikdirmek bilen toplamak usulyny ulanmak mümkinçigi göz öňünde tutulmalydyr.

170. Rezerwuarlaryň gurnawlarynyň hasaplamasyny TGK 2.03.12-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda ýerine ýetirmelidir, bu ýagdaýda polat kysymlary rezerwuarlaryň käbir elementlerini aşakdaky toparlara degişli edilmelidir, ýagny:

1) I topar - sygymlylygy 10 müň m3 we köp bolan rezerwuarlaryň düýpleriniň diwarlary we gyralary, rezerwuarlaryň üçekleriniň fasonkalary (nusgalary), gapaklarynyň görnüşleri;

2) II topar - sygymlylygy 10 müň m3-den az bolan rezerwuarlaryň düýpleriniň diwarlary we gyralary, örtükler, örtügiň direg halkalary we gatylyk halkalar, düýpleriň merkezi bölekleri, pontonlar we ähli göwrümdäki rezerwuarlaryň gymyldaýan gapaklary.

171. Dik, silindirli polat rezerwuarlaryň hasaplamasynda onuň esas bilen özara gatnaşygynda gurnawda ýüze çykýan güýçleri göz öňünde tutmak zerurdyr.

172. Iş şertleriniň koeffisiýentiniň gс bahalaryny şu Kadalaryň 5-nji tablisasy boýunça kabul edilmelidir.

5-nji tablisa

Agramlar boýunça ygtybarlyk koeffisiýentlerini şu Kadalaryň 6-njy tablisasynda getirilen gf, goşmaça koeffisiýentleri hasaba almak bilen TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda kabul etmelidir.

6-njy tablisa

Bellik - Ýeliň agramlary daş-töwerege birmeňzeş bölünendigi şertli kabul edilýär. Aerodinamiki koeffisiýenti TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary boýunça kesgitlemelidir.

173. Polat rezerwuarlaryň taslamalarynda germetiklemekden öň basyşyň üýtgäp durmagynyň täsirinden we rezerwuaryň içindäki we daşyndaky howanyň temperaturasyndan düýplere, örtgilere we diwarlara düşýän agramlary ýokarlandyrmagyň mümkinçiligini aýyrýan klapanlary oturtmak zerurdyr. 

174. Kese rezerwuarlary aýrybaşga direglerde ýa-da tutuş emeli esasda diremek üçin göz öňünde tutmak zerurdyr. 

175. Ýerasty kese polatdan silindirli rezerwuarlaryň garym görnüşli rezerwuarlaryň astynda rezerwuaryň germetikligi bozulanda nebit önüminiň ýitgilerini ýüze çykarmak mümkinçiligi üçin gözegçilik edilýän guýynyň tarapyna ýapgyt bilen ganawlary gurmak zerurdyr.

176. Ýerasty polat rezerwuarlaryň gapagynda ýeriň derejesinden 0,2 metrden az bolmadyk ýokary çykýan lýuk-lazlar (deşikler) bolmalydyr.

177. Ýerasty kese polatdan silindirli rezerwuarlar we garym görnüşli rezerwuarlar taslanylanda stasionar basgançaklary (stremýankalary) göz öňünde tutmalydyr. Basgançaklar lýuk-lazyň (deşigiň) sowma turbasyna berkidilmelidir. Basgançagyň (stremýankanyň) aşagy bilen rezerwuaryň düýbüniň arasynda 0,5 metrden az bolmadyk deşik göz öňünde tutulmalydyr.

178. Sygymlylygy 5000 m3 we ondan az bolan ýerüsti dik rezerwuarlaryň aşagyna esaslary, adatça, gidroizolirleýji gatlagy gurmak bilen çägesow düşekler görnüşinde, sygymlylygy 10 000 m3 we ondan köp bolan rezerwuarlaryň aşagyna binýatlary bolsa - halka, tutuş plita ýa-da rostwerkli pürsli binýatlar görnüşinde demirbetondan ýerine ýetirmelidir.

Etilirlenen benzinler üçin niýetlenen rezerwuarlaryň düýbüň astynda merkezden perimetre tarap ýapgyt bilen tutuş beton ýa-da demirbeton plitasy bolmalydyr.

§3. Demirbeton rezerwuarlar

179. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalary nebit we gara nebit önümleri üçin ýerasty demirbeton rezerwuarlary taslamak üçin ýaýradylýar.

180. Rezerwuarlaryň, adatça, aşakdaky modul ölçegleri bolmalydyr:

1) sygymlylygy 500 m3 we ondan köp bolan rezerwuarlaryň diametri - 3 metr köp;

2) gönüburçly rezerwuarlaryň diwarlarynyň ölçegi 6 metr köp we sütünleriniň tory 6´6 ýa-da 3´6 metr.

181. Silindrik rezerwuarlarda düýpleri, diwarlary we örtükleri iki ugurlarda öňünden gatadylan ýagdaýda taslamalydyr, diwarlaryň gurnama elementleriniň arasyndaky dik sepleri bolsa dik ugurdaky panelleriň öňünden gatadylan şertinde bir ugurda gysylan (sepiň uzynlygyna perpendikulýar) kabul etmek bolýar. Rezerwuarlarda mazuty (gara nebiti) saklamak üçin gysylmaýan diwarlary ulanmaklyga ýol berilýär.

182. Rezerwuaryň goýluş belligi gurluşyk edilýän we ulanylýan döwürde ýerasty suwlaryň aňryçäk derejesinden 1 metr ýokarda bolmalydyr. 

Ýörite esaslandyrmada rezerwuaryň binýadynyň düýbi ýerasty suwlaryň derejesinden aşakda ýerleşdirilýär. Bu ýagdaýda rezerwuaryň ýüzüne çykmagynyň hasaplamasyny we rezerwuar boş bolanda we daşy toprak bilen gömlende ýerasty suwlaryň basyşyndan düýbüniň we diwarlarynyň berkliginiň we jaýrylmazlygynyň barlagy geçirilmelidir.

183. Daşky gurşawy goramak maksady rezerwuaryň düýbüniň astynda önümiň bolmagy mümkin ýitgilerini bellige almak üçin gözegçilik edilýän guýulary bolan drenaž (zeýkeş) ulgamy göz öňünde tutmalydyr. Ýerasty suwlar bar bolanda meýdançada olaryň ugruny sowmak üçin özbaşdak zeýkeş (drenaž) ulgamy göz öňünde tutmalydyr.

184. Gömme we rezerwuaryň diwarynyň arasynda ýerüsti suwlaryň akmagynyň öňüni alýan ýoda sekini göz öňünde tutmak zerurdyr. 

185. Demirbeton rezerwuarlaryň gurnama gurnawlaryny gysylandaky berkligi boýunça В25 - В40 toparlara degişli betonlary, monolit gurnawlar üçin bolsa - B25 - В30 toparlara degişli betonlary ulanmak bilen taslamalydyr. Eger-de bu ykdysady taýdan esaslandyrylan bolsa, has ýokary toparlara degişli betonlary ulanmaklyga ýol berilýär.

Taslamada betonyň düzümine bildirilýän talaplar şu Kadalaryň bir ýüz segsen sekizinji we bir ýüz segsen dokuzynjy böleklerinde görkezilenleri nazara alyp kesgitlenilen talaplar görkezilmelidir.

186. Rezerwuarlaryň suw guýýan örtükleriniň demirbeton gurnawlary sowuga çydamlylygy boýunça F300-den pes bolmadyk we suw geçirmezligi boýunça W8-den pes bolmadyk markaly betondan bolmalydyr. Rezerwuaryň galan demirbeton gurnawlary sowuga çydamlylygy boýunça TGK 2.03.02-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna, suw geçirmezligi boýunça bolsa, W6-dan az bolmadyk kysyma laýyk gelmelidir.

187. Düwünler we sepleri beton ýa-da ergin bilen bitewileşdirmeli, olaryň gysylandaky berkligi boýunça taslama toparlary, sowuga çydamlylygy boýunça we suw geçirmezligi boýunça markalary gurnawyň gatadylýan wagtynda esasy gurnawlaryň toparlaryndan we kysymlaryndan az bolmaly däldir. 

188. Nebit we gara nebit önümleri üçin rezerwuarlar taslanylanda sulfata çydamly potlandsement esasynda öndürilen betonyň ulanylmagyny göz öňünde tutmalydyr.

Düzüminde С3А £ 5 % we С3А+ C4AF £ 2,2 % saklananda suwa sementiň agramynyň 3,5% mukdaryndaky ereýän aýnany goşmak bilen pes alýuminat portlandsementi ulanmak bolýar. Suw-sement gatnaşygy beton üçin 0,45-den geçmeli däldir.

SSB (lignosulfanat) görnüşli plastifisirleýjiden başga beýleki goşundylary ulanmak gadagan edilýär.

189. Betonyň dolduryjylary hökmünde TDS 1056-2018 belgili döwlet standartynyň talaplaryna laýyklykda çagyly we çägäni ulanmak zerurdyr. Dolduryjy hökmünde çagyly ulanmak gadagan, şunlukda plastinka we iňňe görnüşli däneleriň düzümi 15%-den köp bolmaly däldir.

190. Rezerwuarlaryň gurnawlary olaryň gurulýan we ulanylýan döwründe ýüze çykýan täsirlere göz öňünde tutulmalydyr, ýagny:

1) gömülmedik rezerwuar synag edilende suwuň agramyna;

2) wakuumy nazara alyp, rezerwuar gömlende we boş bolanda topragyň agramyna (çuňlaşdyrylan rezerwuar üçin);

3) gurnamada ýeliň agramlaryna; 

4) gurlan döwründe temperaturanyň üýtgäp durmagyna we betonyň kiçelmegine.

Önümiň ulanyş agramlary we daşky gurşawyň temperaturalarynyň üýtgäp durmalary taslamak üçin berlen tabşyrykda göz öňünde tutulmalydyr.

191. Rezerwuarlar taslanylanda şu aşakdakylary göz öňünde tutulmalydyr, ýagny:

1) gyzgyn nebit önümleri bilen doldurylanda ýa-da daşky howanyň temperaturasy hasaplanan gyş temperaturasyna çenli peselende diwarlaryň galyňlygy boýunça temperaturalaryň birsydyrgyn ýaýramaýanlygy sebäpli ýüze çykýan egreldýän momentler;

2) dik ugurdaky rezerwuarlaryň diwarynyň ortaça temperaturasynyň üýtgemeginiň hasabyna ýüze çykýan temperatura güýçleri. 

192. Rezerwuarlaryň gurnawlarynda (temperatura täsirini öz içine alyp, kadalaşdyryjy agramlaryň amatsyz utgaşmalary hasaba alnanda) merkezden daşary gysylanda 0,1 mm çenli giňlikdäki arasy görünmeýän jaýryklara rugsat berilýär. Şunlukda germewleýji gurnawlarda (diwarlarda, düýpde we örtgide) gyraky gysylan süýümde gysylma dartgynlygy 0,05Rb,ser -den az bolmaly däldir. 

193. Betonlaryň we poladyň hasaplanan we kadalaşdyrylan garşylyklaryny TGK 2.03.02-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda kabul edilmelidir.

Gurnawlar 50°С-dan ýokary gyzdyrylan ýagdaýlarynda birinji we ikinji toparlaryň çäkli ýagdaýlary boýunça, TGK 2.03.02-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary boýunça betonyň başlangyç maýyşgaklyk modulynyň hasaplamasynda betonyň we armaturanyň hasaplanan garşylyklaryny göz öňünde tutulmalydyr.

§ 4. Gazgolderler

194. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalaryny gazlaryň konsentrasiýalaryny (jemlenmelerini) saklamak, garyşdyrmak, ortaça bolmagy we gazlaryň basyşyny we bölünişini deňleşdirmek üçin niýetlenilen polat gazgolderler taslanylanda berjaý etmelidir.

195. Gazgolderler taslanylanda gurnawlaryň yzygiderli taýýarlanylyş we gurnama usulynyň mümkinçiligini hem-de abatlaýyş döwründe gazgolderlere gözegçilik etmek, arassalamak, abatlamak, posa garşy goramak, reňklemek, şeýle hem şemallatmak we gazsyzlandyrma üçin elýeterliligini göz öňünde tutmalydyr.

196. Gazgolderleri taslamaly, ýagny: 

1) pes basyşly - 4 kPа çenli (400 mm suw.st.); 

2) ýokary basyşly - 70 kPа-dan (0,7 kgg/sm2).

197. Gazgolderleriň sygymlylygyny kabul etmeli, m3: 

1) çygly - 50 000-e çenli ; 

2) maýyşgak bölümli gurylary - 10 000 çenli; 

3) şar görnüşlileri – 600-den (1,8 МPа (18 kgg/sm2) çenli basyşly önümler üçin) 2000-e çenli (1,2 МPа (12 kgg/sm2) çenli basyşly ýanmaýan önümler üçin), çalt ýanýan we ýanyjy önümler üçin bolsa 0,25 МPа (2,5 kgg/sm2) çenli basyş bilen; 

4) kese silindirli - 50-den 300-çenli; 

5) dik silindirli - 50-den 200-e çenli.

198. Gazgolderleriň taslamalarynda gazgolderleriň elementlerini şu Kadalaryň bir ýüz ýetmişinji bölegine laýyklykda toparlara bölünmegi bilen poladyň kysymlaryny TGK 2.03.12-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary boýunça ulanmalydyr. 

199. Ýokary basyşly gazgolderleriň direglerini şu aşakdaky görnüşde taslamalydyr, ýagny:

1) şar görnüşli – diregli ýa-da tutuş (silindr, konus şekilli we başgalar);

2) kese silindr görnüşli – gerişli ýa-da diregli;

3) dik silindr görnüşli – tutuş ýa-da diregli.

Hemişelik göwrümli gazgolderleriň aşagyndaky göteriji gurnawlaryň oda çydamlylyk çägi azyndan 2 sagat bolmalydyr.

200. Pes basyşly gazgolderler (çyg we gury) taslanylanda, adatça, olar taýýarlanylanda we gurnalanda rulonlama usulyny ulanmaklygy göz öňünde tutmalydyr.

201. Gury gazgolderleriň we çygly gazgolderleriň bölekleriniň, şeýle hem kese we dik silindr görnüşli gazgolderleriň örtükleriniň beýikligini we diametrini, adatça, sozulýan listli poladyň inine we uzynlygyna köpelmegi hökmünde kabul edilmelidir. 

202. Pes basyşly gazgolderleriň listleýin gurnawlary üç kysymdan köp bolmadyk polatdan taslanylmalydyr. 

203. Şar şekilli gazgolderleriň örtükleri taslanylanda:

1) polat listleriniň iň az galyndysyny üpjün edýän ýapraklaryň görnüşini ulanmaly;

2) adatça, bir kysymly polatdan ýasalan örtügi ulanmaly;

3) örtügiň ýapraklaryň sanyny jübüt kabul etmeli; 

4) diregleriň sanyny, adatça jübüt kabul etmeli; 

5) işlenip bejerilen erňekler bilen ýapraklaryň seplenip kebşirlenen birleşmelerini göz öňünde tutmaly.

204. Pes basyşly gazgolderleriň hasaplamasynda şu Kadalaryň bir ýüz ýetmiş ikinji böleginiň talaplaryna we TGK 2.03.12-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda, agramlar boýunça ygtybarlylyk we iş şertleriniň koeffisiýentlerini ulanmalydyr.

Iş şertleriniň goşmaça gс koeffisiýentlerini şu Kadalaryň 7-nji tablisasy boýunça kabul edilmelidir, agramlar boýunça goşmaça ygtybarlylyk gf  koeffisiýenti bolsa ýokary basyşly gazgolderlerde ýokary basyş hasaplananda 1,2 deň kabul etmelidir.

7-nji tablisa

205. Gurnalan armatura, lýuklara, enjamlara we beýleki gurluşlara hyzmat etmek üçin gazgolderler stasionar basgançaklar, meýdançalar beýikligi 1,0 metr, germewleýjiler 0,7 metrden az bolmadyk giňlikdäki geçelgeler bilen üpjün edilmelidir.

206. Gazgolderleriň gün şöhleleri arkaly gyzmaga duçar bolýan ýokarky böleginiň şöhlelenme koeffisiýenti 50%-den az bolmadyk kasta öwüşgüni bolmalydyr. Gazgolderlerde belgiler, sanlar we saklanylýan materiallaryň beýleki bellikleri ýa-da kärhananyň nyşanlary ýerleşdirilýär.

IV bap. ÜRGÜN MATERIALLAR ÜÇIN SYGYMLY DESGALARY

§ 1. Zakroma (ürgün materiallar saklanýan ammar)

207. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalary ürgün we gurnama materiallary saklamak üçin açyk zakromalar (ürgün materiallar saklanýan ammar) taslanylanda berjaý edilmelidir.

208. Zakromany (ürgün materiallar saklanýan ammarlary) adatça, daşyny aýlap, köp öýjükli, çuňlaşdyrylan ýa-da ýeriň üstünde binalarda we açyk meýdançalarda ýerleşdirmeklige ýol berilýär. 

209. Zakromanyň (ürgün materiallar saklanýan ammarlaryň) öýjükleriniň ölçeglerini meýilnama boýunça, adatça, 6х6, 6х9 we 9х9 metr kabul edilmelidir. Eger-de bu tehnologiki talaplar bilen şertlendirilen bolsa, uly ölçegleri 3 metr köpeltmegi kabul etmäge ýol berilýär.

210. Zakromanyň (ürgün materiallar saklanýan ammarlaryň) diwarlarynyň beýikligini 3,6; 4,8 ýa-da 6 metre deň kabul etmelidir.

Zakromalaryň (ürgün materiallar saklanýan ammarlaryň) diwarlarynyň poluň deňinden ýa-da ýeriň meýilleşdirilen belliginden iň az çuň ýerleşdirilmegini 0,6 metre deň, poldan bolsa - 0,3 metr, zakromalaryň (ürgün materiallar saklanýan ammarlaryň) diwarlarynyň ýokarsynyň poluň deňiniň üstünden ýa-da ýeriň meýilleşdirilen belliginden iň az artykmaçlygy - 1,2 metre deň kabul etmelidir. 

211. Zakromalary (ürgün materiallar saklanýan ammarlary), adatça, demirbetondan taslamalydyr.

212. Zakromalarda (ürgün materiallar saklanýan ammarlarda) diwaryň metal şihtasyny saklamak üçin, içki tarapyndan we ýokarsyndan agaç pürsler bilen goralan bolmalydyr. Monolit guýlan zakromalarda (ürgün materiallar saklanýan ammarlarda) köne relslerden gorag gurluşyna ýol berilýär.

Zakromalarda (ürgün materiallar saklanýan ammarlarda) ürgün materiallaryň üçin goragy diňe diwarlaryň üsti boýunça göz öňünde tutulmalydyr.

213. Zakromalaryň (ürgün materiallar saklanýan ammarlaryň) pollaryny daşdan ýa-da toprakdan ýerine ýetirmelidir.

Greýferli kranlar bilen materiallar ýüklenende we düşürilende 0,3 metrden az bolmadyk galyňlykda saklanylýan materialdan buferli gatlagy göz öňünde tutmalydyr. 

214. Zakromalaryň (ürgün materiallar saklanýan ammarlaryň) diwarlaryna materialyň kese basyşyny direg berilýän diwarlar üçin ýaly kesgitlemelidir. Zakromada (ürgün materiallar saklanýan ammarda) saklanylýan materiallaryň kadalaşdyrylan häsiýetlerini şu Kadalaryň 8-nji tablisasyna laýyklykda kabul edilmelidir. 

8-nji tablisa

215. Zakromalaryň (ürgün materiallar saklanýan ammarlaryň) diwarlary zakroma (ürgün materiallar saklanýan ammar) boşadylanda ýeriň üstündäki intensiwligi 20 kPа-dan (2 ts/m2) az bolmadyk wagtlaýyn kadalaşdyryjy agramlary nazara almak bilen topragyň kese basyşyna hem göz öňünde tutulmalydyr. 

216. Zakromalary (ürgün materiallar saklanýan ammarlary) doldurýan materiallaryň hasaplanan agramyny kesgitlemek üçin agramlar boýunça ygtybarlylyk koeffisiýentini gс=1,2 kabul etmelidir. Hasaplanan içki sürtülme burçy kadalaşdyrylan içki sürtülme burçunyň bahasyny gf = 1,1 agramlar boýunça ygtybarlylyk koeffisiýentine bölmek arkaly kesgitlenilýär.

217. Zakromalary (ürgün materiallar saklanýan ammarlary) barlamak, abatlamak, arassalamak üçin olary göçme basgançaklar bilen üpjün edilmegi zerurdyr.

§2. Bunkerler

218. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalaryny daşky bunkerler hem-de binalaryň we desgalaryň içinde ýerleşdirilýän bunkerler taslanylanda berjaý etmelidir.

219. Bunkeriň taslanylmagy yzygiderli basgançagy öz içine almalydyr, ýagny: 

1) geometriki parametrini (görkezijilerini) kesgitlemek - bunkeriň görnüşi we onuň guýguçlary, diwarjyklarynyň ýapgyt burçlary, goýberýän deşigiň ölçegleri, olaryň amatsyz üýtgemelerini nazara almak bilen ürgün materialyň fiziki-mehaniki häsiýetleriniň esasynda hasaplanyp kesgitlenilýär, bu ýagdaýda goýberýän deşigiň üstünde gümmez emele gelmegi we diwarjyklarda saklanma aýrylmalydyr; 

2) bunkerleriň gurnawlaryny hasaplama we taslama we olary urgulardan we sürtülmelerden goramak.

220. Bunkerleriň geometriki parametrini (görkezijilerini) kesgitlemek baglanyşykly (ilişmesi bolan, tirkeşýän) we baglanyşykly däl (ilişmesi bolmadyk, tirkeşmeýän) ürgün materiallar üçin tapawutlanýar. Baglanyşdyryjylara, adatça 2 mm-den az ownuklylygy saklaýan we 2%-den köp bolan, baglanyşykly däl bolsa – çagyl, jyglym daş we dänesiniň iriligi 2 mm we ondan köp bolan beýleki materiallar, şeýle hem dänesiniň iriligi 2 mm çenli we çyglylygy 2% çenli bolan çäge degişlidir.

221. Bunkerler taslananda ürgün materialyň akmasynyň iki sany mümkin bolan görnüşiniň bardygyna üns bermek zerurdyr:

1) gidrawlik - onda ürgün material hereketde bunkeriň ähli göwrüminde ýerleşýär, gidrawlik däl, onda diňe goýberýän deşigiň üstündäki merkezi bölek hereket edýär, galan material bolsa hereket etmeýär. 

Baglanyşykly ýa-da öz-özünden ýanýan ürgün materiallar üçin bunkerleri gidrawlik görnüşli akyp çykýan, baglanyşykly däller üçin bolsa, adatça, gidrawlik däl görnüşli taslamalydyr. 

222. Baglanyşykly däl materiallar üçin gidrawlik däl görnüşli akyp çykýan bunkerler dürli görnüşli bolup bilerler:

ýagny piramida görnüşli, konus şekilli, tekiz kese düýpli, parabolik ýa-da başga simmetrik ýa-da simmetrik däl görnüşli.

Şonuň ýaly bunkerler üçin geometriki parametrler taslanylanda diňe bir parametr kadalaşdyrylýar – onuň goýberýän deşiginiň ölçegi ürgün materialyň maksimal (iň uly) böleginiň ölçegine baglylykda kesgitlenilýär. 

Guýgujyň diwarjyklarynyň ýapgyt burçy, haçan-da tehnologiýanyň şertlerine görä bunkeriň doly boşadylmagy talap edilen ýagdaýlardan başgasynda, esassyz kabul edilýär. Bu ýagdaýda diwarjyklaryň ýapgyt burçuny, soňkusyny 5-7°-dan geçirmek bilen, ürgün materialyň tebigy ýapgydynyň burçy boýunça kabul etmelidir.

223. Gidrawlik görnüşli akyp çykýan baglanyşykly materiallar üçin bunkerleri konus şekilli, piramida görnüşli ýa-da nowa görnüşli bellemeli. Beýleki görnüşlerine (parabolik, tekiz düýpli), şeýle hem simmetrik däl bunkerlere rugsat berilmeýär.

Şonuň ýaly bunkerleriň diwarjyklarynyň ýapgyt burçuny we goýberýän deşiginiň ölçeglerini ürgün materialyň: içki sürtülme burçy (tebigy ýapgyt burçy bolmaýar), udel ilişmesi, daşky sürtülme burçy, netijeli sürtülme burçy, akyp çykma funksiýasy ýaly ürgün materialyň süýşmeklige garşylygyny ölçeýän abzallaryň kömegi bilen kesgitlenilýän fiziki-mehaniki häsiýetleriniň esasynda hasaplamalydyr. 

Diwarjyklaryň ýapgyt burçuny, takmynan, daşky sürtülme burçuna (bunkeriň diwarjygynyň materialy boýunça ürgün materialyň sürtülme burçuna) baglylykda 6-njy surat boýunça saýlap almaga rugsat edilýär.

Surat 6. Baglanyşdyryjy materiallar üçin bunkerleriniň diwarlarynyň 

ýapgytlyk burçuny kesgitlemek üçin grafikler 

224. Baglanyşykly däl ürgün materiallar üçin bunkerler taslanylanda binalaryň bunker aralygynyň möçber-meýilleşdiriş çözgüdini bunkerleriň geometriki parametrleri kesgitlenilenden soň bellemelidir. Bunker aralyklarda sütünleriň bir nusga getirilen (unifisirlenen) diwarjyklary we gatlaryň beýiklikleri bolmalydyr.

225. Bunkerler taslanylanda bunkeriň tutuş geometriki göwrüminiň (ýüklenende 80%-den az bolmadyk) maksimal peýdalanylmagyny üpjün etmelidir.

226. Bunkeriň diwarjyklaryna ürgün materialyň basyşyny ürgün material bilen bunkeriň diwarjyklarynyň arasyndaky sürtülme güýçlerini hasaba almazdan direg diwar üçin bolşy ýaly kabul etmelidir.

227. Bunkeriň gurnawlaryny bunkeri doldurýan ürgün materialyň agramyndan wagtlaýyn agramyň, gurnawlaryň öz agramyndan, futerowkanyň agramyndan hemişelik agramlaryň täsirine, şeýle hem bunkeriň üstündäki örtginiň hemişelik we wagtlaýyn agramlarynyň täsirine hasaplamalydyr. 

228. Bunkeriň diwarjyklaryny kese we ýapgyt ugurlardaky süýndüriji güýçlere hem-de stanoklaryň tekizliginden ýerli egrelmeden egreldýän momentlere hasaplamaly. Umuman, bunkeriň gurnawlary bunkeriň giňişleýin işini hasaba alýan umumy egrelmä hasaplanylýar.

229. Bunkerleriň gurnawlarynyň hasaplamasynda ürgün materialyň g udel agramyny tehnologiki tabşyryk boýunça kabul etmek zerurdyr. 

230. Bunkerleri, adatça, demirbetondan ýa-da polatdemirbetondan (tekiz demirbeton plitalardan we polat karkasdan) ýa-da gurnama-monolit demirbetondan taslamalydyr. Bunkerleriň böleklerini daraldýan guýguçlary, parabolik (asma bunkerleri), şeýle hem tehnologiki şertleri boýunça ürgün materialyň mehaniki, himiki we temperatura täsirlerine duçar bolýan we demirbetondan ýerine ýetirip bolmaýan bunkerleri polatdan taslamalydyr.

231. Baglaşdyryjy materialalr üçin bunkerleriň burçlarynyň içki gyraňlaryny tegelek görnüşi bilen taslamalydyr.

232. Tozan görnüşli materiallar üçin bunkerler germetik bolmalydyr, tozanladyjy materiallar (berkligi az dag jynslarynyň gury tokgalanan materiallar, mysal üçin, hekdaş) üçin niýetlenilen bunkerler bolsa – aspirasion gurluşlar bilen enjamlaşdyrlan bolmalydyr.

233. Bunkerleriň içki üstlerini könelmäge sezewar bolýan (I we II zolaklar) we könelmäge sezewar bolmaýan (III zolak) ýerlere bölünmelidir.

I zolak - – bunker ýüklenende ürgün materialyň akymynyň urgularyna we ol düşürilende sürtülmä sezewar bolýan ýer. I zolagy, adatça, özüňi goraýyş ýa-da berk goragyny peýdalanyp, maýyşgak esasda ýa-da rezin bilen goralmalydyr.

II zolak - – bunkeriň ýüki düşürilende ürgün material bilen sürtülmä sezewar bolýan ýer. II zolagy guýma daş önümleri, şlakosital, polimer materiallar, rezin we beýleki materiallar bilen, ürgün materialyň temperaturasy 50 °С-dan ýokary bolanda bolsa – ýylylyga çydamly düzümli guýma şlakodaş we daş önümleri bilen goralmalydyr. 

III zolak - goragy talap etmeýän ýer. 

234. Ürgün materialyň sürtüji täsiri, ýokary temperaturasy we himiki agressiýasy utgaşanda bunkerleriň içki üstlerini guýma şlakodaş, berk we gyzgyna çydamly betondan (kislota çydamly we gyzgyna çydamly düzümli ergin bilen seplerini dolduryp) ybarat plitalar, şeýle hem käbir ýagdaýlarda poladyň degişli görnüşlerinden (ýylylyga çydamly we başg.) ybarat listler bilen goralmalydyr.

235. Bunkerler ýowuz (agressiw) we gazly gurşawda ulanylanda olaryň daşky üstlerini TGK 2.03.11-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda posa garşy goramalydyr.

236. Ýyladylmaýan jaýlarda ýerleşdirilýän çygly ürgün materiallar üçin bunkerler taslanylanda bunkerde materialyň doňmagynyň öňüni almak maksady bilen bunkerleriň diwarlaryny netijeli gyzdyrmagy göz öňünde tutmak zerurdyr. 

237. Suw buglarynyň ýygnanmazlygy (kondensasiýasynyň bolmazlygy) üçin tozan görnüşli material üçin bunkerleriň diwarlaryny ýyladyjyny daşyndan ýerleşdirmeli we ýanmaýan materiallardan ýerine ýetirmelidir. 

238. Gyzdyrylan ýa-da doňdurylan ýagdaýynda gelip gowuşýan baglanyşdyryjy materiallar üçin bunkerler taslanylanda ýylylyk-tehniki hasaplama laýyklykda bunkerleriň diwarlarynyň gyzdyrylan materialda suw buglarynyň ýygnanmagyny, şeýle hem gatap sepleşen materialyň diwarlara sepleşip galmagyny aýyrýan ýylylyk izolýasiýasyny göz öňünde tutmak zerurdyr.

239. Bunkerleriň, adatça, ýüklemek üçin gapy ýerleri bilen ýanmaýan materiallardan örtgileri bolmalydyr. Eger-de ýükleme üznüksiz däl ulag serişdeleri (wagonlar, awtomaşynlar, greýferler) bilen amala aşyrylýan bolsa, bunkerleri örtgisiz, emma garşydaky ýüke gapdallaryndan we tarapyndan 1 metrden az bolmadyk beýiklikde tutuş germewi hökmany gurmak bilen ýerine ýetirmeli. Tehnologiki gapy ýerleri örtgilemek üçin polat gözenekleri gurmagyň zerurlygy we gözenekleriň öýjükleriniň ölçegi tehnologiki çözgütde kesgitlenilýär.

240. Tozan görnüşli materiallar üçin bunkerlerde, örtginiň ýokarsyndan, eger-de sepleşýän ýerde plitalaryň galyňlygy 100 mm we ondan az bolsa, 50 mm galyňlykdaky armirlenen monolit birleşdirmäni göz öňünde tutmak zerurdyr.

241. Gyzgyn ürgün materiallar üçin niýetlenilen bunkerlerde berk gorag bilen göterýän gurnawyň arasynda ýanmaýan materiallardan ýylylyk izolýasiýany göz öňünde tutmalydyr ýagny: 

1) polatdan bunkerlerde - 300°С-den ýokary gyzdyrylan temperaturada; 

2) demirbetonlarda bolsa - 100°С-dan ýokary.

242. Ýanýan gazlary (mysal üçin, daş kömürden metan) bölüp çykarýan ürgün materiallary saklamak üçin niýetlenilen bunkerlerde örtginiň gurnawynda aşak öňe çykyp duran gapyrgalar bolmaly däldir.

243. Bunkerleriň örtüklerinde metal gapaklar bilen örtgülenip gyradeň ýapylýan lýuklar gurulmalydyr. Bunkeriň üstündäki jaýda ýokary göterýän - ulag gurluşlar, bunkerleriň içinde bolsa örtgüleriň aşagyndan - talileri we beýleki gurnama serişdeleri berkitmek üçin halkalar (petleler) göz öňünde tutulmalydyr. 

244. Adamlary bunkere düşmeginiň zerurlygyny aradan aýyrmak üçin bunkerler diwarlary mehaniki arassalamak we ilteşip duran ürgün materialy aýyrmak üçin gurluşlar bilen enjamlaşdyrylmalydyr.

§3. Siloslar we silos binalary 

245. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalary senagat ürgün materiallaryny saklamak üçin niýetlenen demirbetondan ýa-da polatdan ýerine ýetirlen siloslar we silos binalary taslanylanda berjaý edilmelidir.

Dänäni we onuň gaýtadan işlenen önümlerini saklamak üçin siloslary TGK 2.10.05-2024 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda taslamalydyr.

246. Siloslaryň görnüşini, ölçeglerini we ýerleşişini meýilnama boýunça önümçilik tehnologiýasynyň talaplaryna, bir nusga getirme (unifisirleme), toprak we temperatura şertlerine laýyklykda, şeýle hem tehniki-ykdysady deňeşdirmeleriň netijelerine görä we binagärlik-kompozision talaplary nazara almak bilen kabul etmelidir.

Oda çydamlylygy boýunça II derejeli hyzmat edýän binaly silos binalaryny blokirlemäge ýol berilýär. Şunlukda, siloslaryň we ýanaşyk binalaryň binýatlarynyň çökmeleriniň tapawudy göz öňünde tutulmalydyr. 

247. Silosyň guýgujynyň görnüşi, onuň ýapgyt burçlary, şeýle hem goýberýän deşigiň ölçegleri şu Kadalaryň iki ýüz on dokuzynjy - iki ýüz ýigrimi üçünji bölekleriniň talaplaryna laýyklykda ürgün materialyň ygtybarly akyp çykma şertlerini nazara almak bilen kesgitlenilmelidir. 

248. Siloslary aýratyn duran we blokirlenen görnüşli binalar (gurluşlar) hökmünde taslamaga rugsat edilýär. Diametri 12 metrden köp bolan siloslar, adatça, aýratyn duran silos hökmünde taslama edilmelidir.

249. Aýratyn (özbaşdak) silosyň görnüşi meýilnama boýunça, adatça, tegelek kabul edilýär. Degişli esaslandyrmada siloslary inedördil ýa-da köptaraply kabul etmek bolýar. 

250. Silosly binalar taslananda, adatça, şular kabul edilmelidir: 

1) blokirlenen siloslaryň merkezlerinden geçýän bölüji oklaryň torlary 3х3, 6х6 we 12х12 metr;

2) tegelek siloslaryň daşky diametrleri - 3, 6, 12, 18 we 24 metr; 

3) inedördil siloslaryň diwarlarynyň oklardaky ölçegleri - 3´3 m; 

4) siloslaryň diwarlarynyň, şeýle hem silosasty we silosüsti gatlaryň beýiklikleri - 0,6 metr köpelýär. 

251. Uzynlygy 48 metre çenli bolan demirbeton silos binalary deformasion sepsiz taslamaklyga ýol berilýär.

Esaslaryň daşly däl topraklarynda silos binanyň uzynlygynyň inine we beýikligine gatnaşygy 2-den köp bolmaly däldir. Siloslar bir hatarda ýerleşdirilende bu gatnaşygy 3-e çenli ulaltmaga ýol berilýär.

Degişli esaslandyrmada binanyň uzynlygyny we görkezilen gatnaşyklary ulaltmak bolýar.

252. Meýilnama boýunça tegelek silosly köp hatarly silos binalar taslanylanda olaryň arasyndaky giňişligi (ýyldyzjyklar) basgançaklary, dürli kommunikasiýalary ýerleşdirmek, hyzmat edişi talap etmeýän tehnologiki enjamy gurnamak, şeýle hem baglanyşykly däl ürgün materiallary saklamak üçin ulanmalydyr. 

Bellik - Siloslarda gyzgyn ürgün materiallar saklananda, ýyldyzjyklarda basgançaklary gurmaklyga bellenilen tertipde tassyklanan ýyladyş, wentilýasiýa we kondisionirlemek kadalaşdyryjy resminamalarynyň talaplary ýerine ýetirlen şertlerinde ýol berilýär. 

253. Siloslardaky goýberýän deşikler, adatça, merkezde ýerleşdirilmelidir. Birnäçe goýberýän deşikleriň gurulmagynyň zerurlygy ýüze çykanda olary silosyň oklaryna degişlilikde simmetrik edip ýerleşdirmelidir.

254. Silosly binalar taslananda bellenen tertipde tassyklanan esasy gurluşyk materiallaryny tygşytly ulanmagyň tehniki düzgünleri kadalaşdyryjy resminamalaryndan ugur almalydyr, tehniki-ykdysady taýdan ýerine ýetirilişi we aýratyn gurluşyk şertleri monolit demirbetonyň (industrial usullar bilen gurlanda) ýa-da gurnama demirbetonyň bir nusga getirilen (unifisirlenen) önümlerden ulanylmagyny göz öňünde tutmalydyr.

Demirbeton göwrümlerde, şeýle hem polat inwentarlarynda we operatiw (amaly) siloslarda saklap bolmaýan ürgün materiallar üçin polat siloslary ulanmaga rugsat berilýär

255. Polatdan siloslaryň diwarlary taslananda, önümçilik we gurnama önümçilik (industrial) usullary göz öňünde tutulmalydyr: 

1) uly ölçegdäki listler we lentalar; 

2) toplama usuly; 

3) «gabyk» görnüşinde boş ýerleri öndürmek; 

4) gurnamada ýerine ýetirilýän kebşirlenen sepleriň az mukdarynda awtomatik kebşirleme, şeýle hem beýleki ösen usullary göz öňünde tutmalydyr.

256. Siloslaryň gurnama demirbeton diwarlaryny meýilnama boýunça 3 mert diametrli göwrümli bloklardan tegelek siloslar üçin taslamalydyr. Ölçegler uly bolanda gurnamadan öň sargalara ýa-da bloklara birikdirilip ulaldylýan aýratyn ýa-da öňünden ulaldylmazdan montirlenýän elementlerden durmalydyr. 

257. Taslamalarda gurnama elementleriň seplerini atmosfera ygallarynyň aralaşmagyndan we ownuk-pytraň saklanýan materiallaryň tozanlanmagyndan goramagy üpjün edýän çäreler göz öňünde tutulmalydyr.

258. Siloslaryň diwarlarynyň we düýbüniň içki üstlerinde öňe çykyp duran kese gapyrgalary we çukanaklary bolmaly däldir. 

259. Siloslaryň düýbüni silosyň diametrine we saklanýan materiala baglylykda polat ýarymguýguçly we beton bilen doldurylan demirbeton plita görnüşinde ýa-da silosyň tutuş kesilen ýerine demirbeton ýa-da polat guýguç görnüşinde taslamalydyr.

260. Üpürdik (abraziw) we tokga materiallar üçin siloslaryň diwarlaryny we düýbüni ýüklenende sürtülmeden we zaýalanmadan goramalydyr.

Siloslaryň diwarlaryny we düýbüni goramak üçin materialy saklanýan materialyň fiziki-mehaniki häsiýetlerine baglylykda saýlamalydyr. Siloslar taslanylanda saklanýan materialyň we howa gurşawynyň ýowuzlygyny (agrasiýasyny) hem göz öňünde tutmak zerurdyr.

261. Siloslara ýüklemek üçin turbageçiriji konteýner pnewmatik ulag ulanylanda silosyň üstündäki örtgide siloslarda artykmaç basyşyň ýüze çykmagynyň öňüni almak üçin saklaýyş (predohranitel) klapanlaryny göz öňünde tutmalydyr.

262. Silosyň üstündäki örtgileri gurnama demirbeton ýa-da polat pürsler boýunça gurnama demirbeton plitalary ulanyp taslamalydyr. Polat diwarly siloslar üçin örtgini polatdan taslamaklyga rugsat edilýär.

263. Aýrybaşga durýan tegelek siloslar üçin örtükleri silosyň üstünde jaý ýok bolanda, şeýle hem diametri 12 metrden köp bolan siloslar üçin gabyk görnüşinde taslamaklyga rugsat edilýär. 

264. Silosyň üstündäki jaýlary we konweýerli (üznüksiz) galereýalary ýanmaýan materiallardan ýeňilleşdirilen diwarlyk germewleri ulanyp taslamaly. Şeýle-de, gurnama demirbeton gurnawlary ulanmaklyga ýol berilýär.

265. Silosyň aşagyndaky ýyladylmaýan jaýlaryň daşky diwarlary, adatça, demirbeton gurnama panelleri ulanyp taslamalydyr. Silosyň aşagy bölekdäki ýyladylýan jaýlaryň diwarlary panelden ýa-da kerpiçden taslanylmalydyr.

266. Siloslaryň arasynda ýa-da silos binalaryň arasyndaky birleşdiriji galereýalar taslanylanda siloslaryň ýa-da silos binalaryň deňölçegli bolmadyk çökmeler we gyşarmalar netijesinde döreýän otnositel süýşmelerini göz öňünde tutmalydyr.

267. Silos aşagy gatyň sütünlerini gurnama ýa-da monolit demirbetondan taslamalydyr.

268. Aýrybaşga durýan siloslaryň we silos binalaryň binýatlaryny monolit demirbeton pürssiz plitalar görnüşinde taslamaly. Daşly we iri bölekli topraklarda binýatlary aýrybaşga durýan, lenta ýa-da halkalaýyn, monolit ýa-da gurnama görnüşinde ulanmaga rugsat edilýär.

Eger-de tebigy esasyň hasaplanan deformasiýalary çäklilerden geçse ýa-da onuň durnuklylygy üpjün edilmese, şeýle hem çökegen topraklar bolanda we beýleki ýagdaýlarda degişli tehniki-ykdysady esaslandyrma bolanda paýaly binýatlary göz öňünde tutulmalydyr.

269. Siloslaryň gurnawlaryna agramlary we täsirleri TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda hasaplamak zerurdyr. Siloslaryň hasaplamasynda hem agramlar we täsirler göz öňünde tutulmalydyr, ýagny: 

1) uzak wagtlaýyn – ürgün materiallaryň agramyndan, keseligine basyşdan we ürgün materiallaryň silosyň diwarlaryna sürtülmesinden, tehnologiki enjamyň agramyndan (2 kPа-dan (200 kgs/m2) az bolmadyk) betonyň kiçelmesinden we süýşegenliginden, gyşarmadan we birsydyrgyn çökmezlikden;

2) gysga wagtlaýyn – gurnama gurnawlar taýýarlanylanda, daşalanda we gurnalanda, daşky howanyň temperaturasy üýtgände, ürgün materiallaryň deň däl kese basyşyndan, silosa guýulan howa basyşyndan, işjeň şemallatmasy we gomogenizasiýasy ýüze çykýan;

3) aýratyn – partlamada güýçlendirilen basyşdan. 

270. Ýeliň agramlary boýunça siloslaryň hasaplamasynda aerodinamiki koeffisiýentler TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary boýunça kabul edilýär.

Siloslaryň aşaky zolagynyň (sütünleriň we binýatlaryň) hasaplamasynda siloslaryň umumy öň tarapdaky garşylygynyň aerodinamiki koeffisiýentlerini kabul etmelidir, ýagny: 

1) beýlekilerden siloslaryň 3 diametrinden uly aralykda (merkezleri boýunça) ýerleşýän ýekebara siloslar üçin с = 0,7; 

2) kiçi aralykda  с = 1,3; 

3) blokirlenen siloslar üçin с = 1,4.

271. Gurnawlaryň öz agramy, örtgilerdäki peýdaly agramlary, garyň we ýeliň agramlary üçin agramlar gf boýunça ygtybarlylyk koeffisiýentleri TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary boýunça kabul edilýär, ýagny:

1) ürgün materiallaryň kese we dik basyşlary üçin  gf = 1,3;

2) temperatura täsirleri we silosdaky howanyň basyşy üçin gf = 1,1.

272. Siloslaryň aşaky zolagynyň (silosasty gatyň sütünleri we binýatlary) gysylmagynyň hasaplamasynda ürgün materiallaryň agramyndan döreýän hasaplama agram 0,9 koeffisiýente köpeldilýär.

273. Diametri 12 metre çenli bolan tegelek siloslaryň diwarlaryny, berkligini hasaplamadan başga, inedördil we köp taraply siloslary öz içine alyp, sikliň ps we pb asimmetriýa koeffisiýentleri bilen çydamlylygyny hasaplamalydyr, ýagny: 

1) diwarlarda deslapky dartgynlylyk bilen ps = 0,85;

2) dartgynlanmadyk diwarlarda рs = рb = 0,7. 

274. Gyzgyn (beton bilen gatnaşykda 100 °С-dan ýokary temperatura bilen) ürgün material ýüklenýän siloslar birinji we ikinji toparlaryň çäkli ýagdaýlary boýunça temperaturanyň gysga wagtlaýyn we uzak wagtlaýyn täsirini nazara almak bilen hasaplanylmalydyr.

275. Gaýnaýan gatlagy gomogenleşdirmek bilen garylýan siloslar üçin ürgün materialdan we gysylan howadan düýbe we diwarlara (gaýnaýan gatlagyň beýikliginiň çäklerinde) kadaly basyş, düýbüň meýdany we diwarlaryň perimetri boýunça deňölçegli bolşy ýaly, gomogenizasiýa ýagdaýynda ürgün materialyň derejesiniň ýokarlanýanlygyny nazara almak bilen, 0,6g deň udel agramly silosyň suwuklygynyň gidrostatik basyşy kesgitlenilýär. Hasaplamada gomogenizasiýasyz ýa-da ony hasaba almak bilen hasaplanylan basyşlardan iň ulusy göz öňünde tutulýar.

Gaýnaýan gatlagy emele getirmezden howa ýygnalanda howanyň artykmaç basyşy ürgün materialyň basyşy bilen utgaşanda göz öňünde tutulýar. 

276. Diametri 12 metr we ondan köp silosa merkezden daşarda ýüklenende we düşürilende onuň diwarlaryna ürgün materialyň simmetrik däl basyşynyň täsirini barlamalydyr. 

277. Demirbeton siloslaryň açylan dik jaýryklaryň çäkli ini TGK 2.03.02-2020 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary boýunça kesgitlenilýär, şunlukda tegelekler üçin d = 1,2 we inedördil siloslar üçin d = 1 kabul edilýär.

278. Inedördil we köp taraply siloslaryň diwarlary üçin uzak wagtlaýyn kadaly agramlardan egrelme diwarlaryň oklaryndaky 1/200 aralykdan geçmeli däldir. 

279. Silos diwarlaryndaky ürgün materialyň adaty kese basyşyny perimetri boýunça deň ölçegde bölünmeli we şu aşakdaky formula boýunça kesgitlenmelidir:

bu ýerde:  gn, fn -  ürgün materialyň udel agramy we sürtülme koeffisiýenti; 

- kesilen ýeriň gidrawlik radiusy (A we u - silosyň keseleýin kesiminiň meýdany we perimetri); 

е - hakyky logarifmleriň esasydyr; 

- ürgün materialyň gapdal basyşynyň koeffisiýenti; 

jn - ürgün materialyň içki sürtülme burçy;

z - materialyň gömmegiň ýokarsyndan aralyk. 

280. Ürgün materialyň kadaly dik basyşy şu aşakdaky formula boýunça kesgitlenilýär: 

281. Silosyň diwarlaryna ürgün materialyň doly adaty (uzak we gysga wagtlaýyn) kese basyşyny şu aşakdaky formula boýunça kesgitlenýär:

                                                               (43)

bu ýerde: а – şu Kadalaryň 9-njy tablisasynda getirilen we siloslar doldurylanda we boşadylanda, ürgün material ýumrulanda we pnewmatik goýberiş ulgamy işledilende goşmaça basyşlary hasaba alýan koeffisiýent.

9-njy tablisa

Şu Kadalaryň 9-njy tablisasyndaky belgilenme:

*- h < 1,5 metr beýiklikde doldurylanda koeffisiýentiň gс bahasy 1,3 we 2 arasyndaky interpolýasiýa boýunça şu aşakdaky formula boýunça kesgitlenýär:

gс = 1,3 + 0,47 h.

Bellikler

1. Polat silos diwarlarynyň  hasaplamasynda gс koeffisiýentler 0,8-e köpeldilýär.

2. Silos diwarlarynyň hasaplamasynda burç üçin а we gс koeffisiýentler 1-e deň kabul edilýär.

282. Doly kese basyşyň gysga wagtlaýyn bölegi: 

                                                           (44)

283. Ürgün materiallaryň materialyň silos diwarlaryna sürtülme güýçleri arkaly berilýän adaty dik basyşy  (45) formula boýunça kesgitlenýär:

                                                               (45)

284. Ürgün materialyň silosyň düýbüne adaty dik basyşy (46) formula boýunça kesgitlenýär:

                                                            (46)

ýöne = gz,  köp bolmaly däldir. 

bu ýerde:  а,  -  şu Kadalaryň iki ýüz segseninji we iki ýüz segsen birinji bölekleri boýunça kesgitlenýär;

g - düýbüň üstünde gömlen udel agram; 

z - gömlen beýiklik. 

285. Ürgün materialyň silosyň ýapgyt düýbüniň ýa-da guýgujynyň çäklerindäki dik basyş hemişelik, ýapgyt düýbüň ýa-da guýgujyň ýokarsy üçin hasaplanan bilen deňdir.

286. Tegelek siloslary güýçler arkaly okly süýnme güýçlerine hasaplamalydyr:

bu ýerde:  N - hasaplanan süýndüriji güýç; 

gf - agramlar boýunça şu Kadalaryň iki ýüz ýetmiş birinji bölegi boýunça kabul edilýän ygtybarlyk koeffisiýenti; 

a, gc - şu Kadalaryň 9-njy tablisasy boýunça kabul edilýän düzedilen koeffisiýent we iş şertleriniň koeffisiýenti; 

d - silosyň içki diametri.

287. Tegelek siloslaryň diwarlarynyň merkezi süýnme boýunça hasaplamasynda betonyň işi hasaba alynmaýar.

Inedördil we köp taraply siloslaryň diwarlaryny merkezden daşary süýnmeklige hasaplamalydyr. Okly süýndüriji güýç (47) formula boýunça kesgitlenilýär, ondaky d silosyň daşky ölçegine deň kabul edilýär.

Egrelýän pursatlar ürgün materialyň deň ölçegli hasaplanan basyşy bilen perimetri boýunça agramly ýapyk kese çarçuwa hökmünde kesgitlenýär. 

288. Siloslaryň diwarlaryny hasaplamasynda iş şertleriniň koeffisiýentleri, siloslaryň girip-çykýan daşky örtüginde gurulan diwarlary üçin betonyň iş şertleriniň koeffisiýenti gb = 0,75, TGK 2.03.02-2020 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda kesgitlemelidir, bu ýagdaýda agramyň täsiriniň dowamlylygyny göz öňünde tutup, gb2 koeffisiýenti 1-e deňdir.

289. Tegelek polat siloslaryň diwarlary tegelek demirbeton siloslaryň diwarlary bilen birmeňzeş agramlaryň utgaşmalarynda hasaplanýar.

Goşmaça polat siloslaryň diwarlary iş şertleriniň 1-e deň bolan koeffisiýenti bilen durnuklylygy boýunça barlanylmalydyr. 

Polat diwarlardaky çydamlylygyny hasaplamak gerek däldir.

290. Polat siloslar üçin (48) formula boýunça perimetri we beýikligi boýunça ony birsydyrgyn bölünen hasaplap, ürgün materialyň goşmaça kese kadaly basyşy görnüşinde daşky howanyň temperaturasynyň gije-gündiz üýtgemeginden täsirleri göz öňünde tutmalydyr:

bu ýerde:

kt - 2-ä deň kabul edilýän koeffisiýent;

at - polatdan ybarat diwarlaryň materialynyň çyzykly temperatura deformasiýasynyň 1,2 × 10-5 deň koeffisiýenti;

T1 - daşky howanyň temperaturasynyň gije-gündizdäki amplitudasy TGK 2.01.07-2022  belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda kabul edilýär;

Em - ürgün materialyň gysylmasynyň deformasiýa moduly;  

d - tegelek silosyň içki radiusy ýa-da inedördil silosyň tarapy; 

t - dik kesim boýunça getirilen diwarlaryň galyňlygy, metr; 

Ec - diwarlaryň materialynyň maýyşgaklyk moduly; 

v - silosyň doldurylan materialynyň kese deformasiýasynyň başlangyç koeffisiýenti (Puassonyň koeffisiýenti).

291. Polat silosyň görnüşiniň üýtgän ýerleri, hususan-da, silindr bölegiň konus ýa-da tekiz düýp bilen birleşýän zolaklary, şeýle hem agramyň birden üýtgeýän ýerleri iş şertleriniň 1,4-e deň koeffisiýenti bilen goşmaça ýerli gataltmalar (gyraky täsir) boýunça barlanylmalydyr.

292. Ürgün material simmetrik ýagdaýda düşürilende we ýüklenende iş şertleriniň gс = 0,8 koeffisiýenti bilen TGK 2.03.12-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary boýunça polat siloslaryň diwarlarynyň berkligi barlanylýar.

293. Ürgün materiallar simmetrik däl ýagdaýda ýüklenende ýa-da düşürilende tegelek polat siloslaryň halkalaýyn egreldýän momentleri kabul etmeýän diwarlarynyň durnuklylygy we silindrik örtügiň hasaplamasy arkaly kesgitlenilýän halkalaýyn meridional we süýşýän güýçleriň täsirinden berkligi barlanylýar.

294. Monolit demirbeton siloslaryň diwarlaryny topary В15-dan az bolmadyk betondan, diwarlaryň gurnama demirbeton elementlerini bolsa, topary В25-den az bolmadyk betondan taslamalydyr. 

295. Daşly däl topraklarda gurulýan blokirlenen we aýrybaşga durýan siloslaryň esaslarynyň hasaplamasy TGK 2.02.01-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda ikinji toparyň çäkli ýagdaýlary (deformasiýalar) boýunça geçirilmelidir.

Esaslaryň deformasiýasynyň hasaplamasynda ýeliň agramy agramlaryň esasy utgaşmasyna goşulýar.

296. Goňşy binalaryň täsiriniň ýok bolan şertlerinde umumy binýatlyk plitada berk blokirlenen siloslar görnüşinde binalaryň binýatlarynyň gyşarmasy kesgitlenilende topragyň ýokary deformasiýa moduly göz öňünde tutulýar. Topragyň deformasiýa modulynyň ýokarlanmasy dowamlylygy iki aýdan az bolmadyk siloslaryň ilkinji deňölçegli agramy arkaly topragy öňünden gysma bilen üpjün edilýär. 

297. Binýadyň düýbüniň astyndaky topraga basyş kesgitlenilende ürgün materiallar bilen siloslara doly ýüklenen ýagdaýyndaky ýaly, agramlaryň has amatsyz utgaşmasyny döredýän mukdarda käbir siloslaryň ýüki ýeňledilýän ýagdaýy hem göz öňünde tutmalydyr.

298. Silosasty gatlaryň direglerini silosyň düýbündäki hakyky gysylmany hasaba almak bilen binýada salnan diregleriň çyzgydy boýunça hasaplamalydyr. 

299. Diregleriň hasaplamasynda birsydyrgyn çökmezlikden bina ýapgyt bolanda (0,004-e deň kabul edilýän) goşmaça egrelme we gysylma güýçler, şeýle hem diregleriň ýokarsynyň gyşarmagy we rugsat berilýän çäklerde düýbüň gurnama plitalarynyň we guýguçlaryň ýerini üýtgetmegi bilen döreýän goşmaça egreldýän pursaty göz öňünde tutulmalydyr.

300. Silosüsti jaýlardan azyndan iki sany halas ediş çykalgalary (ewakuasion çykalgalar) göz öňünde tutulmalydyr. Halas ediş (ewakuasiýa) basgançagyny azyndan 0,8 metr inlilikde we 1:1-den köp bolmadyk ýapgyt bilen taslamalydyr. Adamlary halas etmek (ewakuasiýa) üçin peýdalanylýan  polatdan daşky ädimli basgançaklary adatça, azyndan 0,7 metr inlilikde we basgançaklaryny 1:1-den köp bolmadyk ýapgyt bilen, 10 metr beýiklikde germewlenen we beýikligi boýunça 8 metrden köp bolmadyk aralykda ýerleşdirilen meýdançalar bilen taslamalydyr.

301. Ikinji halas ediş (ewakuasiýa) çykalgasy polatdan edilen daşky açyk basgançaklaryň üstünden, ol silosüsti jaýyň üçegine çenli ýetmelidir, 0,7 metrden az bolmadyk ini, 1:1 ýapgydy we 1,0 metr beýiklikde germewleýän germeçleri bolmalydyr.

Ikinji çykalgany hem binalara ýa-da desgalara alyp barýan konweýerli (üznüksiz) galereýalaryň we üpjün edilen halas ediş (ewakuasiýa) çykalgalarynyň üstaşyry göz öňünde tutmalydyr. Bu ýagdaýda konweýerli (üznüksiz) galereýalar we olar boýunça daşalýan materiallar ýanmaýan bolmalydyr.

Meýdany 300 m2 çenli silosüsti jaýlar, iş çalşygynda 5-den köp bolmadyk adam işlemeýän, siloslarda ýanmaýan materiallar saklananda 1:1 ýapgyt bilen daşky açyk polat basgançaklarda bir halas ediş (ewakusiýa) çykalgasy (ikinjini gurmazdan) göz öňünde tutulmalydyr. Basgançaklaryň germewleýji gurnawlary ýanmaýan materiallardan ýerine ýetirilmelidir.

Silosüsti jaýlaryň meýdany 300 metrden köp bolanda halas ediş (ewakuasiýa) çykalgalardan biri hökmünde TGK 2.09.02-2020 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda basgançakly gözenekleri taslamalydyr.

302. Ähli silos binalarda adamlary silosüsti galereýa çykmagy üçin lift göz öňünde tutulmalydyr.

303. Silosüsti jaýyň has uzakdaky böleginden daşky basgançaga ýa-da basgançakly gözenege çykýan golaý çykalga çenli aralyk 75 metrden köp bolmaly däldir. Siloslarda ýanmaýan materiallar saklanylanda bu aralygy 100 metre çenli ulaltmak bolýar.

304. Silos binalaryň daşky diwarlarynyň perimetri boýunça karniziň ýokarsyna çenli 10 metrden gowrak beýiklikde üçekde ýanmaýan materiallardan 0,6 metrden az bolmadyk beýiklikde gözenekli germewleri göz öňünde tutmalydyr.

305. Siloslara ýüklenende we düşürilende tozany partlama howply konsentrirlemeleri (toplamalary) emele getirmäge ukyply ürgün materiallar üçin siloslar taslanylanda partlamalaryň boljak mümkinçiligini ýok edýän, şeýle hem elektrostatik akymlaryň ýüze çykmagynyň öňüni alýan çäreler göz öňünde tutulmalydyr.

306. Silos binalary, aýrybaşga durýan siloslary, silosüsti galereýalary, üstünden gurlan jaýlary (silosüsti örtginiň derejesinden ýokarda) oda çydamlylyk çägi 0,25-den az bolmadyk we oduň ýaýrama çägi nol bolan polat gurnawlardan bellenilen tertipde tassyklanan Esasy gurluşyk materiallaryny tygşytly ulanmagyň tehniki düzgünleri kadalaşdyryjy resminamalaryna laýyklykda taslamalydyr.  

Bellik - Polat diregler we iki sany ýokarky gatlardan başga, üstünde gurlan örtgiler üçin, şeýle hem silosasty gatlaryň göteriji gurnawlar (siloslaryň diwarlarynyň aşagyna sütünler we pürsler) üçin bu gurnawlaryň 0,75 (45 minundan) sagatdan az bolmadyk oda çydamlylyk çägini üpjün edýän otdan gorag göz öňünde tutulmalydyr.

§4. Zawodlaryň kömürli minaralary

307. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalary kokslaşdyrmadan öň kömürli şihtalary akkumullirlemek (toplamak) we koks peçleri boýunça paýlamak üçin guýulýan wagonlara ýüklemek üçin niýetlenen koks himiýa zawodlarynyň kömürli minaralary taslananda berjaý edilmelidir.

308. Kömür minaralarynyň giňişlik meýilnamalaşdyryş netijeleri we olaryň gabara ölçegleri koks batareýalary bilen rasional tertipleşdirmegiň we gurluşyk meselelerine laýyklykda hereket edýän (gozganýan) tehnologiki enjamlaryň (koksy itekleýjileriň, gapyny açyjy maşynlaryň, söndüriji we ýük ýüklenilýän wagonlaryň) özara ylalaşyk mümkinçiligini üpjün etmelidir.

Adatça, kömür minaralary meýilnamada göniburçly bolmalydyr.

309. Bir kärhana üçin birnäçe kömürli minara taslananda, olaryň kese kesilen ýerinde olaryň konfigurasiýasy we ölçegleri, adatça, bir nusga getirilen (unifisirlenen) bolmalydyr.

310. Kömürli minaralaryň gabaralary keseligine 0,3 metr köpelip, dikligine bolsa 0,6 metr köpelmelidir.

311. Kömürli minaralaryň aşaky zolaklarynyň göwrümi, esasy maksatly tehnologiki enjamlardan erkin kömekçi jaýlary ýerleşdirmek üçin ulanylyp bilner: 

1) elektrik nokatlary, howalandyrma enjamlary, jaýlar (gözegçilik we ölçeg enjamlary); 

2) koks blogynyň gulluk-hojalyk jaýlary we şuňa meňzeşler.

312. Kömürli minaraly içinden geçýän içki gabaralar barlygyny üpjün etmelidir, ýagny:

1) gurluşyk we tehnologiki gurnawlaryň arasyndaky howpsuzlyk düzgünlerini talap edýän boşluklaryň bolmagyny, ýöne 0,1 metrden az bolmadyk;

2) ini azyndan 0,8 metr kiçi we beýikligi azyndan 2,1 metr bolan ýük ýüklenýän wagonlaryň iki gapdalyndaky geçelgeler.

313. Kömürli minaralaryň sygymlylygynyň ýokarky böleginiň üstüniň ölçegleri sygym böleginiň öýjükleri boýunça şihtalary paýlamaga niýetlenen enjamlary ýerleşdirmegiň mümkinçiligini üpjün etmelidir. Bu ýagdaýda enjamlaryň we gurluşyk gurnawlarynyň arasynda ini azyndan 0,8 metr bolan geçelgeler üpjün edilmelidir.

314. Kömürli minaralar we olaryň elementleri hasaplananda şu aşakdaky agramlar göz öňünde tutulmalydyr, ýagny: 

1) gurnawlaryň öz agramy, stasionar enjamlardan we ýük ýükleýän wagondan agramlar, göwrümi doldurylan materialynyň basyşy, ýeliň agramlary, toprak basyşy, ýanaşyk gurnawlar tarapyndan geçirilýän agramlar.

Zerur bolan ýagdaýynda, aýratyn agramlar we täsirler (seýsmiki, dag-magdan işleriniň täsiri we şuňa meňzeşler) göz öňünde tutulýar.

315. Sygymly böleginiň diwarlarynyň iň uly egrelmesi kiçi sütün aralygyň 1/200 böleginden geçmeli däldir.

316. Sygymly bölegiň diwarlaryna doldurylan materialyň hasaplanan kese basyşy göniburçly silos ýa-da bunker üçin geometriki ölçegleriň gatnaşygyna baglylykda kesgitlemelidir.

Kömür şihtasynyň udel agramyny we onuň içki sürtülme burçuny kömürli minarany taslamagyň tehnologiki tabşyrygy boýunça kabul etmelidir, ýöne gn = 8,5kN/m3 az bolmadyk, içki sürtülme burçy  jn = 40° köp bolmaly däldir.

317. Sygymly böleginiň diwarlary hasaplananda şu aşakdaky agramlaryň utgaşmalaryny göz öňünde tutmalydyr:

1) hemme göwrümler doldurlan, diwarlaryň birine ýel dik üst hökmünde ýeliň otrisatel (ýaramaz) basyşyna sezewar bolýar;

2) hemme göwrümler doldurylmadyk, diwarlaryň birine ýel dik üst hökmünde ýeliň položitel (kanagatlanarly) basyşyna sezewar bolýar;

3) göwrümleriň biri doldurlan (içki keseleýin diwarlary hasaplamak üçin).

318. Kömürli minarany fiziki, ýük ýükleýän wagonyň geçelge zolagyndaky diwarlar we onuň geometriki çyzyksyzlygy (önümçilik işleriň ýerine ýetirilmegi üçin gurluşyk kadalary we düzgünleri bilen rugsat berilen çäklerde gurnawlar üçin amatsyz dikligine gyşarmalary hasaba alyp, deformasiýa çyzgydyna laýyklykda) göz öňünde tutup giňişlikdäki ulgamy hökmünde hasaplamalydyr.

319. Kömür minarany aýratyn elementlere, ýagny sygymly bölegiň uzaboýuna we keseligine diwarlaryna, ýük ýükleýän wagonyň geçýän zolagyndaky dik diwarlara, diwarlaryň aşaky zolagyna bölüp, onuň diwarlarynyň hasaplamasyny ýerine ýetirmek bolýar.

Sygymly bölegiň keseligine diwarlarynyň hasaplamasynda ýük ýükleýän wagonyň geçmegi üçin elementi boýunça hasaplamada bu diwarlary pürs-diwarjyklara öwürýän penjire ýerleriň bardygyny göz öňünde tutmalydyr. 

320. Diwarlaryň element boýunça hasaplamasynda arasy açyk bölegiň diwarlarynyň hasaplanan çyzgydyny (shemasyny) bütinleý gaty rigelli (kese berkidilen agaç) we gysdyrylan diregli bir aralyk, bir gatly çarçuwa görnüşinde kabul edilmelidir we süýşürilýän germewde diwarlaryň betonlanmagyna hereket edýän rugsatlara laýyklykda olaryň dikligine gyşarmalaryny göz öňünde tutmalydyr. Bu ýagdaýda ýük ýükleýän wagonyň geçmegi üçin boş aralygynyň ýokarsynyň ah bu boş aralygyň aşagyna bolan gatnaşygy  boýunça keseligine kese süýşmesi:

                                   (49)

bu ýerde: а - ýük ýükleýän wagonyň geçmegi üçin boş aralygyň beýikligine deň, diwaryň beýikligine laýyk gelýän, rugsat berilýän kese süýşme; 

h - TGK 2.03.02-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary boýunça kabul edilýän ekssentrisiteti ýokarlandyrma koeffisiýenti. 

321. Kömür minaranyň göwrüminiň ýokarky böleginden azyndan iki çykalgany göz öňünde tutmalydyr, bu ýagdaýda minaranyň çäklerinden daşarda basgançakly gözenegini göz öňünde tutmalydyr. Ikinji halas ediş (ewakuasiýa) çykalga hökmünde şihtany bermek üçin konweýer (üznüksiz) galereýany peýdalanmaly (jaýlaryň meýdany 300 m2 çenli bolanda), ol ýanmaýan materiallardan ýerine ýetirilmelidir we halas ediş (ewakuasiýa) ýollaryna bildirilýän talaplara laýyk gelmelidir.

Koks batareýanyň ýokarsynyň deňine çenli basgançak polat kosouralar boýunça demirbeton basgançaklardan, ýokarda bolsa ýapgydy 1:1 bolan polatdan bolmalydyr. Mundan başga-da, TDS 1736-2021 belgili döwletara standartyna laýyklykda üçege çykmak we üçegi germewlemek üçin basgançak göz öňünde tutulmalydyr. 

322. Kömürli minaralarda göwrümiň ýokary üstüniň bölegine çenli ýük ýolagçy lift göz öňünde tutulmalydyr.

323. Ýangyn howpsuzlygyny üpjün etmek üçin, kömürli minaranyň jaýlarynda ýangyn we içilýän suwgeçirijisini göz öňünde tutmak zerurdyr.

V bap. ÝERÜSTI DESGALAR 

§1. Tekjeler (etažerkalar) we meýdançalar

324. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalaryny tehnologiki enjamlary we turbageçirijileri geçirmek üçin niýetlenen, daşky we binalaryň içinde ýerleşdirilýän tekjeler, şeýle hem enjamlara hyzmat etmek üçin meýdançalar taslanylanda berjaý etmelidir.

325. Tekjeler, örtgileriň meýdanlary, adatça, azyndan 70-80% hasaplamak bilen ulanyljak görnüşde taslanylmalydyr (ulanylýan meýdana enjamy hemişelik hyzmat edende onuň töweregine azyndan 1,0 metr we döwürleýin hyzmat edende 0,8 metr inlilikde geçelgäni üpjün edýän meýdany goşmak bilen meýilnamadaky enjamyň meýdany, şeýle hem gurnama meýdançalaryň, gurnama penjire-gapy ýerleriň we basgançaklaryň meýdanyny öz üçine almalydyr).

326. Tekjeleriň golaýyndan geçýän tranzit tehnologiki turbageçirijileri ýörite daşky diwar çykgytlar ýa-da tekjeleriň gurnawlaryna söýenilýän trawersalar boýunça geçirmeli ýa-da eger-de bu bellenen tertipde tassyklanylan tehnologiki we ýangyna garşy talaplarda rugsat berilýän bolsa, örtgileriň gurnawlaryndan asylmalydyr.

327. Tekjeler, adatça, sütünleriň torlary bilen 6´6, 9´6, 12´6 metr (sütünleriň aralygy 6 metr) taslanylmalydyr. Tekjeleriň hatarlarynyň beýikligi tehnologiki talaplara görä saýlanyp alynýar. 

Meýdançalaryň bellikleri 0,6 metr köpeldilmelidir. 

328. Tekjeleriň we meýdançalaryň gurnawlaryny (sütünler, pürsler, örtükler), adatça, gurnama demirbetondan taslamalydyr.

Bir nusgaly getirilen (unifisirlenen) demirbeton gurnawlary peýdalanmak mümkin bolmadyk ýagdaýynda, şeýle hem azyndan her bäş ýyldan üýtgäp durýan tehnologiki prosesler bilen önümçilik üçin tekjeleriň gurnawlaryny polatdan taslamaga ýol berilýär.

329. Ýeňil ýanýan we ýanyjy suwuklyklar, suwuklandyrlan ýanyjy gazlar saklaýan tehnologiki enjamlar oturdylan tekjeleriň meýdançalaryny we örtüklerini bütewi, suwuklyklara geçip bolmaýan we perimetri boýunça hem-de basgançaklara çykalgalarda eňňitleri (panduslary) azyndan 150 mm-den belentlikler bilen gapy-penjire ýerlerinde berkidilen bolmalydyr.

Bir ýa-da toparlaýyn enjamlaryň aşagynda goýulýan metal zatlary gurmaklyga ýol berilýär. 

330. Elementleriniň betonlanmasy talap edilýän polat tekjelerde beton karkas bilen bilelikde işi girizilmelidir.

331. Wibrasiýa (titreme) emele getirýän enjam ýerleşdirilýän tekjeler, adatça, binanyň karkasy bilen birleşdirilmeli däldir, enjamlary bolsa olaryň üstüne wibroizolýatorlarda oturtmalydyr.

332. Daşky tekjeleri, goşmaça talaplary göz öňünde tutup, TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda garyň we ýeliň agramlaryna hasaplamalydyr, ýagny: 

1) ýokardaky gatlakda garyň agramlary doly göz öňünde tutulmalydyr; 

2) aralykdaky gatlaklarda bolsa 50% ölçegde göz öňünde tutmalydyr. 

Ýeliň agramlaryny ýeliň enjama täsirini hasaba almak bilen kabul etmelidir.

333. TGK 2.01.02-15 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary boýunça oda çydamlylygyň I, II we III derejelerine eýe bolan binalarda ýerleşdirilýän tekjeleriň we meýdançalaryň sütünlerini ýanmaýan materiallardan, oda çydamlylygy boýunça IV derejeli binalarda bolsa – ýanmaýan ýa-da kyn ýanýan materiallardan taslamalydyr. Oda çydamlylygy boýunça I we II derejeli binalarda ýerleşdirilýän tekjeleriň we meýdançalaryň örtgilerini ýanmaýan materiallardan, oda çydamlylygyň III we IV derejelerine eýe bolan binalarda bolsa – ýanmaýan ýa-da ýanmasy kyn materiallardan taslamalydyr. 

334. A, B we W toparly jaýlary bolan binalarda ýerleşdirilýän polat tekjeleriň gurnawlary üçin bu gurnawlar üçin azyndan 0,75 sagatda (45 minunda) oda çydamlylyk çägini üpjün edýän gorag üpjün edilmelidir. Bu ýagdaýda awtomatik ýangyn söndüriji serişdeler göz öňünde tutulmalydyr.

Bellik - A we B toparlara degişli jaýlarda aýratyn polat gurnawlarynyň uçgunlardan goragy üpjün edilmelidir.

335. Nobatçy işgär üçin daşky tekjelerde enjamlar ýerleşdirilende ýapyk jaýlar (ýanmaýan materiallardan) göz öňünde tutulyp, olary işçi ýerlerine aňryçäk golaýlaşdyrmak zerurdyr, bu ýagdaýda olara çenli aralyk 150 metrden geçmeli däldir. Bu jaýlardaky meýdanlar, göwrümler we daşky gurşawyň parametrleri TGK 2.08.13-2021 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyk gelmelidir. 

A, B we W toparlara degişli jaýlarda ýerleşýän önümçilikler ýa-da zyýanly maddalary bölüp çykarýan enjamlar bar bolanda, görkezilen jaýlar üçin partlama-ýangyn howpsuzlygyny üpjün edýän we zyýanly maddalaryň işleýän adamlara täsirini ýok edýän ýörite çäreleri (germetizasiýalaşdyrma, howa basyşy, şlýuzlaryň gurluşy, duýduryşlar we şuňa meňzeşleri) göz öňünde tutmalydyr.

Bellik - Nobatçy işgär üçin, eger-de bu bölegiň talaplaryny kanagatlandyrýan bolsa we olaryň bellenmegi nobatçy işgärleriň bolmagyna mümkinçilik berse, kömekçi ýa-da önümçilik jaýlaryny ulanmaga rugsat edilýär.

336. Ýeňil ýanýan we ýanyjy suwuklyklar we ýanyjy gazlar saklaýan enjamlar ýa-da turbageçirijiler ýerleşýän daşky tekjeleri adatça, demirbetondan ýerine ýetirmelidir. Örtügi hem öz içine almak bilen polat tekjelerdäki birinji gatlakly, ýöne azyndan 4 metr beýiklige çenli ýokary temperaturanyň täsirinden goramalydyr. Goralýan gurnawlaryň oda çydamlylyk çägi azyndan 0,75 sagat (45 minut) bolmalydyr.

Bellikler - Tekjeleriň goralmadyk polat gurnawlaryny stasionar awtomatiki ýangyn söndüriji enjamlar bilen enjamlaşdyrlanda ulanlanmaga rugsat berilýär.

337. Aýratyn durýan daşky tekjeleriň ýa-da А, B we W toparlara degişli jaýlarda ýerleşdirilýän önümçilik enjamly meýdançanyň bir hatarynyň meýdany geçmeli däldir, ýagny:

1) tekjeleriň ýa-da meýançalaryň beýikligi 30 m3 çenli bolanda – 5200 m2;

2) beýiklik 30 metr we ondan ýokary bolanda – 3000 m2. 

Tekjäniň ýa-da meýançanyň meýdany uly bolanda olaryň arasynda azyndan 15 metr aralyklar bilen bölümlere bölmelidir.

G we D toparlara degişli jaýlarda ýerleşdirilýän tekjeleriň we önümçilik enjamly meýdançalaryň meýdany çäklendirilmeýär.

Bellikler

1. Enjamly tekjäniň ýa-da meýdançanyň beýikligi diýip, tekjäniň ýa-da meýdançanyň umumy meýdanynyň azyndan 30%-ni eýeleýän enjamyň ýa-da gönüden-göni tekjäniň iň ýokary beýikligini hasaplanmalydyr.

2. Tekjeleriň ýa-da meýdançalaryň çäkli meýdanlary ýeňil ýanýan we ýanyjy suwuklyklary we suwuklandyrlan gazlary saklaýan enjamlar we göwrümli tekjelere ýa-da meýdançalara degişlidir. Suwuklandyrylmadyk ýagdaýdaky ýanyjy gazlary saklaýan enjamly tekjeler we meýdançalar üçin çäkli meýdan 1,5 esse artdyrylýar.

3. Aýratyn duran tekjäniň ýa-da meýdançanyň ini tekjäniň ýa-da meýdançanyň enjam bilen bilelikde onuň üstünde beýikligi 18 metr we ondan az bolanda, 48 metrden köp bolmaly däldir, 18 metrden köp bolanda, 36 metrden köp bolmaly däldir.

338. Ýeňil ýanýan we ýanyjy suwuklykly we gazlar bilen enjamlary ýerleşdirmek üçin niýetlenilen daşky tekjeleriň we meýdançalaryň, şeýle hem hyzmat ediş, şol sanda tehnologiki enjama berkidilýän meýdançalaryň her bir hatardan açyk basgançaklary bolmalydyr, ýagny:

1) tejeleriň ýa-da meýdançanyň uzynlygy 18 metre çenli we meýdanyňky 108 m2 çenli bolanda - bir basgançak;

2) tekjeleriň ýa-da meýdançanyň uzynlygy 18 metrden ýokary bolsa, ýöne 80 metrden köp bolmasa – azyndan iki basgançak;

3) tekjeleriň ýa-da meýdançanyň uzynlygy 18 metrden ýokary bolanda basgançaklaryň sany, tekjäniň hatarlarynyň sanyna garamazden, biri-birinden 80 metrden köp bolmadyk aralykda ýerleşdirmek arkaly kesgitlenýär.

Partlamaýan ýangyna howpsuz önümçilikde enjamlary ýerleşdirmek üçin niýetlenen daşky tekjeleriň we meýdançalaryň örtgilerinden açyk basgançaklaryň sany şu aşakdaky ýaly bolmalydyr: 

1) tekjeleriň ýa-da meýdançalaryň uzynlygy 180 metre çenli bolanda - bir basgançak;

2) tekjeleriň ýa-da meýdançalaryň uzynlygy 180 metrden ýokary bolanda basgançaklaryň sany, tekjeleriň hatalarynyň sanyna garamazdan biri-birinden 180 metrden köp bolmadyk aralykda ýerleşdirmek arkaly kesgitlenýär. 

339. Içki tekjeleriň we meýdançalaryň, adatça, azyndan iki sany açyk polat basgançaklary bolmalydyr. Tekjeleriň ýa-da meýdançalaryň her bir gatynyň pol meýdany А we B toparlara degişli jaýlar üçin 108 metrden, W, G we D toparlara degişli jaýlar üçin 400 m2-den geçmeýän bolsa, bir basgançagy taslamaga rugsat berilýär.

Has uzak iş ýerinden iň ýakyn halas ediş (ewakuasiýa) çykyşyna çenli aralyk, şeýle hem-de basgançaklara bildirilýän talaplar TGK 2.01.02-15 belgili we TGK 2.09.02-2020 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda kabul edilmelidir.

Bellik - Tekjeleri we meýdançalary binalaryň daşky basgançaklaryna ikinji halas ediş (ewakuasiýa) çykalga bilen taslamaga ýol berilýär. 

340. Adamlary halas etmek (ewakuirlemek) üçin niýetlenen daşky tekjeleriň we meýdançalaryň açyk basgançaklaryny tekjeleriň we meýdançalaryň daşky perimetri boýunça ýerleşdirmelidir. Sütün görnüşli enjamlaryň toparlary üçin basgançaklary enjamlaryň arasynda ýerleşdirmek bolýar. 

Basgançaklar TDS-23120-2016 belgili döwletara standartyna laýyklykda polatdan taslamalydyr.

Daşky tekjelerde we meýdançalarda ýeňil ýanýan, ýanyjy suwuklyklar we ýanyjy gazlar bilen enjam ýerleşdirilende açyk basgançaklarda basgançagyň gyrasyndan (tehnologiki enjam tarapyndan) her tarapa azyndan 1 metr öňe çykýan, oda çydamlylyk çägi azyndan 0,25 sagat (15 minut) ýanmaýan materiallardan otdan goraýan ekranlar (perdeler) bolmalydyr.

Bellikler

1. Gündelik hyzmaty talap etmeýän, enjamlary birleşdirýän meýdançalaryň uzynlygy 24 metre çenli bolan sütün görnüşli enjamlar üçin bir uçuş we bir dik basgançagyň gurluşyna ýol berilýär. Bu ýagdaýda basgançagyň uçýän (marşly) ýapgydyny 2:1-den köp kabul etmeli däldir. 

2. Sütün görnüşli enjamlar toparynda galanlaryndan ýokarda aýratyn enjamlar bar bolan ýagdaýlarynda, şeýle hem sütün görnüşli aýratyn durýan enjamlar üçin bu enjamlaryň meýdançalaryna torly germewi we beýikligi boýunça her 6 metrden meýdançalary bar bolan dik basgançaklary gurmaklyga rugsat berilýär.

3. Sütün görnüşli enjamlaryň meýdançalaryndan basgançaklar üçin, eger-de basgançak halas ediş (ewakuasiýa) bolsa (eger işgärler çalyşmada (smenada) azyndan bir gezek ýörän bolsa) otdan goraýjy ekrany diňe hyzmat ediş beýikligine çenli göz öňünde tutmalydyr. 

4. Basgançakdan ýere çykalga we otdan goraýjy ekran aşagynda goýulýan zadyň (poddonyň) çäklerinden daşarda bolmalydyr.

5. Partlama howply we ýangyn howply önümler bar bolan we hyzmat ediş meýdançasynyň beýikligi basgançakdan 2 metrden köp bolmadyk aýratyn enjam üçin meýdançadan düşmek üçin otdan goraýjy ekranlary gurulmazdan dikligine ýerine ýetirmelidir.

341. Meýdançalar we basgançaklar üçin direg, adatça, gönüden-göni enjamyň üstüne, haçan-da göterijilik ukyby we gurnawçylyk çözgüdi boýunça ýol berilýän bolsa, wibrasiýa (titreme) çeşmesi hasaplanýan enjamlardan başgasynda göz öňünde tutmalydyr.

342. Tekjeleriň we meýdançalaryň, örtgilerdäki açyk penjire ýerleriniň, basgançaklaryň we basgançakly meýdançalaryň (şol sanda sütünli enjamlardaky meýdançalaryň) daşky perimetri boýunça 1 metr beýiklikdäki germewleri göz öňünde tutmak zerurdyr. Germewleriň aşaky böleginiň tutuş bortynyň beýikligi 0,14 metr bolmalydyr.

§2. Açyk kran estakadalar

343. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalary açyk howada ýerleşdirilýän we köpri kranlar görnüşindäki ýük göterýän-ulag enjamyny talap edýän ammarlara we önümçilige hyzmat etmek üçin niýetlenilen açyk kran estakadalar taslanylanda berjaý edilmelidir.

344. Açyk kran estakadalary, haçan-da tehnologiki prosesi süýşýän eşek görnüşindäki (kozlowoy) kranlaryň kömegi bilen üpjün edip bolmaýan ýagdaýlarda göz öňünde tutmak bolýar. 

345. Açyk kran estakadalary kranlaryň işleýiş tertibiniň ähli toparlarynyň ýük göterijiligi 500 kN (50 t) çenli bolan umumy maksatly (gaňrak) we ýük göterijiligi 200 kN (20 t) çenli bolan ýörite (magnitli we magnit-greýferli) elektrik köpri diregli kranlary bilen enjamlaşdyrmak bolýar.

Bellik - Kranlaryň işleýiş tertibi TDS-34017-2016 belgili döwletara standarty boýunça kesgitlenýär.

346. Açyk kran estakadalary şu aşakdaky parametrler bilen taslanmalydyr, ýagny: 

1) ýük göterijilik hatary - TDS-1575-87 belgili döwletara standarty boýunça; 

2) aralyklary - TDS-534-78 belgili döwletara standarty boýunça;

3) kranyň gurluşyk gurnawlaryna golaýlaşma gabaralary - TDS-9720-76 belgili döwletara standarty boýunça; 

4) sütünleriň aralygy 12 metr. 

Degişli esaslandyrma bilen, 6 metrden köp bolan başga sütünlerini bellemäge rugsat berilýär.

Açyk kran estakadalaryň köpri kranlarynyň relsleriniň uçlarynyň bellikleri bir gatly senagat binalaryň köpri kranlarynyň relsleriniň uçlarynyň bir nusga getirilen (unifisirlenen) bellikleriniň hatary boýunça kabul edilmelidir.

Bellikler

1. Kranlaryň sütün aralyklary estakadanyň sütün aralygyndan 1,5 metr az, kranyň gabarasyndan ýokarda kese diregler bar bolsa, estakadanyň sütün aralygyndan 2 metr az kabul edilýär.

2. Durky täzelenende sütün aralyklaryň we beýiklidiň ölçeglerini durky täzelenýän estakadalaryň ýa-da olara ýanaşyk salnan binalaryň sütün aralyklarynyň we beýiklikleriniň ölçeglerine laýyklykda kabul etmek bolýar.

347. Açyk kran estakadalary bir aralykly we köp aralykly taslamalydyr.

Köp aralykly estakadada aralyklarynyň ikiden köp dürli ölçeglerini ulanmak bolýar.

348. Açyk kran estakadalary köpri kranlary binalardan estakadalara çykaryp, ýyladylmaýan binalaryň gyraňlaryna ýanaşyk taslamaga ýol berilýär, bu ýagdaýda ýanaşýan ýerlerde birleşdirmelidir, ýagny:

1) estakadalaryň we binalaryň sütünleriniň uzaboýuna bölýän oklaryny;

2) estakadalaryň we binalaryň sütünleriniň binýatlaryny, eger-de gurnawçylyk çözgütlerde ýol berilýän bolsa.

Binalaryň uzaboýuna diwarlaryna ýanaşyk salynýan açyk kran estakadalar taslanylanda binanyň üçeginden kranasty ýollara, trolleýlere (goşmaça arabalara) we hyzmat ediş meýdançalara suwuň akmagyna ýol berilmeýär. 

349. Açyk kran estakadalary keseleýin meýdançada ýerleşdirmelidir, bu ýagdaýda ýerli ýapgytlary gurmagyň hasabyna atmosfera suwunyň ugruny meýdançadan sowmagy göz öňünde tutulmalydyr. 

350. Kran estakadaly meýdançada estakadanyň ugruna we keseligine awtoulag we demir ýollaryny geçirmek bolýar.

Estakadaly meýdançada demir ýollary gurnalan ýagdaýynda, kran dolandyryş kabinasy bilen üpjün edilmelidir, kabinadan ýüklenýän we düşürilýän ýük, şol sanda ýarym wagonyň etegi görnüp durmalydyr.

351. Açyk kran estakadalary erkin durýan (kese ugurda) sütünler bilen taslamalydyr.

Kranyň gabarasyndan ýokarda gaty kese gurnawlar bilen berkidilen sütünli estakadalary esasyň birsydyrgyn bolmadyk deformasiýa ýagdaýlarynda ýa-da estakadanyň pola düşýän kadalaşdyrylan agramlary 0,2 МPа (20 tg/m2)-dan köp bolanda kabul edilip bilner. Bu ýagdaýda kranlaryň gurluşyk gurnawlaryna golaýlaşma gabarasyny bellenen tertipde tassyklanan ýük göteriji kranlaryň gurluşy we howpsuz ulanyş düzgünleriniň kadalaşdyryjy resminamalaryna laýyklykda üpjün etmelidir.

Uzaboýuna ugurda estakadanyň durnuklylygyny her bir temperatura blogunda oturdylan kranasty pürsler we dik baglanyşyklar arkaly üpjün etmelidir.

352. Çuň binýatlar üçin (5 metrden ýokary) estakadanyň polunyň derejesinde uzaboýuna hataryň sütünlerini demirbeton kesiksiz pürs bilen birikdirmäge rugsat berilýär.

353. Açyk kran estakadalarynyň binýatlaryny demirbetondan taslamalydyr.

354. Kesiksiz kranasty pürsleri çeýe ýumşaklyk koeffisiýentiniň bahasy с £ 0,05 bolanda ulanmak bolýar:

                                                   (50)

bu ýerde: D - sütüniň deformasiýasyny we binýadyň çökmesini nazara alyp, relsiň ujunyň deňinde goşulan aýratyn dik güýçden diregiň ýerini üýtgemegi;

ЕI - kranasty pürsüň gatylygy; 

l - pürsüň aralygy.

355. Tormozly (böwetli) gurnawlary, kranasty pürslerde ahyrky diregleri, sütünler boýunça dik birleşmeleri, kranyň gabarasynyň üstünde kese diregler, meýdançalar we basgançaklar polatdan taslamalydyr.

356. Açyk kran estakadanyň meýdanynyň (polunyň) örtügini TGK 2.03.03-12 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda tehnologiki talaplary we ulanyş şertlerini hasaba alyp saýlamak zerurdyr. 

357. Estakadanyň hasaplama çyzgytyny (shemasyny) binýatlar bilen kesilen derejesinde berk birikdirilen we temperatura blogynyň çäklerinde kranasty pürsler we dik baglanyşyklar bilen şarnirli - birikdirilen sütünleriň aýratyn durýan uzaboýuna hatarlary kabul etmelidir.

Diregli estakadalar üçin hasaplama çyzgyty (shemany) sütünleri we diregleri öz içine alýan kese çarçuwa görnüşinde kabul etmelidir.

Bellik - Göteriji gurnawlaryň kranyň köprüsine garşydaş hatarlarynyň baglanyşygy hasaba alynmaýar. 

358. Açyk kran estakadalaryndaky agramlary garyň agramyny hasaba almazdan, adamlaryň agramynyň we abatlaýyş materiallaryň pyýada galareýalaryndaky kadalaşdyrylan, 2 kPа (200 kgg/m2) deň kabul edilýän dik agramlaryny nazara alyp, TDS-1451-77 belgili döwletara standartynyň we TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda kesgitlemek zerurdyr. 

359. Açyk kran estakadalarynyň binýatlarynyň aşagyndaky esaslary TGK 2.02.01-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary boýunça birinji we ikinji toparlaryň çäkleri boýunça kranyň köprüsiniň tekizliginde hereket edýän agramlara görä hasaplamalydyr.

Binýadyň aşagyndaky toprakdaky gyraky basyşlar şu gatnaşykda kabul etmelidir, ýagny:

bu ýerde:  pmin, pmax -  degişlilikde toprakdaky iň pes we iň ýokary basyş. 

Ýük göterijiligi 160 kN (16t) köp bolmadyk umumy maksatly kranasty estakadalar üçin, R ³ 0,15 MPa (1,5kgg/sm2) bolanda binýadyň düýbüniň aşagyndaky basyşyň epýurasynyň üçburç görnüşine rugsat berilýär. (pmin = 0).

360. Ýanaşyk sütünleriň esaslarynyň hemişelik we kranyň agramlaryndan jemlenen täsirinden dörän deformasiýalaryň tapawudy binýatlaryň ýoluň ugruna 0,004 we aralygyň keseligine 0,003 geçýän kran ýollaryň ýapgytlaryny şertlendirýän dik çökmesini emele getirmeli däldir.

Eger-de estakadanyň poluna (ýerleşýän meýdanyna) ammara ýerleşdirilýän ýa-da gaýtadan işlenýän materiallaryň, önümleriň we şuňa meňzeş agramyndan düşýän agyrlyk 0,05 МPа (5,0 tg/m2) köp bolsa ýa-da estakadanyň golaýynda binalar we desgalar ýerleşip, olaryň binýatlaryň aşagyndaky deformirlenýän topragynyň işjeň zolagy estakadanyň sütünleriniň binýatlarynyň aşagyndaky işjeň zolaga goýulýan bolsa, onda esasyň deformasiýalary goňşy sütünlerdäki kranasty relsleriň uçlarynyň bellikleriniň 20 mm-den köp goşmaça tapawudyny (estakadanyň ugruna we keseligine) hem-de kran relsleriň arasyndaky aralygyň 10 mm-den köp üýtgemesini emele getirmeli däldir.

361. Gurnawlaryň elementleriniň egrelmeleri we ýerini üýtgetmeleri TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynda kesgitlenen çäklerden geçmeli däldir.

362. Sütünleriň her bir uzaboýuna hatarynda kranasty ýollaryň ugruna hyzmat edýän işgär üçin 0,5 metrden az bolmadyk inlilikde (daşary çykýan), sütüniň aýlanyp geçýän ýerlerinde bolsa (kranyň gabarasynyň üstünde gaty keseleýin gurnawlar gurlanda) 0,4 metrden az bolmadyk inlilikde geçelgeleri göz öňünde tutmak ýa-da sütüniň göwresinde 0,4´1,8 metr ölçegdäki geçelgäni gurmak zerurdyr. Geçelgeleriň 1 metrden az bolmadyk beýiklikde hemişelik germewleri (tutalgalary, germeçleri) bolmalydyr. 

Sütünleriň her bir aralygynda krana çykmak üçin çykylýan ýeri gurmak bilen, germeçli germewleri sütünleriň gyraky hatarlarynda diňe daşky tarapyndan, ortaky hatarlarynda bolsa iki tarapyndan gurmalydyr. 

Tutuş uzynlygy we ini boýunça kranasty pürsleriň ýokarky guşagyna gaty golaý barýan düşegi göz öňünde tutmalydyr. 

363. Estakadanyň her bir aralygy bellenen tertipde tassyklanan ýük göteriji kranlaryň gurluşy we howpsuz ulanyş düzgünleri kadalaşdyryjy resminamalaryna laýyklykda münülýän we abatlaýyş meýdançalary hem-de estakada çykmak üçin basgançaklar bilen üpjün edilmelidir. 

364. Kranasty ýollarynyň ugrundaky her bir geçelgesine we münülýän meýdança üçin 60°-dan köp bolmadyk ýapgyt burçy, 0,5´0,5 metrden az bolmadyk ölçegdäki lýuklaryň üsti bilen olara çykalgasy bar bolan 0,7 metrden az bolmadyk inlilikde hemişelik polat basgançaklar taslanylmalydyr. Lýuklaryň gapaklary şarnirli berkidilmelidir, aňsat we amatly açylmalydyr we ýapylmalydyr. Basgançaklary estakadanyň gyraňlarynda göz öňünde tutmaly we onuň uzynlygy boýunça her 200 metrden seýrek bolmaly däldir. Estakadanyň uzynlygy 200 metrden az bolmadyk ýagdaýynda geçelge üçin bir basgançagy göz öňünde tutmalydyr. Basgançaklaryň sany kesgitlenilende münülýän, abatlaýyş we beýleki meýdançalara basgançaklary göz öňünde tutmalydyr. 

§3. Tehnologiki turbageçirijleriň aşagynda aýratyn duran diregler we estakadalar

365. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalary aýratyn duran pes we ýokary diregler, şeýle hem tehnologiki turbageçirijleriň aşagyndaky estakadalar taslananda berjaý etmelidir.

Bellikler:

Aýratyn duran diregleriň we estakadalaryň beýikligini (ýeriň meýilleşdirilen belliginden trawersiň ýokarsyna çenli aralyk) aşakdaky ýaly kabul etmelidir, ýagny: 

1. Pes diregler - 0,3 metrden 1,2 metre çenli ýeriň meýilleşdirilişine we turbageçirijileriň ýapgytlygyna baglylykda 0,3 metr köp; 

2. Beýik aýratyn duran diregleriň we estakadalaryň TGK 2.05.02-2021 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary boýunça gurluşlara golaýlaşma gabaralara laýyklykda demir ýol we awtomobil ulagynyň turbageçirijileriniň we estakadalarynyň aşagyna geçelgäni üpjün edýän 0,6 metr köp. 

366. Pes direglerde turbageçirijileriň geçirilmegine degişli bolmadyk ýerlerde, sürüm ýerlerde we ýollaryň çatryklarynyň ýok ýerlerinde göz öňünde tutmalydyr.

367. Aýratyn duran diregler we estakadalar taslananda turbageçirijileriň ýapgydyny binýadyň ýokarky erňegini ýa-da ýoluň ugrunda ýeriň üstüniň relýefini nazara alyp, sütünleriň uzynlygyny üýtgetmegiň hasabyna döretmelidir. 

368. Turbageçirijileriň aşagynda aýratyn duran diregleriň arasyndaky aralygy turbalaryň berkligini we gatylygyny hasaba alyp bellemeli we adatça, 6 metrden az bolmadyk 3 mm köp kabul etmelidir. 

Ýoluň binalara we desgalara golaýlaýan ýerlerinde, şeýle hem awtomobil, demir ýollaryň we beýleki kommunikasiýalaryň kesişýän ýerlerinde diregleriň aralygyny başga ölçeglerde bellemeklige ýol berilýär. 

369. Aýratyn duran diregleri we estakadalary, adatça, öňünden gataldylan we gataldylmadyk armatura bilen bir nusga getirilen (unifisirlenen) gurnama demirbeton gurnawlardan taslamalydyr. Polat gurnawlaryň ulanylmagyna bellenen tertipde tassyklanan esasy gurluşyk materiallaryny tygşytly ulanmagyň tehniki düzgünleriniň kadalaşdyryjy resminamalaryna laýyklykda rugsat berilýär.

370. Ýanmaýan maddalar, suwuklyklar ýa-da gazlar bilen turbageçirijiler çekilende aýratyn duran diregleri we estakadalary ýanýan materiallardan taslamaga rugsat berilýär. 

371. Ýeňil ýanýan ýanyjy maddalar, suwuklyklar we gazlar bilen turbageçirijileriň aşagynda aýratyn duran diregleriň we estakadalaryň gurnawlary ýanmaýan görnüşde taslanylmalydyr.

372. Estakadalarda, eger-de ulanyş şertleri boýunça talap edilýän bolsa, turbageçirijilere hyzmat etmek üçin geçilýän köprüjikleri göz öňünde tutmak zerurdyr.

373. Demirbeton diregleri şu görnüşde taslamaklyga ýol berilýär: 

1) aýratyn binýatlara gysylan; 

2) tekiz ýa-da giňişleýin ulgamlara birleşdirilen pürs-sütünler we pürs-sütünler görnüşinde;

3) pürs-örtüklerden ýa-da gazylyp kakylýan pürslerden ybarat bir pürsli binýatlara oturdylan sütünler görnüşinde.

Polat diregleriň sütünlerini binýatlar bilen berk berkidilen bolmalydyr. Uzaboýuna ugurdaky diregleriň durnuklylygy üpjün edilen şertinde binýatlara şarnirli direnmekligi ulanmaga ýol berilýär. 

374. Aýratyn duran diregleriň we estakadalaryň uzaboýuna durnuklylygyny her bir temperatura blogunda bir ankerli diregi oturdyp, ankerli diregleri gurmak bilen üpjün edilmelidir.

Demirbeton diregli estakadalar, adatça, ankerli diregsiz taslanmalydyr. Bu ýagdaýda, temperatura bloguna ýoluň ugruna täsir edýän kese agramlar ähli direglere berilmelidir.

375. Uzaboýuna ugurdaky aýratyn duran diregleri we estakadalary temperatura bloklara bölmeli, olaryň uzynlygy turbageçirijileriň süýşmeýän direg bölekleriniň arasyndaky çäkli aralyklardan geçmeli däldir.

376. Estakadalaryň temperatura seplerini turbageçirijileriň kompensator gurluşlary bilen utgaşdyrmaly, bu ýagdaýda temperatura bloklaryň iň uly mümkin bolan uzynlygyny göz öňünde tutmak zerurdyr.

377. Aýratyn duran diregleri we estakadalary izolýasiýaly turbageçirijileriň, daşalýan önümiň, hyzmat edilýän meýdançalardaky we geçilýän köprüjiklerdäki adamlaryň we abatlaýyş materiallaryň, önümçilik tozanynyň çökündileriniň agramyndan döreýän agyrlyklary, turbageçirijilerden döreýän kese agramlary we täsirleri, şeýle hem garyň we ýeliň agramlaryny göz öňünde tutup hasaplamalydyr.

Bu ýagdaýda gidrawliki synaglar geçirilende bug geçirijilerdäki suwuň agramyndan döreýän goşmaça kadalaşdyryjy dik agramlar diňe bir bug geçiriji turbasyny suwdan doldurylanda öňünde tutup hasaplamalydyr.

Agramlar boýunça ygtybarlyk koeffisiýentleri Kadalaryň şu paragrafynyň talaplaryny nazara alyp, TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary boýunça kesgitlenýär.

378. Meýdançalardaky, köprijiklerdäki we basgançaklardaky adamlaryň we abatlaýyş materiallaryň agramyndan döreýän kadalaşdyrylan agram 0,75 kPa (75 kgg/m2) deň, deňölçegli bölünip kabul edilýär. 

Önümçilik tozanynyň çökündileriniň agramyndan döreýän agramy diňe turbageçirijiler we tozan bölünip çykýan çeşmeden 100 metrden köp bolmadyk aralykda ýerleşýän, hyzmat edýän meýdançalar üçin göz öňünde tutmaly hem-de şu aşakdakylara deň kabul etmelidir, ýagny:

1) hyzmat edýän meýdançalar we aralyk gurluşyň elementleri üçin - 1 kPa (100 kgg/m2);

2) turbageçirijiler üçin - turbageçirijileriň kese proýeksiýasynda 0,45kPa (45kgg/m2) 

Bu ýagdaýda agramlar boýunça ygtybarlyk koeffisiýentlerini şu aşakdaky görnüşde kabul etmelidir, ýagny: 

1) adamlaryň we abatlaýyş materiallaryň agramyndan - 1,4; 

2) önümçilik tozanynyň çökündileriniň agramyndan - 1,2.

379. Aýratyn duran diregleriň we estakadalaryň gurluşyk gurnawlarynyň hasaplamasyny tekiz gurnawlardaky ýaly ýerine ýetirmelidir. Anyklanan hasaplamalary geçirmegiň we goşmaça sebäpleri hasaba almagyň zerurlygy çykanda, aýratyn duran diregleriň we estakadalaryň gurluşyk gurnawlarynyň hasaplamasyny olaryň turbageçirijiler bilen bilelikdäki işini nazara alyp, giňişleýin ulgamlaryňky ýaly ýerine ýetirmelidir.

380. Estakalarda turbageçirijiler geçirilende turbalaryň süýşýän direg böleklerinde sürtülme güýjünden döreýän uzaboýuna keseligine agram aralyk gurluşy we anker diregleri bilen kabul edilýär we aralyk direglere berilmeýär.

381. Turbageçirijilerden direglere we estakadalara düşýän kadalaşdyrylan dik agramlar ähli turbageçirijilerden düşýän dik agramlaryň jemi ýaly kabul edilmelidir.

Diregdäki bir turbageçirijiniň hasaplanan sürtülme güýji bu turbageçirijiden döreýän hasaplama dik agramy «polat boýunça polat» direg böleklerinde deň kabul edilýän sürtülme koeffisiýentine köpeltmek arkaly kesgitlenýär: 

1) süýşmekde - 0,3;

2) turbageçirijiniň okunyň ugurundaky togalanmada - 0,1; 

3) okuň ugruna bolmadyk - 0,3; 

4) şar nokadynda - 0,1.

382. Turbageçirijiler anyk ýerleşdirilmedik ýagdaýynda dik agramlaryň intensiwliginiň aýratyn duran diregleriň we estakadalaryň trawersiniň р uzynlygynyň birligine bahasyny şu aşakdaky formula boýunça kesgitlemelidir:

                                     (51)

bu ýerde:  q -turbageçirijilerden ýoluň uzynlygynyň 1 metre düşýän dik agramlary;

а – trawersiň aralygy; 

b -trawersiň uzynlygy.

Bu agramlaryň trawersiň uzynlygy boýunça bölünişini şu Kadalaryň 7-nji suraty boýunça kabul etmelidir.

Surat 7. Aýratyn duran diregleriň we estakadalaryň trawerslerine

dik agramlaryň intensiwliginiň bölünişi

Kese agramlaryň intensiwliginiň aýratyn duran diregleriň we estakadalaryň trawersiniň uzynlygynyň birligine kadalaşdyryjy bahasy turbageçirijiler anyk ýerleşdirilmedik ýagdaýynda trawersiň uzynlygy boýunça onuň bölünişi şu Kadalaryň 8-nji suratyna görä kesgitlenýär. Bu ýagdaýda agramlar boýunça ygtybarlylyk koeffisiýentini 1,1 deň kabul etmelidir.

Surat 8. Aýratyn duran sütünleriň we estakadalaryň trawerslerine hasaplananda

kese agramlaryň intensiwliginiň bölünişi 

Bellik - Ýaýyň içinde turbageçirijileriň trawerse hereketsiz diregde agramlaryň bahalary getirilendir.

383. Turbageçirijiler anyk ýerleşdirilmedik ýagdaýynda köp hatarly aýratyn duran diregler we estakadalar üçin hatarlar boýunça dik we kese agramlaryň bölünişini kabul etmeli, ýagny:

1) iki hatarly (ýarusly) direglerde we estakadalarda: 

а) ýokarky hatarda (ýarusda) - 60%; 

b) aşaky hatarda (ýarusda) - 40%; 

2) üç hatarly (ýarusly) diregnlerde we estakadalarda: 

a) ýokarky hatara (ýaruslara) - 40%; 

b) ortaça hatara (ýaruslara) - 30%; 

d) aşaky hatara (ýaruslara) - 30%.

384. Turbageçirijiler anyk ýerleşdirilmedik ýagdaýynda aýratyn duran diregleriň sütünlerini we binýatlaryny hasaplamak üçin kadalaşdyryjy agramlary kabul etmeli, ýagny:

1) aralyk direge ýoluň ugrundaky ugruna dik we kese tehnologiki agramlar – şu Kadalaryň 9-njy suratyna laýyklykda;

2) temperatura blogunyň ortasynda oturdylan ankerli aralyk direge ýoluň ugruna kese tehnologiki agramlar - (0,03l + 2)q;

3) ahyrky direge ýoluň ugrundaky kese tehnologiki agramlary - (0,15l + 4)q;

4) aralyk direge ýoluň keseligine turbageçirijileriň ugruny sowmadan döreýän kese agramlary - 1,5q. 

bu ýerde: l - anker diregden temperatura blogunyň ahyryna çenli aralyk, metr; 

q - turbageçirijilerden ýoluň uzynlygynyň 1 metrine düşýän kadalaşdyryjy dik agramlar.

385. Turbageçirijiler bolmalysy ýaly ýerleşdirilende ýoluň ugruna aralyk aýratyn duran direglere turbageçirijileriň hereketli söýenýän ýerlerinde täsir edýän hasaplama kese tehnologiki agramlar aşakdaky ýaly kesgitlenmelidir:

1) bir turbageçiriji geçirilende trawerslere, sütünlere we binýatlara düşýän kese tehnologiki agramlar degişli sürtülme güýjüniň hasaplanan bahasyna deň kabul edilýär we onuň direnýän ýerinde goşulma hasaplanýar (her bir aýratyn turbageçirijiniň ýerine ýyly suwly ulgamlara ulanylmaga degişli bir ulgam kabul edilýär: beriji we yzyna turbageçirijiler);

2) ikiden dörde çenli turbageçirijiler geçirilende trawerslere, sütünlere we binýatlara düşýän kese tehnologiki agramlar diňe ikiden has amatsyz täsir edýän turbageçirijiler göz öňünde tutulýar. Kese agramlaryň her biriniň bahasy turbageçirijileriň direnýän ýerlerinde goşulan degişli sürtülme güýjüniň hasaplanan bahasyna deň kabul edilýär;

3) aýratyn diregler boýunça dörtden gowrak turbageçirijiler geçirilende, haçan-da diregiň gatylygy 600 kN/sm (60 tg/sm) geçmeýän bolsa we dik agramlaryň bölünişi şu Kadalaryň 8-nji suratynda görkezilen çäklerde ýerleşýän bolsa, trawersden has ýüklenen sütüne we binýada berilýän hasaplama kese agramlary her turbageçirijiden döreýän sürtülme güýçleriniň hasaplanan  bahalarynyň jeminiň bir wagtdaky koeffisiýenti bilen kesgitlenmeli, bahasy şu Kadalaryň 10-njy tablisasy boýunça kabul edilýär (iki hatarly (ýarusly) diregleriň trawersleriniň ýokarky gyraňlarynyň derejesinde täsir edýän kese güýç kesgitlenende, diňe ikinji hataryň trawersine direnýän turbageçirijileriň sany, aşaky hatardaky derejede bolsa – şu bölegiň 4-nji bendi boýunça göz öňünde tutulýar).

10-njy tablisa 

4) dörtden köp turbageçirijiler geçirlende trawerslere, şeýle hem diregleriň şu bölegiň 2-nji bendiniň şertlerini ulanyp bolmaýan sütünlerine we binýatlaryna düşýän hasaplanan kese agramlar ýa-ha şu bölegiň 3-nji bendindäki ýaly iki turbageçirijiden ýa-da hemme turbageçirijilerden göz öňünde tutulýar. Soňky ýagdaýda her bir turbageçirijiden hasaplanan kese agramlar degişli sürtülme güýjüniň hasaplanan bahasynyň 0,5-e deň koeffisiýentine köpeitme hasylyna deň kabul edilýär, onuň ýoluň kese kesişýän ýeri boýunça bölünişi şu Kadalaryň 9-njy suratyna laýyklykda kabul edilýär. Görkezilen usullar bilen tapylan iki sany agramlardan has amatsyzy kabul edilýär.

Bellikler

1. Turbageçirijileriň sany 10-dan köp bolanda seredilýän güýç diňe 10-dan has amatsyz göz öňünde tutulýar, galanlary bolsa düýbünden göz öňünde tutulmaýar (ýok hasaplanylýar).

2. Hödürlenilýän bir wagtdaky koeffisiýentler aýratyn duran direglerde diňe izolirlenmedik turbageçirijileriň ýerleşýän ýagdaýlary üçin ýaýradylmaýar.

3. Diregiň gatylygy diregiň ýokarsyna goşulan we onuň 1 sm süýşmegine getirýän kese güýje (kN) aýdylýar. Iki hatarly diregleriň gatylygy kesgitlenende aşaky hataryň deňinde şarnirli-süýşmeýän baglanyşyk kabul edilýär.

Surat 9. Ýoluň kese kesişýän ýeri boýunça aralyk aýratyn duran diregleriň sütünleriniň we binýatlarynyň hasaplamasynda agramlaryň bölünişi 

386. Turbageçirijiler görkezilendäki ýaly ýerleşdirilende ýoluň ugrunda ahyrky aýratyn duran ankerli direglere düşýän hasaplanan kese tehnologiki agramlar ankerli diregden bir tarapy boýunça täsir edýän güýçlere görä kesgitlenýär we kompensatorlardaky güýçleriň jeminden, kompensatoryň okundan ankerli direge çenli meýdanda ýerleşýän aralyk direglerden döreýän kese agramlaryň jeminden (şu Kadalaryň üç ýüz segsen bäşinji bölegi), ildirgiçli gurluşlara içki basyşyň täsir etmeginde döreýän durnuksyz okly güýçleriň jeminden toplanýar. 

Aýratyn duran aralyk ankerli direglere düşýän agram ankerli diregden sagdan we çepden garşylykly ugurlarda täsir edýän, ýokarda görkezilen agramlaryň tapawudy ýaly kesgitlenýär. Bu ýagdaýda iň az (hasaplanylýan) agramy 0,8 koeffisiýente köpeltmelidir (garşylykly gönükdirilen agramlar deňleşende hasaplamada göz öňünde tutulýan agram bir tarapdan täsir edýän tutuş agramlaryň 0,2 deň kabul edilmelidir).

387. Turbageçirijiniň aýlaw burçundan 40d-dan (d – iň uly turbageçirijiniň içki diametri) köp bolmadyk aralykda P-görnüşli kompensatorlaryň aşagynda ýerleşýän, aýratyn duran aralyk diregler, turbageçiriji süýşürilip direlende ýoluň burçundaky okuna tarap gönükdirilen kese agramlary göz öňünde tutup hasaplanmalydyr. Bu ýagdaýda, agramlaryň hasaplanan ululygy ýoluň ugrunyň hasaplamasyndaky ýaly bolýar, onuň turbageçirijileriň okuna tarap burçy bolsa girip-çykyp duran direg böleklerde 45° we togalanýan direg böleklerde 70° deň kabul edilýär. P-görnüşli kompensatoryň «arka tarapynyň» aşagynda ýerleşýän diregler üçin ýokarda görkezilen burçy turbageçirijiniň okuna kadaly bolan okdan hasaplamalydyr.

388. Ýoluň ugrundaky estakada düşýän kadalaşdyryjy kese tehnologiki agramlary turbageçirijiler anyklanyp ýerleşdirilmedik ýagdaýynda kabul etmelidir, ýagny: 

1) ahyrky (burçdaky) temperatura blogyň diregleri hasaplananda - 4q; 

2) aralyk blogyň diregleri hasaplananda - 2q.

Turbageçirijileriň keseligine her bir şaha bölünmesinden şaha bölünmä golaý direge düşýän kadalaşdyryjy kese tehnologiki agramlary esasy ýola düşýän dik q agramlara baglylykda kabul etmelidir. q < 50 kN/m, q = 50 - 100 kN/m q > 100 kN/m bolanda turbageçirijileriň şahalara bölünmesinden döreýän kese agramlar degişlilikde q, 0,8q, 0,5q deň kabul edilýär. 

389. Aýratyn duran diregleriň sütünleriniň hasaplama uzynlyklaryny durnuklylygy barlananda şu Kadalaryň 10-njy suraty boýunça kesgitlenmegine ýol berilýär.

Surat 10. Diregleriň sütünleriniň hasaplanan l0 =m l uzynlyklaryny kesgitlemek üçin koeffisiýentleriň bahalary

390. Diregleriň we estakadalaryň gurnawlarynyň çäkli dik we kese  egrelmeleriniň ululygy tehnologiki talaplarda kesgitlenilýär we aralyk 1/150 we konsolyň giňelmesinden 1/75 böleginden geçmeli däldir.

391. Aýry-aýry binýatlaryň düýbüni ölçeglerini, bölüniş zolagynyň kesgitlemeklige ýol berilýän meýdanynyň 0,33 deň arasy açylan zolagynyň ululygyny kabul etmelidir.

Düýbüň gyrasynyň astyndaky topraga has uly basyş bir ugurda egreldiji pursat täsir edende 1,2R-den, egreldiji momentler iki ugurlarda täsir edende bolsa, 1,5R-den geçmeli däldir,  bu ýerde: R – topraga hasaplanan basyşy.

392. Paýa-gabyklardan we gazylyp kakylýan paýalardan, dik we kese agramlaryň bilelikdäki täsirine paýa-sütünlerden ybarat bir paýaly binýatlara oturdylan sütünleri ulanmak bilen diregleriň hasaplamasy TGK 2.02.03-2024 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda ýerine ýetirilýär. Bu ýagdaýda, diregiň ýokarsynyň keseligine ýerini üýtgedýän çäkli ululygy taslamak üçin berlen tabşyrykda kesgitlenilýär, ýörite görkezmeler ýok bolan ýagdaýynda bolsa, diregiň ýokarsyndan topragyň üstüne çenli aralygyň 1/75 deň kabul edilýär.

Berkligi barlananda paýa-sütünleriň hasaplama uzynlygyny TGK 2.02.03-2024 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda kesgitlenýän ýeriň üstünden aralykdaky kesilen ýerde berk gysylan paýa seredip kesgitlemelidir. Paýa-gabyklardan we gazylyp kakylýan paýalardan ybarat bir paýaly binýatlara oturdylan sütünleriň hasaplanan uzynlygyny topragyň üstüniň derejesinde berk gysylan sütüne seredip kabul etmelidir.

VI bap. GALEREÝALAR WE ESTAKADALAR

§1. Umumy düzgünler

393. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalary ýük ýüklenýän bölekler, daşky konweýer (üznüksiz), pyýada, kabelli, utgaşdyrylan galereýalar we estakadalar taslananda berjaý edilmelidir. 

Bellikler

1. Konweýer (üznüksiz) galereýalar taslananda senagat ulagy babatda kadalaşdyryjy resminamalarynyň görkezmelerini ýerine ýetirmelidir.

2. Utgaşdyrylan galereýalar we estakadalar lenta görnüşli konweýerleri (üznüksizlikleri) gurnamak, tranzit kabelleri we beýleki kommunikasiýalary geçirmek üçin niýetlenilýär.

3. Kabel aýyrmalar, adatça, açyk estakadalarda ýerleşdirilmelidir. Kabel galereýalary degişli tehniki-ykdysady esaslandyrma bar bolanda gurmaga rugsat berilýär.

394. Galereýalaryň we estakadalaryň diregleriniň oklarynyň aralyklary 12, 18, 24 we 30 metre deň kabul etmelidir. Esaslandyrma bar bolanda bu aralyklary 6 we 9 deň, şeýle hem 36 metre we ondan köp, 3 metre köpeltmek bilen kabul etmäge rugsat berilýär.

Ýapgyt ýerler üçin görkezilen aralyklary ýapgyda görä kabul etmelidir.

§2. Konweýer (üznüksiz) we pyýada galereýalar we estakadalar

395. Galereýalaryň we estakadalaryň içki ölçeglerini şu Kadalaryň onunjy bölegine laýyklykda göz öňünde tutulmalydyr. Galereýanyň ini 0,6 metr köp bolmalydyr.

396. Galereýanyň göteriji gurnawlaryny bellenen tertipde tassyklanan esasy gurluşyk materiallaryny tygşytly ulanmagyň tehniki düzgünleriniň kadalaşdyryjy resminamalaryna laýyklykda gurnama demirbetondan ýa-da polatdan taslamalydyr.

397. Konweýer (üznüksiz) galereýalaryň ýük ýüklenýän böleklerini TGK 2.09.02-2020 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda taslamalydyr.

398. Galereýalaryň we estakadalaryň aralyk gurluşlary we diregleri hasaplanmalydyr, ýagny:

1) Atmosfera täsirleri (gar, ýel, temperaturanyň üýtgäp durmagy);

2) galereýalaryň öz agramyndan, konweýeriň (üznüksizlikleriň) lentada daşalýan ýükden dökülen agramdan, abatlaýyş materiallaryň we adamlaryň dik agramlary; 

3) lenta görnüşli konweýerlerden (üznüksizliklerden) berilýän dik agramlar;

4) konweýeriň (üznüksizlikleriň) hereketli bölekleri arkaly döreýän dinamiki agramlar.

399. Konweýer (üznüksiz) galereýalaryň gurnawlaryny hasaplamak üçin dökülmeleriň, adamlaryň we abatlaýyş materiallaryň agramyndan döreýän kadalaşdyryjy agramyň bahasy şu Kadalaryň 11-nji tablisasy boýunça kabul edilýär.

Agramlar boýunça ygtybarlylyk koeffisiýentleri TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda kabul edilýär.

400. Galereýanyň ýük ýüklenýän ýerlere we binalara ýanaşýan ýerlerinde gardan we önümçilik tozanynyň çökündilerinden agramlaryň beýikligi üýtgäp duranda bir wagtda täsir edýän we galereýanyň inine deň tarapyndan inedördül meýdançada ýerleşýän, galereýanyň üstünde garyň örtüginiň agramlaryndan inedördül meýdançadaky garyň agramyna geçýän koeffisiýenti bilen с = 2 kabul etmelidir. 

401. Pollary tozandan we galereýalardaky dökülmelerden arassalamagyň amatly bolmagy üçin lenta görnüşli konweýerleri (üznüksizlikleri) adatça, asma görnüşde taslamalydyr.

402. Dökülýän suwlary suw bilen ýuwmalarynda galereýalaryň germewleýji gurnawlaryny ýyladylan we çyglylyga çydamly taslamalydyr.

11-nji tablisa

Şu Kadalaryň 11-nji tablisasyndaky belgilenmeler:

Ähli agramlar gysga wagtlaýynlara degişlidir. 

Bu ýerde:  q – rolik direginiň uzynlyk agram ölçegi, kN/m (tg/m);

gn - lentada dökülme ýüküň kadalaşdyryjy udel agramy, kN/m3 (tg/m3);

В – konweýerleriň (üznüksizlikleriň) lentalarynyň jemi ini, metr; 

b - geçelgeleriň umumy ini, metr.

403. Üpürdik (abraziw) ürgün materiallary (gara magdan we reňkli metallar, kokslar, çägeler, owradylan daşlar) daşamak üçin niýetlenen galereýalarda pollaryň örtükleri TGK 2.03.03-12 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda tozanyň we dökülmeleriň gidrawliki ýuwulmasynda şlamyň üpürdik (abraziw) täsiriniň garşysyna durnukly, mysal üçin ýokary berklikli inert materiallardan ybarat dolduryjylar esasyndaky ýokary kysymly dykyz betonlardan ybarat polimerbetonlardan taslamalydyr. Ganawlar, adatça, üpürdik (abraziw) çydamly materiallar bilen örtülmelidir. 

404. Oda çydamly we gyzgynlyga duçar bolmaýan ýa-da iri kesilen ýanýan (torf, agaç) materiallary daşamak üçin niýetlenen galereýalary we estakadalary, galereýalaryň we estakadanyň beýikligi 10 metrden beýik bolmadyk ýagdaýynda ýanýan materiallardan taslamaga rugsat berilýär. 

405. Pyýada galereýelar we estakadalar üçin gurnawlary ýanmaýan materiallardan göz öňünde tutmalydyr. 

Pyýada galereýalaryndan çykalgalar azyndan 120 metrden üpjün edilmelidir.

406. Galereýalaryň ýangyna garşy zolaklar bilen utgaşýan, ýük ýüklenýän ýerlere gelip goşulmalarynda ýangyna garşy gapylary bolan ýanmaýan ýangyna garşy germewleri göz öňünde tutmalydyr.

Ýanýan materiallary daşamak üçin niýetlenen, ýyladylýan galereýalarda  suwly zolaklaryň gurluşyny göz öňünde tutulmalydyr.

407. Ýanýan materiallardan ybarat gurnawlary bolan galereýalardan halas ediş (ewakuasiýa) çykalgalary azyndan her 100 metrden üpjün edilmelidir. Ýanmaýan materiallardan ybarat gurnawlary bolan galereýalar, şeýle hem ýanýan materiallardan ybarat gurnawlary bolan, ýöne ýanmaýan ýükleri daşamak üçin niýetlenen galereýalar  üçin halas ediş çykalgalaryň (ewakuasiýalaryň) arasyndaky aralygy 200 metre çenli ulaltmaga ýol berilýär. Galereýanyň gyraňyndan çykalga çenli aralyk 25 metrden geçmeli däldir.

Daşarky basgançaklar ýapgytlygy 1,7:1-den köp, bolmadyk, ini azyndan 0,7 metrden bolan açyk polatdan ýerine ýetirmelidir.

408. Galereýalardan çykalgalary ýük ýüklenýän ýerler bilen utgaşdyrmak bolýar. Ýük ýüklenýän ýerleriň boş göwrümlerinde şol ýük ýüklenýän ýeriň işçileri üçin niýetlenilen kömekçi jaýlary ýerleşdirmäge rugsat berilýär.

Iş çalşygynda 5 adamdan köp işlemeýän, meýdany 300 m2 çenli bolan ýük ýüklenýän ýerleriň jaýlary üçin ýapgydy 1:1-den köp bolmadyk, ini azyndan 0,7 metrden bolan daşarky polat basgançaga bir sany halas ediş (ewakuasiýa) çykalgany göz öňünde tutmalydyr. Basgançagyň germewleýji gurnawlary ýanmaýan bolmalydyr.

§3. Kabel we utgaşdyrylan galereýalar we estakadalar

409. Geçilýän kabel galereýalarda we estakadalarda geçelgeleriň inini şu aşakdakylardan az bolmaly däldir, ýagny:

1) kabeller birtaraplaýyn ýerleşdirilende - 0,9 metrden;

2) birtaraplaýyn ýerleşdirilende - 1 metrden.

410. Kabelleriniň sany 12-den az bolmadyk kabel estakadalarynyň we galereýalarynyň, şeýle-de I we II toparlara degişli elektrik enjamlaryň energiýa çeşmesi üçin tranzit kabelleriň beýleki kommunikasiýalaryny geçirmek üçin niýetlenilen, utgaşdyrylan galereýalar we estakadalar taslanylanda oda çydamlylyk çägi 0,75 sagatdan (45 minundan) az bolmadyk demirbetondan ýa-da oda çydamlylyk çägi 0,25 sagatdan (15 minundan) az bolmadyk polatdan esasy göteriji gurluşyk gurnawlaryny göz öňünde tutmak zerurdyr.

Galereýalaryň germewleýji gurnawlary oda çydamlylyk çägi 0,25 sagatdan (15 minundan) az bolmadyk ýanmaýan materiallardan kabul edilmelidir. 

411. Öz aralarynda birleşýän ýerlerdäki we olaryň önümçilik jaýlaryna we desgalaryna ýanaşyk salnan ýerlerdäki ýapyk kabel we utgaşdyrylan galereýalary ýanmaýan ýangyna garşy ýapyk germewler ýa-da ýangyna garşy gapylary bolan germewler bilen bölmelidir. 

412. Kabel we utgaşdyrylan galereýalar we estakadalar oda çydamlylyk çägi 0,75 sagatdan (45 minundan) az bolmadyk ýapyk ýanmaýan diwarlary bolan binalara we  desgalara parallel ýerleşdirilende olaryň arasyndaky aralyk kadalaşdyrylmaýar. Bu ýagdaýda binanyň diwary galereýalaryň germewleýji gurnawlary hökmünde peýdalanylyp bilner. Estakada gönüden-göni binanyň diwarlarynda ýerleşen ýagdaýynda kabeller üçekden akýan suwdan we ondan zyňylan garlardan goralmalydyr.

413. Bir galereýada ýa-da estakada-da kabeller we turbageçirijiler birleşdirilende, turbageçirijiler bilen kabel gurnawlaryň arasyndaky aralyk azyndan 0,5 metr bolmalydyr. Kabelleriň ýanyjy gazlary, ýanyjy we ýeňil ýanýan suwuklyklar geçýän turbageçirijiler bilen birleşdirmegiň şertleri partlama howply zolaklarda elektrik gurnamalaryny gurnamagyň düzgünleriniň talaplaryna laýyk gelmelidir. 

414. Daşky kabel galereýalary we estakadalary binalary we desgalary bellenen tertipde tassyklanan ýyldyrymdan goramagyň gurnama we taslama düzmek boýunça kadalaşdyryjy resminamalaryna laýyklykda ýyldyrymdan goragy üpjün edilmelidir.   

415. Kabel galereýalar şemalladylmalydyr, mehaniki şemallaşdyrmagyň zerurlygy hasaplamak bilen kesgitlenmelidir.

Galereýalaryň şemalladyş gurluşlary ýangyn ýüze çykan ýagdaýynda howanyň barmagynyň öňüni almak üçin gapaklar bilen enjamlaşdyrylmalydyr.

416. Galereýalarda ýag (nebit) bilen doldurylan kabeller geçirilende galereýalar ýyladylmalydyr.

417. Kabel we utgaşdyrylan (kabelleri geçirmek bilen) galereýalary ýanmaýan ýangyna garşy germewler arkaly oda çydamlylyk çägi 0,75 sagatdan (45 minundan) az bolmadyk özbaşdak otaglara bölmelidir. Bu germewlerdäki gapylaryň oda çydamlylyk çägi 0,6 sagatdan (36 minundan) az bolmaly däldir.

Özbaşdak otaglaryň çäkli uzynlygy - 150 metr, galereýalardaky ýag (nebit) bilen doldurylan kabeller üçin bolsa - 120 metr bolmalydyr.

Şeýle germewler galereýalaryň binalara ýanaşyk ýerlerinde hem üpjün edilmelidir. 

418. Kabel we utgaşdyrylan galereýalaryň çykalgalarynyň arasyndaky aralyk 150 metrden köp, estakadalarda bolsa – 300 metrden köp bolmaly däldir. Estakadalaryň ýa-da galereýalaryň gyraňyndan çykalga çenli aralyk 25 metrden geçmeli däldir.

419. Galereýalardan we estakadalardan çykalga üçin ýapgydy 1:1 köp bolmadyk açyk polat basgançaklary göz öňünde tutulmalydyr.

Çykalgalaryň kabel ulgamyna hyzmat etmeýän adamlar üçin galereýalara ýa-da estakada erkin barmagynyň öňüni alýan gapylar bolmalydyr. Gapylar daşyna açylmalydyr we galereýalaryň ýa-da estakadalaryň içinden açarsyz açylýan, özi gulplanýan gulplar bilen üpjün edilmelidir.

Daşyna açylýan gapylar (kärhananyň, ilatly nokatlaryň we şuňa meňzeş meýdanlarda) ýanýan materiallardan ýerine ýetirmäge rugsat berilýär.

Içki gapylar ýangyna garşy, özi ýapylýan, gabsalary dykyzlanan bolmalydyr.

420. Galereýanyň ýa-da estakadanyň beýikliginiň üýtgän ýagdaýlarynda geçelgede ýapgydy 12°-dan köp bolmadyk eňňit (pandusy) ýa-da ýapgydy 1:1 köp bolmadyk basgançagy göz öňünde tutulmak zerurdyr. Eňňidiň (pandusyň) ýa-da basgançagyň başyndan ýa-da ahyryndan gapa çenli aralyk azyndan 1,5 metr bolmalydyr.

421. Kabel galereýalarynda ýangyn söndüriş usulyny saýlap almagy, awtomatik ýangyn duýduryşyň gurluşyny, awtomatik ýangyn söndüriji gurluşyň gurulmagyny şu Kadalaryň bir ýüz on ikinji we bir ýüz on üçünji böleklerine laýyklykda kabul edilmelidir.

§4. Ýük düşürilýän demirýol estakadalar

422. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalaryny wagonlardan ürgün materiallar düşürmek üçin niýetlenen, 1520 mm ölçegli demir ýoluň aşagyna estakadalar taslananda berjaý edilmelidir.

423. Estakadalary öňi ýapyk, üstünden geçelgeli hem ulanmak bolýar. Öňi ýapyk estakadalaryň ahyrynda ýol söýegini göz öňünde tutmak zerurdyr.

424. Ýük düşürilýän estakadalarda demir ýol ugurlary kese meýdançada dik uzaboýuna, meýilnama boýunça, göni ýerde ýerleşdirmelidir. Tehniki-ykdysady esaslandyrmada demir ýoluň egrelen ýerlerinde estakadalary bellenen tertipde tassyklanan senagat ulagy babatda kadalaşdyryjy resminamalarynyň talaplaryna laýyklykda ýerleşdirmeklige ýol berilýär. Suw sowujylygy üpjün etmeli we zerur bolan ýagdaýlarda ilkinji zolagynda gaty örtügi göz öňünde tutmalydyr.

425. Estakadanyň beýikligini (estakadadaky relsleriň ujundan ýeriň meýilleşdirilen belligine çenli aralyk) 1, 3, 6, 8, 9 metre deň kabul etmelidir. Eger-de gurluşygyň ýerli şertleri we  düşürilýän ürgün materialaryň berlen möçberi bilen şertlendirilen bolsa, başga beýikligi kabul etmek hem bolýar.

Estakadanyň uzynlygy tehnologiki hasaplamalara laýyklykda we estakadanyň gurluşygynyň ýerli şertlerini göz öňünde tutup bellemelidir.

426. Beýikligi 3 metre çenli bolan estakadalary, adatça, demirbeton bloklardan ýa-da demir ýol ugurlarynyň iki tarapyndan ýerleşýän we öz aralarynda baglanyşykly bolup, olaryň aralaryndaky boşluklar zeýkeş (drenaž) ulgamy geçirilýän materiallar bilen doldurylan direg diwarlardan taslamalydyr.

Beýikligi 3 metrden köp bolan estakadalar aralygy 12 metrden demirbeton monolit ýa-da gurnama diregli pürs gurnawlardan we polat ýa-da öňünden gatadylan gurnama  demirbeton aralyk gurluşlardan taslamalydyr.

427. Estakadalar aşakdaky wagtlaýyn agramlar üçin TGK 2.05.03-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda hasaplamalydyr, ýagny:

1) К = 14 bolanda GK kadalaşdyryjy wagtlaýyn dik agramlardyr. Hereketli düzümiň urgularyndan döreýän kadalaşdyryjy kese keseligine agramlary estakada boýunça hereketiň hasaplanan tizligine baglylykda kesgitlemeli;

2) estakadada samoswal (ýük düşüriji) - wagonlar ulanylanda we ýük düşürilende goşmaça ýük düşürilýän pursatynda samoswal (ýük düşüriji) - wagonlardan döreýän agramlary dik basyşyň direg relse kadalaşdyryjy bahasyny 80 %, ýük düşürilýän ugra garşydaş relse bolsa – doly wagtlaýyn dik agramlaryň 20 % kabul edip hasaplamany ýerine ýetirmelidir. Kese urgudan direg relsiň ujuna goşulan kadalaşdyryjy kese güýji direg relse düşýän wagtlaýyn dik agramlaryň 20 % kabul etmelidir.

Dik basyşyň we keseleýin urgudan kese güýjüň hasaplanan bahasyny agramlar boýunça ygtybarlylyk koeffisiýenti bilen gf = 1,25 kabul etmelidir. Garşydaş relse düşýän hasaplanan kese agramlary nola deň kabul etmelidir.

Köpçülikleýin ýa-da gömlen direg diwarlardan estakadalar dinamiki koeffisiýentini hasaba almazdan hasaplamalydyr.

Aralyk gurluşlaryň we pürs gurnawlary estakadalaryň diregleriniň elementlerini aşakda ulanylýan dinamiki koeffisiýenti hasaba alyp göz öňünde tutmalydyr, ýagny:

1) samoswal (ýük düşürijiler) - wagonlar üçin ýük düşürilýän pursatynda - 1,1 direg relse düşýän dik basyşa;

2) hereketli düzümiň galan görnüşleri üçin - TGK 2.05.03-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda, dinamiki koeffisiýentiniň bahasy estakada boýunça hereketiň tizligine baglylykda azalyp biler, ýöne 1,1-den az bolmaly däldir.

428. Öz-özüni arassalaýyş we ulanyşda ygtybarlylyk şertleri boýunça demir ýol ugurlarynyň ýokarky gurluşyny estakadalarda onuň elementleri üçin gorag çärelerini, şeýle hem abatlaýyş işlerinde olaryň bökdençsiz çalşyrylmagyny göz öňünde tutup, güýçlendirilen gurnawlar bilen kabul etmelidir.

429. Beýikligi 3 metre çenli bolan estakadalar göçme hyzmat ediş meýdançalar bilen enjamlaşdyrylmalydyr. Beýikligi 3 metr we ondan ýokary bolan estakadalar üçin, adatça, stasionar meýdançalary göz öňünde tutmalydyr.

Diňe samoswal (ýük düşüriji) - wagonlaryň ýüküni düşürmek üçin niýetlenen estakadalary ýük düşürilýän ýere garşydaş tarapdan ýerleşýän hyzmat ediş meýdança bilen enjamlaşdyrmalydyr.

Bellik – Samoswal (ýük düşüriji) - wagonlaryň ýüküni düşürmekligi dolandyrýan elektropnewmatik distansion (belli bir aralyk) ulgam ulanylanda estakadalary hyzmat ediş meýdançasyz taslamalydyr.

430. Estakadany abatlamak we hyzmat etmek üçin onuň ahyrlarynda TDS-23120-78 döwletara standarty boýunça germewlenen, ýapgydy 60°-dan köp bolmadyk we 0,7 metrden az bolmadyk inlilikde polat basgançaklary göz öňünde tutmalydyr.

431. Estakadalaryň gurnawlarynyň agyr iş tertibinde (bölekleriniň agramy 0,5kN-dan (50 kgg) köp bolan materialy düşürme, 50°С-dan ýokary temperaturaly materialy düşürme, himiki işjeň materiallary düşürme) estakadanyň gurnawlarynyň elementleriniň mehaniki, posa garşy we ýylylyk goragyny göz öňünde tutmak zerurdyr.

VII bap. BELENT DESGALAR

§1. Gradirnýalar umumy düzgünler

432. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalary wentilýator we minara gradirnýallarynyň gurluşyk gurnawlary taslananda berjaý etmelidir.

Bellik - Kadalar keseleýin-takyk we radiator (gury) gradirnýalary taslamak üçin ýaýradylmaýar. 

433. Esasy ululyk ölçeglerini (meýilnamada beýikligi boýunça, howa girýän gapy-penjire ýerleriniň ölçegleri we başgalar), şeýle hem gradirnýalaryň görnüşlerini saýlap almagy bellenen tertipde tassyklanan suw üpjünçiligi, daşky ulgamlar we desgalar babatda kadalaşdyryjy resminamalarynyň talaplarynyň, şeýle-de tehniki-ykdysady hasaplamalaryň esasynda kesgitlemelidir. 

434. Meýilnamada gradirnýalaryň görnüşlerini kabul etmeli, ýagny: 

1) wentilýatorly bölümler üçin - inedördül ýa-da taraplarynyň gatnaşygy 4:3-den köp bolmadyk gönüburçly;

2) minara we bir bölümi üçin – tegelek, köp burçly ýa-da inedördül. 

435. Gradirnýalaryň suw toplaýyş rezerwuarlaryndaky suwuň çuňlugyny 1,7 metrden az, rezerwuardaky suwuň iň ýokary derejesinden onuň bortunyň ýokarsyna çenli aralygy bolsa – 0,3 metrden az bolmaly däldir. 

Binalaryň üçeklerinde ýerleşdirilýän gradirnýalar üçin suwunyň çuňlugy 0,15 metrden az bolmadyk iki gat düýpleriň gurulmagyna rugsat berilýär. 

436 Gradirnýalaryň binýatlarynyň ýokarsyny, şeýle hem gradirnýalaryň suw toplaýyş rezerwuarlarynyň diwarlarynyň ýokarsyny gradirnýanyň daş-töwereginde meýilleşdirilen bellikden ýokarda 0,20 metrden az bolmaly däldir. 

437. Gradirnýalaryň binýatlaryny we suw toplaýyş rezerwuarlaryny, adatça, monolit demirbetondan taslamalydyr. 

Suw toplaýyş rezerwuarlaryň diwarlaryny gurnama demirbetondan göz öňünde tutmak bolýar. Binalaryň üçeklerinde gurnalýan gradirnýalar üçin metal suw toplaýyş rezerwuarlaryň ulanylmagyna ýol berilýär.

438. Gradirnýalaryň polat gurnawlary wagtal-wagtal barlap durmak, şeýle hem enjamy söküp aýyrmazdan posa garşy örtükleri gaýtalap çalmak üçin baryp bolýan bolmalydyr. 

439. Suwaryş kanallaryny, adatça, agaçdan, asbestsementden ýa-da plastmassadan ybarat bloklar görnüşinde taslamalydyr. Bloklaryň gurnawlary we ýerleşdirilişi gradirnýanyň meýdany boýunça howanyň we suw akymynyň deňölçegli ýaýradylmagyny üpjün etmelidir. 

440. Gradirnýalaryň agaç gurnawlary üçin, adatça, ýumşak ýaprakly jynslaryň modifisirlenen agajyny ulanmalydyr. TDS 1668-2021 belgili döwlet standarty boýunça iňňe ýapraklylaryň birinji hili pes bolmadyk, antiseptikler bilen ýuwulmaýan antiseptirlenen agajyny ulanmaklyga ýol berilýär.

441. Gradirnýalaryň gurnama demirbeton elementleriniň biri-biri bilen baglanmalaryny arasyna we üstüne açyk polat bölekleri goýmazdan taslamalydyr. Käbir ýagdaýlarda TGK 2.03.11-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda olary goramak üçin we utgaşdyrylan metalizolýasion lak we boýag örtükleri bilen kebşirlenip birleşdirilen şertlerde arasyna we üstüne goýulýan açyk bölekleriň ulanylmagyna rugsat berilýär.

442. Gradirnýalaryň gurnawlary üçin beton TDS 1056-2018 belgili döwlet standartynyň talaplaryna laýyk gelmelidir.

443. Gradirnýalaryň demirbeton gurnawlarynyň betonyny gysylandaky berkligi boýunça aşakdaky toparlardan pes bolmaly däldir, ýagny: 

1) suw toplaýyş rezerwuarlaryň düýbüniň plitalary üçin - В15; 

2) monolit binýatlar üçin (aýratyn durýan we lenta görnüşli) - В25;

3) suw toplaýyş rezerwuarlaryň monolit diwarlary we sorup çykarýan minaralaryň örtükleri üçin - В25; 

4) minara gradirnýalaryň ýapgyt sütünleriniň gurnama elementleri üçin - В30;

5) suw toplaýyş rezerwuarlaryň gurnama diwarlary üçin - В25 we suw sowadyjy gurluşlaryň gurnama gurnawlary üçin - В30. 

444. Gradirnýalaryň polat gurnawlarynyň polat kysymlaryny - TGK 2.03.12-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda 2-nji topar boýunça bellemelidir.

445. Gradirnýalaryň demirbeton gurnawlarynyň betonynyň sowuga çydamlylygy we suw geçirmezligi boýunça kysymlaryny gurluşyk meýdanynda ulanyş şertlerine we daşky howanyň hasaplanan gyş temperaturalarynyň bahalaryna baglylykda suw üpjünçiligi, daşky ulgamlar we desgalar babatda Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenen tertipde tassyklanan Türkmenistanyň gurluşyk kadalary boýunça kabul etmelidir. 

446. Gradirnýalaryň monolit we gurnama demirbeton gurnawlarynda jaýryklaryň ininiň 0,2 mm-den köp bolmadyk dowamly açylmagyna ýol berilýär.

447. Ýangyn bolan ýagdaýlarynda suw üpjünçiliginiň ätiýaç çeşmesi hökmünde gradirnýalaryň suwuny peýdalanmak maksady bilen ýangyn ulaglaryny goýmak üçin gradirnýalara golaý barýan ýollar we meýdançalar göz öňünde tutulmalydyr.

448. Gradirnýalaryň töwereginde 2,5 metrden az bolmadyk inlilikde ýol sekiniň we gradirnýalaryň howa girýän penjirelerinden ýel bilen çykarylýan atmosfera suwlaryny toplamak we ugruny sowmak üçin suwly ganawlary göz öňünde tutmak zerurdyr. Gradirnýalara ýanaşyk meýdan meýilleşdirilmelidir, ot bilen örtülen ýa-da çagyldan örtügi bolmalydyr. 

§2. Wentilýator gradirnýalar

449. Bölüm gradirnýalary, adatça, meýdany 400 m2-dan köp bolmadyk, minaraly wentilýator gradirnýalary bolsa – meýdany 400 m2 we ondan köp bolan bölümler bilen taslamalydyr.

Ýanýan karkas ýa-da örtük ýa-da ýanmaýan karkas we ýanýan örtük bolanda blokirlenen birnäçe bölümleriň meýdany 1200 m2-den geçmeli däldir 

450. Bölüm gradirnýalaryň sütünleriniň toruny (setkasyny) 3 mert köp bolmaly, adatça, 6´6 metr kabul etmelidir. Demirbeton karkaslar üçin, eger-de bu tehnologiki talaplarda şertlendirilýän bolsa, sütünleriň toruny 4´4 metr ulanmaga ýol berilýär.

Köp bölümli gradirnýalarda suw toplaýyş rezerwuar ikiden köp bolmadyk bölümleri birleşdirmelidir. 

451. Wentilýator gradirnýalaryň umumy meýdany 30 m2 we ondan köp bolanda, adatça, gurnama ýa-da gurnama-monolit demirbetondan göteriji gurnawlar bilen taslamaly, şonuň üçin howa girýän penjireleriň zolagynda polat gurnawlaryň ulanylmagyga ýol berilýär.

Gradirnýalaryň göteriji gurnawlaryny polatdan ýa-da agaçdan taslamak bolýar, ýagny: 

1) gradirnýalaryň umumy meýdany 30 m2-den az bolanda; 

2) daşky howanyň hasaplanan temperaturasy minus 40°С-dan pes bolan ýerlerde hemişe işledilýän gradirnýalar üçin, gyş döwründe minus 30°С-dan pes bolan ýerlerde döwürleýin işledilýän gradirnýalar üçin;

3) kyn baryp bolýan gurluşyk meýdanlarynda (beýik daglyk, çöllük we şuňa meňzeşler), şeýle hem bu gurnawlary beýleki ýerlerden getirilmegi ykdysady taýdan amatsyz bolanda, demirbeton gurnawlaryň taýýarlanylýan önümçilik bazasyndan uzaklaşdyrylan ýerlerde. 

452. Bölüm gradirnýalaryň germewleýji gurnawlary agaçdan, asbestsement ýa-da plastmas listlerden ýa-da demirbetondan, degişli esaslandyrma bar bolsa, polatdan göz öňünde tutulmalydyr. Bu ýagdaýda, germewleýji gurnawlaryň germetikligini (sepleri gysma, ýelmeme, germetikler bilen dykyzlandyrma we şuňa meňzeş) üpjün etmelidir.

Binanyň beýikligini öz içine alyp, gradirnýalaryň beýikligi 15 metr we ondan köp bolanda, olar üçekde gurnalanda karkas we örtük ýanmaýan materiallardan ýerine ýetirilmelidir. 

453. Gradirnýalaryň gurnawlarynyň agramlaryň esasy we aýratyn utgaşmalarynyň hasaplamasy TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda, şeýle hem esasy utgaşmalara goşmaça suwaryş kanalynyň ýerleşýän zolagynda emele gelen buzuň agramyndan döreýän, agramlar boýunça gf = 1,4 ygtybarlylyk koeffisiýenti bilen 2 kPа (200 kgg/m2) deň kabul edilýän gysga wagtlaýyn agramlary ýerine ýetirmelidir. Buzuň agramyndan döreýän agyrlygy diňe tomus döwründe ulanylýan gradirnýalar üçin göz öňünde tutmaly däldir. Agramlaryň aýratyn utgaşmalarynyň hasaplamasynda wentilýatoryň (ýelpewajyň) bir periniň üzülmegi bilen (enjamyň döwülmegi) döreýän agramlary göz öňünde tutmalydyr.

§3. Minara gradirnýalar

454. Minara gradirnýalary, sowadylan suw, adatça, 10 müň m3/s-dan ýokary sarp edilende gaýtadan peýdalanýan önümçilik suw üpjünçiliginiň ulgamlarynda taslamalydyr. Gradirnýa gelýän suwuň temperaturasy 50°С-dan geçmeli däldir. 

455. Gradirnýalaryň sorup çykarýan minaralaryny giperbolik, konus şekilli ýa-da piramida görnüşli taslamalydyr.

456. Suwaryş kanalynyň sütünleriniň toruny, adatça, 6´6 metr kabul etmelidir.

457. Sorup çykarýan gradirnýalaryň işleýiş minaralaryny monolit ýa-da gurnama demirbetondan, şeýle-de örtüklenen polat ýa-da agaç gözenekli karkasy ulanmak bilen taslamalydyr. Karkaslar we agaçdan hem-de beýleki ýanýan materiallardan örtük gradirnýalaryň aşaky böleginiň meýdany 100 m2 çenli we 15 metr beýiklige çenli bolanda ýol berilýär.

Polat we agaç karkaslar, adatça, gönüden-göni sowadylýan suw bilen çyglandyrylýan zolakyndan çykarylmalydyr.

458. Polat karkasly sorup çykarýan minaralary birikdirip ulaldylan elementler bilen gurnalmagyny nazara alyp taslanmalydyr.

459. Minaralaryň polat karkaslaryny örtmek, azyndan 1 mm galyňlygyndaky epin-epin alýumin listleri ulanmak bilen üpjün edilmelidir. Degişli gidroizolýasiýa işlenip bejerilen asbestsement listlerden we plastmas tolkunly listlerden, şeýle hem käbir ýagdaýlarda, agaç antiseptirlenen germewlerden örtüklemek bolýar.

Asbestsement listleri minus 25°С-dan pes bolmadyk has sowuk bäş günüň hasaplanan ortaça temperaturasy bolan ýerlerde ulanmaga ýol berilýär. 

460. Gradirnýanyň karkasyna örtügiň berkidilmesi sinklenen klýammerler we boltlar bilen ýerine ýetirilmelidir.

461. Sorup çykarýan demirbeton minaraly gradirnýalary minus 28°С-dan pes bolmadyk has sowuk bäş günüň hasaplanan ortaça temperaturasy bolan ýerlerde ulanmalydyr.

462. Sorup çykarýan minaranyň demirbeton monolit örtügini azyndan 160 mm galyňlykda kabul etmelidir. 

200 mm we ondan az galyňlykdaky örtükler üçin, şeýle-de gurnama elementler üçin betonyň gorag gatlagynyň galyňlygyny 25 mm-den az bolmaly däldir, 200 mm-den köp galyňlykdaky örtükler üçin bolsa, 35 mm-den az bolmaly däldir. 

463. Demirbeton minaranyň we suwaryş gurluşlaryň aşagynyň diregleri gurnama demirbetondan ýerine ýetirmelidir.

464. Sorup çykarýan minaranyň demirbeton örtüginiň ýokarky böleginde ini 1 metrden az bolmadyk gatylyk halkany göz öňünde tutmalydyr.

465. Sorup çykarýan minaralaryň ýokarky böleginde abatlaýyş işlerinde lýulkalary asmak, şeýle hem howa gämileriniň uçuş howpsuzlygyny üpjün etmek üçin ýagtylandyryjy enjamlary oturtmak üçin meýdançalary göz öňünde tutmalydyr. Sorup çykarýan demirbeton minaraly gradirnýalarda görkezilen meýdançalary gatylyk halkalary bilen utgaşdyrmaga ýol berilýär.

466. Sorup çykarýan minaranyň ýokarky meýdançasyna we suw sowadyjy gurluşa girmek üçin germewlenen we aralyk meýdançalary bolan basgançagy göz öňünde tutmalydyr. 

467. Meýdançalarda beýikligi 1,0 metr bolan germewler bolmalydyr.

468. Suw sowadyjy gurluşyň göteriji karkasyny gurnama demirbeton gurnawlardan taslamalydyr. 

469. Gradirnýalaryň suwaryş gurluşyny tekiz basylan asbestsement ýa-da plastmas listlerden bir hatarly ýa-da iki hatarly taslamalydyr. Agaç suwaryş kanallaryny ulanmaga ýol berilýär. 

470. Minaraly gradirnýalaryň gurnawlarynyň hasaplamasy TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda agramlaryň esasy utgaşmalary üçin ýerine ýetirilmelidir. Gyş döwründe işledilýän gradirnýalar üçin goşmaça buzuň agramyndan döreýän gysga wagtlaýyn agramlary göz öňünde tutulmalydyr, ýagny: 

1) sorup çykarýan minaralaryň polat karkaslarynyň hasaplamasynda - 20 % minaranyň umumy agramy;

2) suw sowadyjy gurluşyň göteriji karkasynyň hasaplamasynda bolsa suwaryş meýdanyna 3,5 kPа (350 kgg/m2) ölçegde hasaplanan agramlary.

§4. Gazylyp alynýan peýdaly baýlyklar boýunça kärhanalaryň minaraly kopralary

471. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalaryny herekete getiriji köp tanaply ýük göteriji we işledip-sazlaýan enjamly maşynlary, tehnologiki, abatlaýyş we kömekçi göteriji enjamlary, gazylyp alynýan peýdaly magdanlar üçin kabul ediş desgalary we göwrümleri, boş meýdanlar bar bolsa ýerasty usullarda gazylyp alynýan peýdaly baýlyklar boýunça kärhanalarda ammar we beýleki jaýlary ýerleşdirmek üçin niýetlenen skipleri aşak-ýokary çykarýan we skip (üýşürip toplap ýygnamak) aşak-ýokary çykarýan minaraly kopýorlar taslananda berjaý etmelidir.

472. Minaraly kopralary, adatça, meýilnamada gönüburçly ýa-da inedördül görnüşli kabul etmelidir. 

Meýilnama boýunça minaraly kopralaryň tegelek ýa-da başga görnüşleri tehniki-ykdysady esaslandyrmalar bilen rugsat berilýär. Enjamlaryň käbir böleklerini ýerleşdirmek, şeýle-de kopranyň gabarasynyň çäklerindäki diwaryň enjamlar bilen gurnawlaryň arasyndaky kadalaşdyrylýan geçelgelerini üpjün etmek mümkinçiligi bolmadyk ýagdaýynda erkerleri gurmagyň hasabyna maşyn zalynyň meýdanyny giňeltmäge rugsat berilýär.

473. Minaraly kopralary şahtanyň üstündäki binalar, dozalara (atymlara) bölýän-ýygnaýan bunkerler, edara-durmuş jaýlary bilen blokirlemäge ýol berilýär. Görkezilen jaýlar ýangyna garşy germewler arkaly minaraly kopralardan aýrylmalydyr.

Minaraly kopra başga binalar we jaýlar bilen blokirlenende kopranyň diwarlaryndaky gurnama penjire ýerlerine barmagy üpjün etmelidir. 

Ýanyjy materiallaryň, çalt ýanýan we ýanyjy suwuklyklaryň we ýanyjy gazlaryň ulanmak we saklamak bilen baglanyşykly jaýlary bolan minaraly kopralary blokirlemäge ýol berilmeýär.

474. Jaýlary gönüden-göni sütün bilen baglanyşykly we partlama-ýangyn we ýangyn howply A topara degişli bolan minaraly kopralarda maşyn zallarda metanyň partlama-howply konsentrasiýalarynyň ýüze çykmak mümkinçiligini ýok edýän, beýikligi 2,0 metrden az bolmadyk metana garşy wentilýasiýa kameralary göz öňünde tutmalydyr.

475. Minaraly kopralaryň ölçegleri köpelmelidir, ýagny: 

1) meýilnamada – 3 metr; 

2) beýikligi boýunça - 0,6 metr. 

Karkas koprylaryň sütünleriniň aralygy 3 metr köp kabul edilýär, käbir ýagdaýlarda degişli esaslandyrmada 1,5 metr köp kabul etmek bolar.

476. Minaraly kopralaryň gatlarynyň beýikligi 3,6 metrden, maşyn zallary bolsa – 8,4 metrden az bolmaly däldir.

477. Tebigy yşyklandyrma diňe maşyn zalynda we basgançakly gözeneginde, galan jaýlarda bolsa tebigy emeli yşyklandyryşy bellenen tertipde tassyklanan tebigy we emeli ykyşlandyryş babatda kadalaşdyryjy resminamalarynyň talaplaryna laýyklykda göz öňünde tutmalydyr.

478. Gurnama öýjüge enjamlary gurnamagy gurnama penjire ýerleriň üstünden nol bellikdäki kopranyň diwarlarynda we biri-biriniň üstünde ýerleşdirilýän örtgülerde amala aşyrmalydyr. Montirlenýän enjamlaryň ýerleşýän belligindäki kopranyň diwarlarynda gurnama penjire ýerini gurmaga ýol berilýär. Nol bellikde gurnamany amala aşyrmak we sütündäki kommunikasiýalary söküp aýyrmak, ýük göteriji gaplary we tanaplary barlamak, asalga we çalyşmak üçin diwarlarda açyk penjire ýerleri göz öňünde tutmalydyr. 

479. Minaraly kopralary girip-çykýan opalubkada (tagta galypda) gurulýan monolit demirbeton diwarlar ýa-da demirbeton ýa-da polat karkas, bassyrma panellerden ybarat diwarlar bilen ýerine ýetirmelidir.

Bellik - Gurluşyk gurnawlaryň polat elementlerini partlama-ýangyn we ýangyn howpy boýunça olaryň ýerleşýän jaýlarynyň toparyna seretmezden ýangyna garşy goragy bolmazdan ýerine ýetirmäge ýol berilýär. 

480. Kopralary binýatlaryň üstüne süýşürmek zerurlygy ýüze çykanda, adatça, kopralary polat karkas bilen ýerine ýetirmelidir. 

481. Minaraly kopralaryň göteriji demirbeton gurnawlary üçin betonyň gysylandaky berkligi boýunça B15-den pes bolmadyk toparyny kabul etmelidir. 

482. Kopranyň daşky diwarlary we içki şahtanyň diwarlary, adatça, umumy binýat plitasyna söýenmelidir. Haçan-da daşly topraklar minaraly kopralaryň esasy bolup hyzmat eden ýagdaýynda, daşky diwarlaryň ýa-da kopranyň sütünleriniň binýada aýrybaşga, içki şahtanyň diwarlarynyň ýa-da tutuş kopranyň bolsa, şahtanyň sütüniniň agzyna söýenilmegine ýol berilýär. 

483. Kopranyň daşky we içki diwarlary umumy binýada söýenilende kopranyň sütüniniň agzy bilen binýadynyň gurnawlarynyň arasynda kopranyň çöken we gyşaran ýagdaýynda olaryň galtaşmasyny ýok edýän deşik göz öňünde tutulmalydyr.

484. Minaraly kopralaryň gyşarmasy we çökmesi TGK 2.02.01-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynda görkezilen we olarda ýerleşdirilen ýük göteriji desgalaryň işe ukyplylygyny üpjün edýän şertlere laýyk gelýän bahalardan geçmeli däldir.

Binýadyň ölçeglerini ulaltmak, paýaly esaslary gurmak, esasyň topraklaryny berkitmek we şuňa meňzeşler bilen çökmekligiň ýol berilýän bahalaryny üpjün etmek mümkinçiligi ýok bolan ýagdaýynda kopranyň ýagdaýyny soňundan düzetmek mümkinçiligi üçin ýörite çäreleri (mysal üçin, ýeňil ereýän düşekleri ulanmak we başgalar) peýdalanmalydyr. 

485. Minaraly kopralaryň hasaplamasynda agramlary we täsirleri, agramlar boýunça ygtybarlylyk koeffisiýentleri TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary, şeýle-de şu Kadalaryň 12-nji tablisasy boýunça kabul edilmelidir.

486. Kopranyň diwarlarynyň, sütünleriniň, binýatlarynyň we esaslarynyň hasaplamasynda örtgülere düşýän kadalaşdyryjy deňölçegde paýlanan agramlary olaryň sany ikiden köp bolanda olary aşakdaky formula boýunça koeffisiýente köpeltmek arkaly peseltmeklige ýol berilýär.

                                  (52)

bu ýerde:

п -hasaplanýan kesilen ýeriň üstündäki örtgüleriň sany.

487. Minaraly monolit kopralaryň hasaplamasyny binýatlaryň gyşarmagyndan döreýän ekssentrisitetleri hasaba almak bilen dik agramlardan pursatlary kesgitläp, gysylyp-egreldilen konsol özeniniň (sterženiň) hasaplama çyzgydy (shemasy) boýunça ýerine ýetirmäge ýol berilýär.

12-nji tablisa

Bellikler

1. Depressiýadan (kompressiýadan) döreýän kadalaşdyryjy agram şahtanyň geljekde ösdürilmegini hasaba almak bilen aňryçäk mümkin kabul edilýär.

2. Şahtanyň gurluşyk döwründe gazyp geçýän işler üçin olaryň peýdalanylmagyny hasaba almak bilen taslanýan hemişelik şahta kopralaryň barlag hasaplamalary üçin wagtlaýyn gazyp geçýän enjamdan döreýän kadalaşdyryjy uzak wagtlaýyn we gysga wagtlaýyn agramlar sütüni gazýan edaranyň taslamasy ýa-da bu taslamany ýerine ýetirýän edara tarapyndan tehniki şertlere esaslanyp kesgitlenýär. 

488. Diwarlaryň berkliginiň hasaplamasynda şu Kadalaryň dört ýüz segsen ýedinji bölegi boýunça keseligine kesilen ýeriň göterijilik ukyby aýna-gapy ýerlerdäki deformasiýalaryň konsentrasiýasyny we kynçylyklary göz öňünde tutmak bilen kesgitlenmelidir.

489. Kopranyň göteriji diwarynyň keseligine kesilen ýerlerindäki kadalaşdyryjy gysýan güýçleri pürsleriň direlýän zolagynda olardan döreýän agramlarynyň ýerli täsirini hasaba almak bilen kesgitlemelidir. 

Haçanda pürsüň diredi aýna-gapy ýeriň üstünde aýna-gapy ýeriň ininden az beýiklikde amala aşyrylan ýagdaýlarynda, aýna-gapy ýer bilen pürsüň arasyndaky ýerde diwaryň dik we ýapgyt kesilen ýerleriniň berkligini hasaplap barlamak zerurdyr.

490. Kopranyň gurnawlaryny posa garşy goragy minerallaşdyrylan şahta suwunyň we çykýan wentilýasion akymyň täsirini hasaba almak bilen TGK 2.03.11-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda, yzygiderli ýaglanyp durulmaly mehaniki enjamly jaýlarda ýerleşýän gurnawlar üçin bolsa ýaglanýan materiallaryň täsirini hasaba almak bilen bellenmelidir.

Kopranyň ähli reňklenmeli polat gurnawlary, şol sanda barylmasy kyn ýerlerde reňkini täzeläp durmak mümkinçiliginiň üpjün edilmegini göz öňünde tutup taslanmalydyr.

491. Basgançaklary TGK 2.01.02-15 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda talap edilýän oda çydamlylyk çägini üpjün edýän gorag bilen demirbetondan ýa-da polatdan kabul etmelidir. Polat basgançaklaryň ýapgydyny 1:1-den az kabul etmeli däldir. Kyn ýerlerde polat basgançaklaryň ýapgydyny 1,7:1-e çenli ulaltmaklyga ýol berilýär. Basgançakly meýdançalaryň germewleýji gurnawlary oda çydamlylyk çägi 0,75 sagatdan (45 minundan) az bolmadyk ýanmaýan materiallardan taslanmalydyr.

492. Minaraly kopralaryň gatlarynyň arasyndaky gatnawy liftiň we basgançaklaryň kömegi bilen göz öňünde tutmalydyr. Ondan başga-da, minaraly kopralar her bir gatyň derejesinde jaýy girelgeleri bolan daşky ýangyn gaçyş basgançaklary bilen taslama edilmelidir. 

493. Basgançakly meýdançadan А we B toparlara degişli jaýlara çykalgalary özi ýapylýan ýangyna garşy gapylary bolan şlýuz-tamburlaryň üstaşyry göz öňünde tutmalydyr.

494. Hereketsiz bölekli enjamlar bilen ýa-da hereketli bölekleri bolan enjamlaryň germewleriniň arasyndaky, şeýle hem enjamlar bilen diwarlaryň arasyndaky geçelgeleriň ini 0,7 metrden az bolmaly däldir. 

495. А, B we W toparlara degişli jaýlar beýleki jaýlardan ýangyna garşy germewler arkaly, А we B toparlara degişli jaýlar bolsa, partlama-ýangyn we ýangyn howplulygy boýunça – tozan-gaz geçirmeýän germewler arkaly aýrylýarlar.

Ýük göteriji gaplaryň jaýlary üçin niýetlenen kopranyň göwrümi diwarlar, germewler ýa-da metal örtük arkaly bölünmelidir. Bu gurnawlara bildirilýän ýangyna garşy talaplar tehnologiki taslamanyň talaplaryna laýyklykda kesgitlenýär. Liftli şahtalar, basgançakly meýdançalar, şeýle hem dürli topara degişli jaýlary bölýän diwarlar we germewler üçin ýangyna garşy çäreler TGK 2.01.02-15 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyk gelmelidir. 

496. Dürli howa basyşlarynda ýerleşýän jaýlaryň arasyny bölýän diwarlaryň we germewleriň gurnawlary we materialy bu jaýlaryň germetikligini üpjün etmelidir. 

497. Maşyn zalynda ýa-da golaýdaky örtgüde sanuzeli göz öňünde tutmalydyr.

498. Minaraly kopralarda içki suw akymy gurulmalydyr. Üçekden suwuň tertipsiz akmagy gadagandyr.

499. Kopralarda üçege çykalgany göz öňünde tutmalydyr. TDS 1736-2021 belgili döwlet standarty boýunça germewleri bolmalydyr.

500. Minaraly kopralarda binalaryň bellenen tertipde tassyklanan içki suwgeçirijileri we lagym ulgamy babatda kadalaşdyryjy resminamalarynyň talaplaryna laýyklykda akymlarynyň sarp edilişi we sany bilen ýangyna garşy suwgeçirijini göz öňünde tutmalydyr. 

501. Minaraly kopralardaky howa akymynyň çykýan sütünlerde germetiki jaýlara şlýuzyň üstünden girelge göz öňünde tutmalydyr.

VIII bap. TÜSSE TURBALARY

§1. Umumy düzgünler

502. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalary dürli temperaturadaky, çyglylykdaky we ýowuzlykdaky (agressiwlikdäki) tüsse gazlarynyň hereket edýän sanitar kadalarda ýeriň derejesindäki konsentrasiýalaryň ýol berilýän çäklerine çenli dumly-duşa netijeli ýaýramagyny üpjün edýän, kerpiçden, demirbetondan we polatdan edilen göteriji sütünli tüsse turbalar taslananda berjaý etmelidir.

503. Tüsse turbalaryň materialyny we gurnawlaryny saýlap almaklygy ulanyş tertibini, gurmak üçin ýörite enjamlary, şeýle-de binagärçilik-kompozision düşünjeleri nazara almak bilen tehniki-ykdysady esaslandyrmanyň esasynda amala aşyrmalydyr.

504. Tüsse turbalaryň çykýan deşikleriniň diametrlerini we beýikligini aerodinamiki, ýylylyk-tehniki we sanitar-gigiýena hasaplamalaryň esasynda kesgitlemelidir. 

Diametrleri indiki unifisirlenen (bir nusga getirilen), 1,2; 1,5; 1,8; 2,1; 2,4; 2,7; 3,0; 3,3; 3,6 metr we soňra 0,6 metr hatarlar boýunça kabul etmelidir.

Turbalaryň iň kiçi diametrlerini turbalar gurlanda ulanylýan enjamlary hasaba almak bilen, monolit demirbeton turbalar üçin - 3,6 metr, emma kerpiç turbalar üçin (futerowka boýunça daşyna) 1,2 metrden az bolmaly däldir. 

Bellik - Polat turbalaryň diametrlerini olaryň beýikligi 45 metre çenli bolanda 0,4 metre çenli kiçeltmäge ýol berilýär.

505. Tüsse turbalaryň beýikligini indiki bir nusga getirilen (unifisirlenen) hatar boýunça, 30, 45, 60, 75, 90, 105, 120 metr we soňra 30 metrden we erkin durýan (karkassyz) kerpiç, armokerpiç we polat turbalar üçin 120 metrden köp kabul etmeli däldir. 

506. Goňşy tüsse turbalarynyň arasyndaky aralyk turbanyň ortaça daşky bäş diametrinden az bolmaly däldir. 

507. Gaz geçirijileriň turbalarynyň birleşýän ýerlerinde çökýän sepleri ýa-da kompensatorlary göz öňünde tutmalydyr.

508. Bir kese kesilen ýerde turbanyň içine iki sany gazgeçiriji salnan ýagdaýynda olary garşydaş taraplaryndan bir okda, üç gazgeçiriji salnanda bolsa – 120° burç astynda biri-birine tarap ýerleşdirmeli, bu ýagdaýda bir kese kesilen ýerdäki gurpdan düşýän jemi meýdan turbanyň demirbeton sütüniniň ýa-da binýadyň stakanynyň (gurnawynyň) kesilen ýeriniň umumy meýdanynyň 40%-den, kerpiç turbanyň sütüniniň 30 %-den we polat turbanyň göteriji sütüniniň 20 %-den geçmeli däldir. 

Tüsse turbasyn birnäçe gazgeçirijiler salnanda we olar bir wagtda işledilende turbanyň aşaky böleginde ýa-da binýadyň stakanynda (gurnawynda) bölüji diwarlary ýa-da gazyň akymlarynyň özara täsirini ýok edýän sowma turbalary gönükdirýän, şeýle hem aerodinamiki garşylygy azaldýan turbalary göz öňünde tutmak zerurdyr. 

509. Tüsse turbasynyň göteriji sütünini sowulýan gazlaryň temperaturasyndan we ýowuz (agressiw) täsirinden goramak üçin zerur bolan ýagdaýlarda sütüniň futerowkasyna we ýylylyk izolýasiýasyna rugsat berilýär. Sowulýan gazlaryň temperaturasyna we ýowuzlygyna (agressiwligine) baglylykda futerowkany toýun bişirilýän, kislota çydamly ýa-da adaty laý kerpiçden, ýörite betondan, keramiki, polatdan, şeýle hem plastmasdan ýerine ýetirmelidir.

Kerpiçden futerowka sütündäki konsol öňe çykyp durmalara direnýän halkalar göz öňünde tutulýar. Halkalaryň beýikligi bir kerpijiň galyňlygynda 25 metrden we 1/2 kerpijiň galyňlygynda 12,5 metrden köp bolmaly däldir. Gazgeçirijiler üçin goýulýan zolakda futerowkanyň galyňlygyny 11/2 - 2 kerpiçlere çenli ulaltmalydyr. Ýörite şekil berlen dyrnakly keramika ulanylanda futerowkanyň galyňlygy azalyp biler. Aşaky hataryň ýokarda ýerleşýäne ýanaşmasyny futerowkanyň materialynyň beýikligi boýunça, diametri hem temperatura giňelmesini göz öňünde tutup taslamalydyr. 

510. Tüsse turbanyň aşaky böleginde, binýatda ýa-da çekilýän gazgeçirijilerde turbany barlamak üçin lazlar, zerur bolan ýagdaýlarda kondensatyň ugruny sowmagyny üpjün edýän gurluşlary göz öňünde tutmalydyr. 

511. Turbanyň daş tarapyndan meýdançalar we basgançaklar, kerpiç turbalar üçin tutawaçlar (dyrnaklar) göz öňünde tutulmalydyr. Basgançaklary ýa-da tutawaçlary (dyrnakly) ýeriň üstünden 2,5 metr aralykda oturtmalydyr. Meýdançalaryň, basgançaklaryň we tutawaçlaryň (dyrnaklaryň) germewleri bolmalydyr.

512. Gaz geçiriji futerowkaly kerpiç we demirbeton turbalaryň göteriji gurnawlaryna tüsse gazlaryň aralaşmagynyň öňüni almak üçin tüsse kanalyň içinde artykmaç statiki basyşa ýol berilmeýär. Artykmaç statiki basyş bar bolsa, ýörite gurnawly turbany (içinde gaz geçirýän gazyň ugruny sowýan ýa-da sütün bilen futerowkanyň arasyndaky şemalladýan deşikde basyşa garşy sütünli) ulanmalydyr.

513. Basyşa garşy tüsse turbalarda (iş tertibine baglylykda) howa deşiginiň tebigy ýa-da mejbury wentilýasiýasyny ulanmalydyr. Basyşa garşylygyň ululygy turbanyň her bir kesilen ýerinde 50 Pа-dan (5 kgg/m2) az bolmaly däldir. 

514. Birnäçe enjamlar (agregatlar) turba birikdirilende we kondensatyň emele gelmegine getirýän agramlar üýtgäp duranda tehniki-ykdysady esaslandyrma bar bolsa, turbanyň göteriji sütüniniň ýerleşýän birnäçe gazyň çykaryjy sütünleri bolan köp sütünli turbalary taslama etmäge rugsat berilýär.

Göteriji we gaz çykaryjy sütünleriň arasyndaky giňişlikde halkaly meýdançalary, hereket edýän basgançaklary, elektrik yşyklandyryşy, şeýle hem ýörite esaslandyrylan bolsa lift bilen üpjün edilmelidir.

515. Daşky göteriji sütüniň ýokarky bölegindäki iň kiçi diametr onuň içinde gaz çykaryjy birnäçe sütünleriň ýerleşýän ýagdaýynda gaz çykaryjy sütünleriň we liftiň, şeýle hem gurnama üçin zerur bolan geçelgeleriň talap edilýän sanyny ýerleşdirmegiň, ulanyş we işleriň amala aşyrylýan döwründe gözegçiligiň şertlerine görä kesgitlemelidir.

516. Gaz çykaryjy sütünleri metaldan, şeýle-de metal däl ýylylyga çydamly ýanmaýan materiallardan ýerine ýetirmelidir. 

Gaz çykaryjy sütünleriň daşky tarapyndan ýylylyk izolýasiýany gurnamaly, onuň galyňlygy kadaly ulanyş tertibinde gazyň we sütüniň içki üstüniň temperaturasynyň üýtgäp durmasynyň, şeýle hem ýylylyk izolýasiýasynyň daşky üstüniň 60°С-dan ýokary bolmadyk temperaturasynyň üpjün edilişine görä hasaplanyp kesgitlenýär. 

517. Tüsse turbalarynyň binýatlary TGK 2.02.01-16 belgili we TGK 2.02.03-2024 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda düýbi tegelek, köp burçly ýa-da halkalaýyn şekilde demirbetondan taslanmalydyr. Beýikligi 200 metrden ýokary bolan tüsse turbalar üçin binýady halkalaýyn şekilde ýerine ýetirmelidir.

518. Turbalaryň binýatlary üçin çökmeleriň we gyşarmalaryň çäkli bahalary TGK 2.02.01-16 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda kabul edilmelidir.

519. Ýerasty suwlaryň derejesi ýokary bolanda we gazgeçirijiler ýerastynda ýerleşende zeýkeş (drenaž) ulgamyny göz öňünde tutmalydyr.

520. Birinji toparyň çäkli ýagdaýlary boýunça demirbeton tüsse turbalaryň hasaplamasynda agyrlygyň öz agramyndan, ýeliň hasaplanan agramlaryndan bir wagtdaky täsirini, şeýle hem çykarylýan gazlaryň temperaturasynyň täsirini, ikinji toparyň çäkli ýagdaýlary boýunça hasaplamada, agyrlygyň öz agramyndan, ýeliň agramlaryndan bir wagtdaky täsirini, şeýle hem çykarylýan gazlaryň temperaturasynyň we gün radiasiýasynyň täsirini göz öňünde tutmalydyr. 

521. Tüsse turbalara düşýän agramlar we täsirler, agramlar boýunça ygtybarlylyk koeffisiýentleri, şeýle hem agramlaryň mümkin bolan utgaşmalary TGK 2.01.07-2022 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda kabul edilmelidir.

Agramlar boýunça ygtybarlylyk koeffisiýenti beýikligi 150 metre çenli bolan turbalar üçin ýeliň agramlarynyň hasaplamasynda 1,3 deň, beýikligi 150-den 300 metre çenli turbalar üçin – 1,4 deň, 300 metrden ýokary turbalar üçin – 1,5 deň kabul edilmelidir.

522. Turbanyň diwarynda çykarylýan gazlaryň täsirinden temperaturanyň üýtgäp durmalaryny çykarylýan gazlaryň temperaturasynyň bahasy uly bolmadyk ýagdaýynda we daşky howanyň hasaplanan temperaturasynda (has sowuk bäş günüň ortaça temperaturasynda) we daşky üstüň ýylylyk beriş koeffisiýentiniň bahasy has uly bolanda ýylylygyň kesgitlenen akymy üçin ýylylyk-tehniki hasaplamalaryň esasynda kesgitlenmelidir. 

523. Silindr şekilli tüsse turbalary we uçlary uly bolmadyk (0,012-den köp däl) turbalary TGK 2.01.07-2022 Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda ýeliň tizlikli badyna we rezonansa hasaplamalydyr. Uçlary 0,012-den köp bolan konus şekilli turbalary rezonansa barlamak gerek däldir. 

524. Tüsse turbanyň hasaplama çyzgydy (shemasy) hökmünde beýikligi boýunça hemişelik ýa-da üýtgäp duran halkalaýyn kesilen ýeriň esasynda gysylan konsol özeni (sterženi) kabul etmelidir. 

Bellik - Tanaply polat turbalar üçin hasaplama çyzgydy (shemasy) çekilen ýerlerde maýyşgak diregler bilen esasda gysylan konsol şekilli özen (steržen) görnüşinde kabul edilýär. 

525. Turbanyň sütüniniň kese kesilen ýerlerindäki egreldiji pursatlary turbanyň ýelden, temperaturadan, gün radiasiýasyndan egrelmeginiň we binýadyň gyşarmagynyň netijesinde öz agramyndan goşmaça egreldiji pursatlary hasaba almak bilen deformirlenen çyzgyt (shema) boýunça kesgitlenmelidir.

526. Kese kesilen ýerdäki halkalaýyn gataltmalary, şeýle hem gün radiasiýasynyň täsirinde turbanyň egrelmeden goşmaça pursatlaryny hasaba almak üçin gün tarapda 25°С-dan kölegeli tarapdaky araçäkde 0°С çenli daşky üst boýunça temperaturalaryň tapawudynyň bölünişini göz öňünde tutmalydyr.

527. Turbanyň ýokarsynyň ýeliň kadalaşdyryjy agramyndan keseligine ýerini üýtgetmesi onuň beýikliginiň 1/75-den geçmeli däldir. Lift bar bolan ýagdaýynda  turbanyň ýokarsynyň keseligine ýerini üýtgetmesini şol lift üçin tehniki şertlere laýyklykda kabul etmelidir.

528. Erkin yrgyldylaryň görnüşlerini kesgitlenende we erkin turbalar üçin kese kesilen ýerleriň göterijilik ukybyny barlanda hasaplanan uzynlygy 1,12 koeffisiýente köpeldip, turbanyň beýikligine deň kabul etmelidir.

529. Turbanyň binýadynyň aşagyndaky topraga düşýän dartgynlygy iň azyndan noldan ýokary bolmalydyr.

530. Binýadyň plitasynyň beýikligi boýunça temperaturanyň üýtgäp durmasy bar bolanda, binýadyň hasaplamasynda TGK 2.03.04-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda kesgitlenen temperatura güýçlerini göz öňünde tutmalydyr.

§2. Kerpiçli tüsse turbalar

531. Kerpiçli tüsse turbasynyň sütünini kesilen konus görnüşinde taslamalydyr (turbanyň sokoly (bölegi) silindr görnüşinde bolmaly). Turbanyň sütüniniň emele getirýän daşky üstüniň dikligine tarap ýapgydyny, adatça, tutuş beýikligine 0,02-0,04 çäklerde hemişelik kabul etmelidir.

532. Kerpiçli tüsse turbalarynyň sütünlerini örmek üçin 125 - 150 kysymly ülňi toýunly kerpiçleri ulanmalydyr. Kysymy 125-den pes bolmadyk we suw siňdirijiligi 15% köp bolmadyk plastiki preslenen (basgylanan) adaty toýunly kerpiji ulanmaga rugsat berilýär.

Kerpijiň sowuga çydamlylygyna boýunça kysymy turbanyň işleýiş tertibine baglylykda kabul etmeli, ýöne F25-den pes bolmaly däldir. Sütüni örmek üçin, kysymy 50-den az bolmadyk  çylşyrymly erginleri (laýlary) ulanmalydyr.

533. Kerpiçli turbalaryň beýikligi boýunça zolakly polatdan berkitmek üçin ulanylýan kese halkalary göz öňünde tutmaly, olaryň aralygyny we kesilen ýerini hasaplama boýunça kabul etmeli, bu ýagdaýda berkitmek üçin ulanylýan kese halkalaryň galyňlygy 10 mm-den köp bolmaly däldir, aralygy – 1,5 metrden köp bolmaly däldir.

534. Sütüniň diwarlarynyň galyňlygy hasaplama boýunça, ýöne 1 ½  kerpiçden az bolmadyk ýagdaýda kabul edilýär.

535. Kese kesilen ýerleriň göterijilik ukyby boýunça hasaplamasy bellenen tertipde tassyklanan daş we armatur daş gurnawlar babatda kadalaşdyryjy resminamalaryna laýyklykda ýerine ýetirilmelidir. Sütüniň ähli kese kesilen ýerleri üçin, dik güýjüň goýulýan nokady kesilen ýeriň merkeziniň çäklerinde, ýagny е0 £ (D2 + d2) /8D, ýerleşmeli, bu ýerde D we d - sütüniň kesilen ýeriniň degişlilikde daşky we içki diametrleridir. Örümiň R gysylma hasaplanan garşylygy iş şertleriniň 0,9 koeffisiýenti bilen kabul edilýär.

536. Sütüniň diwarynyň galyňlygy boýunça temperaturalaryň üýtgemesi bilen emele gelen temperatura güýçlere sütüniň dik kesilen ýerleriniň hasaplamasyny gysyş zolagynda epýurany gönüburçly kabul etmek ýerine ýetirmelidir. Dartylyş güýçleri berkitmek üçin ulanylýan halkalar arkaly kabul etmelidir.  Iş şertleriniň koeffisiýentlerini berkitmek üçin ulanylýan halkalaryň poladynyň hasaplanan garşylygy kesgitlenilende 0,7 deň kabul etmelidir.

§3. Demirbeton tüsse turbalar

537. Demirbeton tüsse turbanyň sütünini silindriň, kesilen konus ýa-da utgaşdyrylan görnüşde – kesilen konusyň we silindriň birleşmesi görnüşinde taslamalydyr. Bütewi sütüniň ýa-da onuň aýratyn böleginiň beýikliginiň öz daşky diametrine bolan gatnaşygy 20-den  köp bolmaly däldir.

Turbanyň emele gelen üstüniň dikligine ýapgydyny, adatça, 3,1-den köp bolmaly däldir.

538. Gurnama demirbeton tüsse turbalary, adatça, aýry çarhlardan silindr görnüşinde taslamalydyr. Çarhlaryň öz aralarynda birleşdirilmegini ýokary berklikli şpilkalarda ýa-da boltlarda amala aşyrmak zerurdyr.

539. Demirbeton monolit turbalaryň sütünleri üçin düzüminde diňe 8 % çenli üç kalsili alýuminaty saklaýan, topary B30-dan pes bolmadyk portlandsement esasyndaky betony ýa-da mineral goşundylary bolan sulfata çydamly portlandsementi ulanmalydyr. Betonyň gysylandaky berkligi boýunça topary В15-den az bolmaly däl, suw-sement gatnaşygy - 0,4-den köp bolmaly däldir. Turbalaryň betonynyň sowuga çydamlylygy boýunça kysymy F200-den pes, suw geçirijiligi boýunça - W8-den az bolmaly däl. Kondensatyň emele gelmegi mümkin bolan turbalar üçin betonyň sowuga çydamlylygy azyndan F300 bolmalydyr.

Bellik - Käbir ýagdaýlarda degişli tehniki esaslandyrmalarda (tüsse gazlaryň ýokary temperaturalary we başgalar) sowuga çydamlylygy boýunça kysymlaryň peseltmek bolýar, ýöne TGK 2.03.02-2023 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynda getirilen bahalardan pes bolmaly däldir.

540. Demirbeton turbalaryň sütüniniň diwarlarynyň galyňlygyny hasaplama boýunça kabul etmeli, monolit turbanyň ýokarsyndaky iň pes diwar galyňlygy alynmalydyr, ýagny: 

1) turbanyň diametri 4,8 metre çenli bolanda - 160 mm; 

2) 7,2 metre çenli bolanda – 180 mm; 

3) diametri 9 metre çenli bolanda – 200 mm; 

4) diametri 9 metr köp bolanda – 250 mm.

541. Turbanyň sütüniniň kesilen ýeriniň hasaplanan galyňlygynyň meýdanyndan dartylan armaturanyň kesilen ýeri az bolmaly däldir, ýagny: 

1) halkalaýyn armatura üçin - 0,2; 

2) dikligine armatura üçin - 0,4 %.

542. Turbalaryň dartylan armaturasynyň seplerini kebşirlemezden atanaklaýyn gurmak bolýar. Dik we kese armaturalaryň sepleri kesilen ýerdäki sepleriň sany özenleriň (sterženleriň) umumy sanyndan 25%-den köp bolmaz ýaly dumly-duşa pytraň ýerleşdirmelidir.

543. Işçi armatura üçin betonyň gorag gatlagynyň galyňlygyny 30 mm-den we armaturanyň diametrinden az kabul etmeli däldir, ýowuz (agressiw) gazlar bolan ýagdaýynda bolsa goşmaça 5 mm ulaltmalydyr. 

544. Armaturany gyzdyrmagyň çäkli ýol berilýän temperaturasyny, tüsse gazlaryň temperaturasyna baglylykda betonyň düzümini saýlap almaklygy, betonyň we armaturanyň hasaplanan garşylyklary üçin iş şertleriniň goşmaça koeffisiýentlerini, şeýle hem diwaryň galyňlygy boýunça birsydyrgyn bolmadyk gyzdyrmanyň dik kesilen ýerlere täsirini hasaplamagyň usulyny TGK 2.03.04-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda kabul etmelidir. 

545. Kesilen ýeriň dartylan zolagyndaky jaýryklaryň açylmasynyň çäkli giňligi geçmeli däldir, ýagny: 

1) turbanyň beýikliginiň ýokarky üçden biri üçin - 0,1 mm; 

2) turbanyň beýikliginiň aşaky üçden iki bölegi üçin - 0,2 mm.

Degişli esaslandyrma bar bolanda tüsse turbanyň aşaky bölegi üçin 0,3 mm çenli jaýryklaryň giňliginiň açylmasyna ýol berilýär.

§4. Polat tüsse turbalary

546. Polat tüsse turbanyň sütüni, adatça, ýokarky silindr we aşaky konus böleklerinden ybarat taslamalydyr.

547. Erkin duran polat turbalar üçin turbanyň umumy beýikligine bolan ölçegleriň gatnaşyklary aşakdaky şertleri kanagatlandyrmalydyr, ýagny: 

1) silindr böleginiň diametri - 1/20 az bolmadyk ýagdaýda; 

2) konus görnüşiniň esasynyň diametri - 1/10 az bolmadyk ýagdaýda; 

3) konus böleginiň beýikligi - ¼ az bolmadyk ýagdaýda.

Bellik - Yrgyldylaryň badyny dinamiki ýa-da mehaniki ýatyryjy gurluşlaryň gurnalan ýagdaýynda silindr bölegiň diametri turbanyň umumy beýikliginiň 1/25 düzüp biler.

548. Beýikligi 60 metr we ondan ýokary bolan futerowkasyz polatdan edilen tüsse turbalar, şeýle hem turbanyň beýikligi diametrine 20-den köp gatnaşygy bolan futerowkaly turbalary tanap  bilen çekdirilip taslamalydyr.

549. Turbanyň beýikligi boýunça tanaplaryň ýerleşdirilişi aşakdakylar ýaly kabul edilmelidir:

1) tanaplaryň bir hatarynda tanaplaryň üstündäki turbanyň sütüniniň ýokarky böleginiň beýikligi turbanyň umumy beýikliginiň 1/3-den ¼-e çenli düzmelidir; 

2) iki hatarynda - 1/5-den köp bolmaly däl; tanaplaryň hatarlarynyň arasyndaky aralyk turbanyň beýikliginiň 1/3 deň bolmalydyr.

550. Beýikligi 120 metrden köp polat tüsse turbalar aşaky bölegi gaty diregler bilen berkidilmelidir. Göterýän gurnawlar hökmünde gözenekli minaralary ulanylyp bilner.

551. Polat turbanyň silindr we konus bölekleri, adatça, sepe gapyrgasyz birleşdirmelidir. Turbanyň diwarlarynyň galyňlygy 4 mm-den az bolmaly däldir. 

552. Turbanyň silindr böleginiň ýokarsy gatylygyň kese gapyrgasy bilen güýçlendirilýär.

553. Polat turbalaryň futerowkasy turbanyň diwarynyň içki tarapyndan kebşirlenen ýörite kese halkalaýyn gapyrgalara direlmelidir.

554. Gazgeçirijiniň tüsse çykarýan turba bilen birleşýän ýerindäki girelgäniň burçlar bilen tegeleklenen tegelek, süýnmek ýa-da gönüburçly görnüşinde bolmalydyr, şunlukda kesilen ýeriň berkliginiň deň bolmagyny üpjün etmek maksady bilen sütüniň örtügini kesilen ýeriň perimetri boýunça listleri kebşirlemek bilen güýçlendirmelidir.

555. Tüsse turbalary üçin polatlaryň kysymlary TGK 2.03.12-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda we käbir elementleriň aşakdaky toparlara degişliligi bilen kabul edilmelidir:

1) 2-nji topar - tüsse turbanyň örtügi we gatylyk gapyrgasy;

2) 4-nji topar - gatylyk gapyrgasy, direg halkalar, meýdançalar, basgançaklar, germewler.

556. Tüsse turbalaryň polat gurluşlarynyň elementleriniň hasaplamasyny we gurnawlaryň temperaturasy 300°С we ondan az bolanda materiallaryň hasaplanan garşylyklarynyň kesgitlenilişi TGK 2.03.12-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary boýunça ýerine ýetirmelidir. 

557. Desganyň rezonans yrgyldylaryny döredýän ýeliň iň ýokary tizliklerinde polat tüsse turbalaryň berkligini ýitirmegini TGK 2.03.12-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalarynyň talaplaryna laýyklykda hasaplamalydyr. Tüsse turbanyň polat örtüginiň sepleşýän sepleri barlanmaga degişli, bu ýagdaýda hasaplama azyndan 2 mln. agram täsir döwrüni göz öňünde tutulmalydyr.

558. Turbanyň diwarlary umumy we ýerli durnuklylygy barlanmalydyr.

Turbanyň diwarlarynyň kebşirlenen birleşdirmeleri ýeliň agramlarynyň täsirinden turbanyň rezonans yrgyldylarynda ýüze çykýan, alamaty üýtgäp durýan döwürleýin dartgynlyklar boýunça barlanylmalydyr.

Turbanyň silindr we konus bölekleriniň birleşýän ýerleriniň, şeýle hem turbalaryň diwarlarynyň galyňlygynyň ähli üýtgeýän ýerleriniň ahyrky netijeden çykýan goşmaça güýçlerini hasaba almak bilen, berkligini barlamak zerurdyr.

§5. Sorujy minaralar

559. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalary, adatça, ýokary temperaturasy bolmadyk, düzüminde kondensat saklaýan, çyglylygy 80-90 % bolan, arassalanan, ýöne ýowuzlygyň (agressiwligiň) belli bir derejesini saklaýan zyýanly ýanyjy däl gazlary çykarmak üçin niýetlenen sorup çykarýan minaralar taslananda berjaý etmelidir. Gaz çykaryjy sütünleri metaldan we gurnawlar ýanmaýan ýa-da kyn ýanýan polimer materiallardan taslamalydyr.

560. Sorup çykarýan minaralaryň göteriji polat sütünlerini TGK 2.03.12-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalary boýunça taslamalydyr.

 Beýikligi 210 metrden ýokary bolan sorup çykarýan minaralary ýörite işlenip düzülen tehniki şertler boýunça taslamalydyr.

561. Sorup çykarýan minarada bir ýa-da birnäçe gaz çykaryjy sütünleri gurmaga ýol berilýär. Gaz çykaryjy bir sütün, adatça, göteriji minaranyň içinde ýerleşdirmelidir; gaz çykaryjy birnäçe sütünler bar bolsa gaz çykaryjy ähli sütünleri göteriji minaranyň içinde ýa-da sütünleriň bir bölegini – minaranyň içinde, käbir bölegini bolsa – onuň daşky tarapyndan ýerleşdirmelidir.

562. Gaz çykaryjy sütüniň ölçeglerini atmosfera zynylýan zyýanly galyndylaryň çäkli konsentrasiýasynyň (jemlenmesiniň) sanitar kadalarynyň talaplaryny berjaý edip, tehnologiki hasaplamalar boýunça kesgitlemeli we şu Kadalaryň 13-nji tablisasy boýunça kabul etmelidir. 

13-nji tablisa

Bellikler 

Gurnawly polimer materiallardan ybarat bolan gaz çykaryjy sütünleri  taýýarlamak üçin ulanylýan, bar bolan enjamy peýdalanmak maksady bilen, sütüniň beýikligine seretmezden, içki diametrleriň aşakdaky goşmaça ölçeglerini kabul etmäge ýol berilýär, ýagny m: 

1. Aýna plastikadan ybarat sütünler üçin - 1,0; 1,6; 2,0 we 3,2;

2. Tekstofaolitden ybarat sütünler üçin - 1,2; 3,0; 3,8; 4,5 we 7,0.

563. Göteriji gözenekli minaralaryň görnüşini we onuň ölçeglerini, poladyň tygşytlanylmagynyň üpjün edilmegini, taýýarlanyş tehnologiki, gurnamanyň kabul edilen usulynyň şertlerini, baş meýilnamada minaranyň dogry ýerleşdirilmegini we ulanyş amatlylygyny göz öňünde tutup kesgitlemelidir.

564. Göteriji minarany üç, dört we ondan köp gyraňlary bilen prizma görnüşli (ýokaky) we bir piramida görnüşli (aşaky) bölekleriniň birleşýän görnüşinde taslamalydyr.

565. Gaz çykaryjy sütüniň ýokarsynyň we göteriji minaranyň ýokarsynyň derejeleriniň tapawudy gaz çykaryjy sütüniň 2-2,5 diametr çäklerinde, ýöne 8-10 metrden köp bolmaly däldir. Gaz çykaryjy sütün polimer materiallardan taýýarlanylanda tapawut minaranyň ýokarky meýdançasynyň posa garşy goragyna bildirilýän ýokary talaplar bilen gurnawçylyk kesgitlenýär.

566. Göteriji minaranyň aşaky esasynyň has kiçi göwrüm ölçegi, adatça, onuň beýikliginiň 1/8-den az bolmaly däldir.

Göteriji minaranyň ýokarky esasynyň has kiçi göwrüm ölçegi gaz çykaryjy  sütünleriň we liftiň talap edilýän (tabşyryga görä) sanyny, şeýle hem abatlaýyş işlerini amala aşyrmak üçin zerur geçelgeleri ýerleşdirmegiň şertleri boýunça kesgitlemelidir. Minaranyň ýokarky böleginiň göwrümi gysylan ýagdaýynda (gaz çykaryjy sütüniň diametri uly bolanda ýa-da minaranyň içinde gaz çykaryjy  sütünleriň birnäçesini ýerleşdirmek zerurlygy ýüze çykanda we baş meýilnamanyň gysylan şertlerinde) geçelgeler üçin çykarylan balkon-meýdançalary taslamaga ýol berilýär. Geçelgeleriň giňligi 0,7 metrden az bolmaly däldir.

567. Göteriji pürsüň tutuş beýikligi boýunça kese diafragmalaryň gurluşyny göz öňünde tutmak zerurdyr. Diafragmalaryň arasyndaky aralygy diafragmanyň gurulýan deňindäki minaranyň keseligine kesilen ýeriniň göwrüminiň 1,5-2,5 çäklerinde bellemelidir. Diafragmalary hem minaranyň gyralarynyň döwlüp aýrylan tekizliginde gurnamalydyr. 

568. Diafragmalary gaz çykaryjy sütüniň keseligine diregleri üçin we we gaz çykaryjy sütünleriň töwereginde göteriji minaranyň gözeneginiň guşaklaryna we merkezlerine geçelgeleri üpjün etmek üçin ulanyş maksatlarynda zerur bolan meýdançalar hökmünde ulanylmaga degişlidir.

569. Gözenekli göteriji minara üçin polatlaryň kysymlaryny, minaranyň gurnawlarynyň käbir elementlerini aşakdaky toparlara degişli etmek bilen, TGK 2.03.12-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda kabul etmelidir, ýagny: 

1) 1-nji topar - göteriji minaranyň guşagy, bölek görnüşler;

2) 2-nji topar - gözenekleriň elementleri; pürsler, gönüden-göni gazyň çykaryjy sütüniň öz agramyny kabul edýän diafragma-meýdançalar;

3) 4-nji topar - direg plitalar, pürsler, diafragma - meýdançalar, meýdançalaryň düşekleri, basgançaklar, germewler.

570. Gaz çykaryjy sütünleri çykýan gazlaryň täsiriniň garşysyna çydamly ýa-da degişli posa garşy goragy bolan materiallardan göz öňünde tutmalydyr. 

Gaz çykaryjy sütünleriň we onuň ähli elementleriniň örtügi üçin, uglerodly ýa-da pes legirlenen polatlaryň kysymlary TGK 2.03.12-2025 belgili Türkmenistanyň gurluşyk kadalaryna laýyklykda 4-nji topar boýunça bellenmelidir.

Gurnawly polimerlerden ybarat gaz çykaryjy sütünler üçin himiki taýdan we ýylylyga çydamly aýna plastikalary, tekstofaolitleri, biplastmasalary (içki gatlagy termoplastdan ybarat aýna plastikalar) we gatlakly gurnawly plastikalary kabul etmelidir.

Bellik - Gaz çykaryjy sütünler üçin ulanylýan gurnawly polimer materiallar ýanmaýan ýa-da kyn ýanýan bolmalydyr.

571. Metalyň iň gowy aerodinamiki häsiýetlerini üpjün etmek we tygşytlamak üçin göteriji minarany, adatça, turba görnüşli kese kesilen elementlerden taslamalydyr. 

572. Gaz çykaryjy sütünden döreýän dik agramlar sorup çykarýan minaranyň aşaky derejelerinde berilmelidir.

Gazgeçirijileriň geçirilýän ýeriniň derejesine baglylykda gaz çykaryjy sütüniň direg görnüşlerinden biri kabul edilýär, ýagny: 

1) öz binýadyna;

2) ýörite goşmaça direge;

3) göteriji minaranyiň aşaky diafragmalarynyň birine (metalyň bu diafragma üçin sarp edilişi metalyň ýörite direge çykýan sarp edijiden geçmedik ýagdaýynda ýol berilýär).

573. Ulaltma ýa-da tutuşlygyna ýokary galdyrma usuly bilen göteriji minaranyň gurnamasynda minaranyň elementleriniň gurnama agramlarynyň goşmaça hasaplamalaryny geçirmelidir. 

574. Polatdan ybarat gaz gykaryjy sütünden ýa-da gurnawly polimerlerden ybarat özi göteriji silindrli örtükden döreýän kese agramlary minaranyň kese diafragmalarynyň tekizligindäki göteriji minara geçirmelidir.

Polatdan aralyk karkaslar bilen birleşdirilen sargylardan bejerilen gurnawly polimerlerden gurlan gaz çykaryjy sütünden düşýän kese agramlary hem minaranyň diafragmalaryna, ýöne aralyk karkasyň üsti bilen geçirmelidir.

575. Kese agramlaryň geçirilýän ýerlerinde gaz çykaryjy sütüniň minara direg ýerleriniň gurnawçylyk netijesi sütüniň we minaranyň özara dik temperatura geçirmeleriniň erkinligini üpjün etmelidir. 

576. Gaz çykaryjy sütünleriň sargylarynyň sepleşýän ýerleri berkligine we germetikligine bildirilýän talaplardan başga-da, polimer materialyň temperatura deformasiýalaryndan ýüze çykýan dik geçirmeleriň erkinligini hem üpjün etmelidir. 

577. Polatdan aralyk karkas, adatça, dik asmalardan, kese halkalardan we direg elementlerden taslamaly, bu ýagdaýda:

1) agramlary geçiriji kese halkalar minaranyň diafragmalary bilen bir derejede ýerleşmelidir;

2) aralyk karkasyň minara berkidilmegi dikligine ýerini üýtgetmeleriň temperatura deformasiýalardan erkinligini üpjün etmelidir; 

3) beýikligi boýunça aralyk karkasy ulaltma usuly netijesinde iri bloklar arkaly karkas bilen bilelikde sütüniň sarglaryny gurnama üçin zerur bolan sepler bilen aýry bölümçelerden (seksiýalardan) göz öňünde tutmalydyr;

4) karkasyň dik asmalaryny her bir seksiýada berkidilen çeýe elementler görnüşinde kabul etmelidir.

578. Gurnawly polimer materiallardan ybarat gazyň çykaryjy sütünleriň hasaplamasyny materiallaryň anizotropiýasyny göz öňünde tutup ýerine ýetirmelidir.

Materiallaryň hasaplama häsiýetlendirmeleri çykýan gazlaryň iň ýokary (maksimal) temperaturasyny, ýowuz (agressiw) gurşawyň täsirini we agramlaryň täsiriniň uzaga çekijiligini göz öňünde tutup kesgitlenmelidir.

579. Gaz gykaryjy sütüniň binýadyny içi boş kesilen konusyň ýa-da silindriň, tutuşlaýyn ýa-da halkaly plitanyň görnüşinde betondan ýa-da demirbetondan taslamalydyr.

580. Göteriji minaralaryň binýatlaryny her bir direg ýeriň aşagyna aýratynlykda taslamaly, şunlukda binýatlaryň deňölçegli çökmelerini üpjün edýän çäreler göz öňünde tutulmalydyr.

581. Sorup çykaryjy minaralar taslananda göteriji minaranyň gaz çykaryjy sütüniniň ähli gurnawlarynyň we binýatlaryň ygtybarly posa garşy goragyny göz öňünde tutmalydyr.

582. Gaz çykaryjy sütünde kondensatyň emele gelmegi mümkin bolan ýagdaýlarda onuň toplanmagy we ugruny sowmak üçin gurluşy göz öňünde tutmalydyr. 

583. Gaz çykaryjy sütüni abatlamak we gurnamak üçin ony göteriji minaranyň ýokarky diafragmasynda asmak mümkinçiligini göz öňünde tutmaly, onuň beýikligi 150 metrden ýokary bolsa aralyk diafragmalaryň birinde hem göz öňünde tutmalydyr. 

584. Minara çykmak üçin basgançagy göz öňünde tutmalydyr.

Basgançagy diafragma-meýdançalarda geçelgeler bilen dikligine taslamalydyr. Diafragmalaryň arasyndaky aralyklar 12 metrden köp bolanda ýörite aralyk meýdançalary göz öňünde tutulmalydyr. Basgançaklaryň we geçelge meýdançalarynyň germewleri bolmalydyr.

585. Gaz çykaryjy sütünleriň daşky üstüniň temperaturasy 50°С ýokary bolanda oňa ýanaşyk meýdançalaryň, basgançakly ýerleriň we golaýlaşýan ýerleriň 1 metrden az bolmadyk beýikligi ýörite germewleri bolmalydyr, onuň bir bölegi düşemäniň beýikligine tutuşlaýyn 100 mm-den az bolmaly däldir.

§6. Suwy batlandyryjy minaralar

586. Kadalaryň şu paragrafynyň kadalaryny senagat kärhanalarynyň, oba hojalyk toplumlarynyň we ilatly ýerleriň hojalyk - içilýän suw, önümçilik we ýangyna garşy suw üpjünçiligi ulgamlarynda ulanmak üçin niýetlelen, suwy batlandyryjy minaralar taslananda berjaý edilmelidir. 

Toplumlaýyn gurluşyk üçin suwy batlandyryjy minaralar, adatça, çadyrsyz, polat gaply we demirbetondan, kerpiçden ýa-da polatdan diregleri bilen taslamalydyr.

587. Suwy batlandyryjy minaralar 15, 25, 50, 100, 150, 200, 300, 500 we 800 m3 sygymly gaplar bilen taslamalydyr. Sygymlylygy 15-den 50 m3 gaply minaralar üçin diregleriň beýikligini (ýeriň derejesinden gabyň direginiň ýokarsyna çenli) 3 metre bolmaly, sygymlylygy 100m3 we ondan köp gaplar 6 metre bolmalydyr. 

Bellik - Degişli tehniki-ykdysady esaslandyrmada has uly sygymly gaplary bolan minaralary taslamaga ýol berilýär. 

588. Gabyň görnüşini binagärçilik-kompozisiýa we tehniki-ykdysady düşünjelere görä saýlamalydyr.

Gabyň örtüginde gabyň içine düşmek üçin ýeňiljek basgançakly (stremýankaly)  lýugy we şemellatmak üçin turbalary göz öňünde tutmalydyr.

589. Gabyň düýbi getiriji-çykaryjy ýa-da guýujy turbasy azyndan 5% ýapgyt bilen taslamalydyr. 

590. Suwy batlandyryjy minaralaryň direglerini, adatça, silindr görnüşinde ýa-da gurnama demirbeton söýegleriň ulgamy görnüşinde  taslamalydyr.

Diregler üçin ýerli şertlere tehniki-ykdysady hasaplamalara baglylykda we binagärlik talaplary nazara alyp, monolit demirbetony, kerpiji ýa-da polady göz öňünde tutmalydyr.

591. Diregleriň tutuşlaýyn gurnawlary (monolit demirbeton ýa-da kerpiç) ulanylan ýagdaýynda gaplaryň aşagyndaky giňişligi gulluk we edara jaýlaryny, ammarlary, tozanyň, tüssäniň we gaz çykarmalaryň döremegini aýyrýan önümçilik jaýlaryny ýerleşdirmek üçin rugsat berilýär.

592. Suwy batlandyryjy minaralaryň binýadyny, adatça, demirbeton monolitden taslamaly, onuň içinde suw geçirýän turbalarda sürme kiltleri we barlag-ölçeg edýän enjamlary ýerleşdirmek üçin ýyladylýan, ýöne tebigy akýan-sorup çykaryjy wentilýasiýaly ýyladylmaýan jaýlary göz öňünde tutmalydyr.

593. Geçirijilik we paýlaýjy göterijiniň örtgüler we meýdançalar bilen kesişmeleri göterijiniň dik temperatura hereketleriniň erkinligini üpjün etmelidir.

594. Minaralaryň hasaplamasynda ýeliň agramyny tizlikli badyň pulsirleme dinamiki  täsirini hasaba almak bilen belent desgalaryňky ýaly kesgitlemelidir.

Minaralaryň hasaplamasyny iki ýagdaý üçin, doldurylan ýa-da doldurylmadyk gap bilen ýerine ýetirmelidir.

Doldurylan gap bilen minaranyň barlagynda binýadyň düýbüniň aşagynda basyşlaryň epýurasynyň görnüşi iň az (minimal) we iň ýokary (maksimal) güýçlerleriň gatnaşygy 0,25-den az bolmadyk trapesiýa görnüşli bolmalydyr. Doldurylmadyk gap bilen minaranyň barlagynda güýçlerleriň üç burçluk epýurasyna ýol berilýär. Minaranyň gyşarmasy £ 0,004 bolmalydyr.

595. Minaralary gaba we onuň örtügüne çykmak üçin polat basgançaklar, şeýle hem gurluşyk gurnawlaryny we turbageçirijileri barlamak we hyzmat etmek  üçin meýdançalar bilen enjamlaşdyrmalydyr. Basgançaklary ýeňiljek basgançak (stremýankalar) görnüşli, olardan peýdalanylanda howpsuzlygy üpjün edýän dugalar bilen dikleýin taslamalydyr. Bu ýagdaýda meýdançalaryň arasyndaky aralyk 8 metrden geçmeli däldir. Meýdançalaryň tutalgaly germewli bolmalydyr.

596. Suw batlandyryjy minaralar taslananada gurluşyk gurnawlaryny posa garşy goramak boýunça çäreleri göz öňünde tutmalydyr. Gurnawçylyk netijelerler posa garşy örtükleriň barlagyny we dikeldilmegini üpjün etmelidir.

597. Gaplaryň içki posa garşy goragy üçin durmuş we agyz suw üpjünçilik ulgamlarynda ulanmak üçin Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi tarapyndan rugsat edilen materiallaryň we reagentleriň (erginleriniň) sanawyna girizilen materiallary ulanmalydyr.

Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan

2026-njy ýylyň 13-nji iýulynda 1956 bellige

alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan.

2026-njy ýylyň 22-nji iýunynda çykaran 149-iş belgili

B U Ý R U G Y

«Ygtyýarnamalylar tarapyndan ygtyýarnama talaplarynyň we şertleriniň ýerine ýetirilişine barlaglary geçirmegiň tertibini, şeýle hem Ygtyýarnamanyň dalaşgäri tarapyndan berlen arzada we resminamalarda özi hakda bar bolan maglumatlaryň dolulygyna we dogrulygyna, ygtyýarnama talaplarynyň we şertleriniň ýerine ýetirilmeginiň mümkinçiligine barlaglary geçirmegiň tertibini hem-de Senagat howpsuzlygy, howply desgalary taslamak we gurmak hem-de howply ýükleri daşamak babatynda işi ygtyýarlylandyrmak boýunça topar hakynda Düzgünnamany tassyklamak hakynda» «Türkmenstandartlary» baş döwlet gullugynyň başlygynyň 2023-nji ýylyň 06-njy fewralynda çykaran 23-iş belgili buýrugynyň birinji böleginiň 3-nji bendini güýjüni ýitiren diýip ykrar etmek hakynda»

2017-nji ýylyň 26-njy awgustynda kabul edilen «Hukuk namalary hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň 31-nji maddasyna, 2019-njy ýylyň 30-njy noýabrynda kabul edilen «Işiň aýry-aýry görnüşlerini ygtyýarlylandyrmak hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň 18-nji maddasynyň altynjy böleginiň l-nji we 2-nji bentlerine, şeýle hem Türkmenistanyň Prezidentiniň 2009-njy ýylyň 3-nji iýulynda çykaran 10501-nji karary bilen tassyklanan, Senagat howpsuzlygy, howply desgalary taslamak we gurmak hem-de howply ýükleri daşamak babatynda işi ygtyýarlylandyrmak hakynda Düzgünnama laýyklykda, buýurýaryn:

l. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2023-nji ýylyň 4-nji martynda 1692 bellige alyş belgisi bilen döwlet bellige alnan, «Ygtyýarnamalylar tarapyndan ygtyýarnama talaplarynyň we şertleriniň ýerine ýetirilişine barlaglary geçirmegiň tertibini, şeýle hem Ygtyýarnamanyň dalaşgäri tarapyndan berlen arzada we resminamalarda özi hakda bar bolan maglumatlaryň dolulygyna we dogrulygyna, ygtyýarnama talaplarynyň we şertleriniň ýerine ýetirilmeginiň mümkinçiligine barlaglary geçirmegiň tertibini hem-de Senagat howpsuzlygy, howply desgalary taslamak we gurmak hem-de howply ýükleri daşamak babatynda işi ygtyýarlylandyrmak boýunça topar hakynda Düzgünnamany tassyklamak hakynda» «Türkmenstandartlary» baş döwlet gullugynyň başlygynyň 2023-nji ýylyň 06-njy fewralynda çykaran 23-iş belgili buýrugynyň birinji böleginiň 3-nji bendini güýjüni ýitiren diýip ykrar etmeli.

2. Şu buýrugyň ýerine ýetirilişine «Türkmenstandartlary» baş döwlet gullugynyň başlygynyň orunbasary gözegçilik etmeli.

Başlyk                                                                                    M.Hojagulyýew

Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan

2026-njy ýylyň 11-nji iýulynda 1955 bellige

alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan.

2026-njy ýylyň 1-nji iýunynda çykaran 269 Ö belgili

B U Ý R U G Y

«Sport-sagaldyş merkezi hakynda Düzgünnamany tassyklamak barada»

2020-nji ýylyň 22-nji awgustynda kabul edilen «Bedenterbiýe we sport hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň 19-njy maddasynyň ikinji bölegine laýyklykda, buýurýaryn:

1. Sport-sagaldyş merkezi hakynda Düzgünnamany tassyklamaly (goşulýar).

2. Şu buýrugyň ýerine ýetirilişine Türkmenistanyň Bedenterbiýe we sport baradaky döwlet komitetiniň başlygynyň degişli orunbasary gözegçilik etmeli.

Başlyk                                                                                           A.Saparow

Türkmenistanyň Bedenterbiýe we 

sport baradaky döwlet komitetiniň başlygynyň 

2026-njy ýylyň 1-nji iýunynda 

çykaran 269 Ö belgili buýrugy bilen 

tassyklanyldy

Sport-sagaldyş merkezi hakynda

Düzgünnama

I bap. Umumy düzgünler

1. Şu Sport-sagaldyş merkezi hakynda Düzgünnama (mundan beýläk - Düzgünnama) «Bedenterbiýe we sport hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň (mundan beýläk – Kanun) 19-njy maddasynyň ikinji bölegine, «Kärhanalar hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna hem-de beýleki hereket edýän kanunçylyk namalaryna laýyklykda işlenilip taýýarlanyldy.

2. Düzgünnamada sport-sagaldyş merkezini (mundan beýläk - Merkez) döretmegiň, onuň işini amala aşyrmagyň tertibi, bedenterbiýe-sagaldyş we okuw-türgenleşik işini guramagyň hem-de geçirmegiň tertibi, bedenterbiýe we sport hünärmenlerini we tälimçileri çekmegiň tertibi we şertleri hem-de olaryň işiniň beýleki aýratynlyklary kesgitlenilýär.

3. Düzgünnamada ulanylýan ähli düşünjeler Kanunda görkezilen düşünjelere laýyklykda ulanylýar. 

4. Merkez bedenterbiýe-sagaldyş işiniň, şeýle hem sport ätiýaçlygyny we (ýa-da) ýokary derejeli türgenleri taýýarlamagyň okuw-türgenleşik işiniň üznüksizligini üpjün etmek üçin bedenterbiýe we sport guramasy ýa-da bedenterbiýe we sport guramasynyň düzüm bölegi hökmünde döredilýär.

Merkeziň maksady ilatyň sagdyn durmuş ýörelgesini kemala getirmeklige, ilatyň saglygyny berkitmeklige, bedenterbiýäniň we sportuň mümkinçiliklerini netijeli peýdalanmaklyga gönükdirilendir. 

5. Merkez bedenterbiýe we sport guramalarynyň bir görnüşi bolup, ol «Kärhanalar hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna, onuň esaslandyryş resminamalaryna laýyklykda döredilýär, üýtgedilip guralýar we ýatyrylýar. 

6. Merkeziň tertipnamasy işlenilip taýýarlanylanda işiň maksatlary, görnüşleri, dolandyryş gurluşy, okuw-türgenleşik işini guramagyň tertibi, işgärlere we howpsuzlyk çärelerine bildirilýän talaplar Türkmenistanyň bedenterbiýe we sport babatdaky kanunçylygy we şu Düzgünnama esasynda göz öňünde tutulmalydyr. 

7. Döwlet serişdeleriniň hasabyna döredilen Merkez döwlet edarasy bolup durýar hem-de bedenterbiýe-sagaldyş işiniň, sportuň görnüşlerini guramaçylyk-usuly taýdan ösdürmek, ýokary derejeli türgenleri taýýarlamak boýunça işleri amala aşyrýar. 

8. Hususy ýa-da gatyşyk eýeçiligiň hasabyna, ýa-da döwlet-hususy hyzmatdaşlygynda döredilen Merkeziň işini amala aşyrmagyň tertibi we düzümi  Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda esaslandyryjylar tarapyndan ýa-da baglaşylan döwlet-hususy hyzmatdaşlygy hakynda ylalaşyga laýyklykda kesgitlenilýär. 

9. Merkez bedenterbiýe we sport bilen bagly hyzmatlary ýerine ýetiren ýagdaýynda, şol hyzmatlar üçin Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2025-nji ýylyň 13-nji fewralynda 1854 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Bedenterbiýe we sport bilen bagly hyzmatlary sertifikatlaşdyrmagyň Tertibini tassyklamak barada» Türkmenistanyň Bedenterbiýe we sport baradaky döwlet komitetiniň başlygynyň we «Türkmenstandartlary» baş döwlet gullugynyň başlygynyň 2025-nji ýylyň 13-nji ýanwarynda çykaran 5-ö/5-iş belgili bilelikdäki buýrugy bilen tassyklanan, Bedenterbiýe we sport bilen bagly hyzmatlary sertifikatlaşdyrmagyň Tertibine laýyklykda laýyklyk sertifikaty alynýar.

II bap. Merkeziň işini amala aşyrmak

10. Merkeze esaslandyryjy (esaslandyryjylar) tarapyndan wezipä bellenilýän ýolbaşçy başlyklyk edýär.

11. Merkeziň ýolbaşçysy ygtyýarlyklarynyň çäklerinde:

1) Merkezde wezipeleriň talabalaýyk ýerine ýetirilmegi üçin şahsy jogapkärçilik çekýär; 

2) ähli kärhanalarda, guramalarda we edaralarda Merkeziň adyndan çykyş edýär; 

3) şertnamalary baglaşýar, ynanç hatyny berýär, öz ygtyýarlyklarynyň çäginde bank hasaplaryny açýar;

4) Merkeziň emlägini Türkmenistanyň kanunçylygyna, öz Tertipnamasyna we şu Düzgünnama laýyklykda dolandyrýar;

5) Merkeziň serişdeleriniň diňe esaslandyryjynyň (esaslandyryjylaryň) çözgütleri esasynda sarp edilmegini üpjün edýär;

6) Merkeziň işgärlerini we şahamçalaryň ýolbaşçylaryny bellenen tertipde wezipä belleýär hem-de wezipeden boşadýar;

7) şahamçalaryň tertibini tassyklaýar;

8) Merkeziň işgärleri barada höweslendiriş we düzgün-nyzam temmi çärelerini zähmet kanunçylygynyň talaplaryna laýyklykda ulanýar, şeýle hem aýratyn tapawutlanan işgärleri döwlet sylaglary bilen sylaglamaga hödürleýär;

9) Merkeziň wezipe sanawyny Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenen tertipde tassyklaýar;

10) işgärleriň arasynda wezipe borçlaryny paýlaýar, işiň tabşyrylan ugry boýunça olaryň jogapkärçilik derejesini kesgitleýär;

11) Merkeziň içerki zähmet düzgün-tertip kadalaryny tassyklaýar;

12) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda bellenilen tertipde Merkezi degişli derman we sargy serişdeleri, saglygy goraýyş maksatly önümleri, iýmitleri bilen üpjün edilmegini guraýar;

13) esaslandyryjy (esaslandyryjylar) bilen ylalaşyp, bank karzlaryny ulanýar;

14) Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan çeşmelerden maliýeleşdirilýän serişdeleriň çäginde işlemek üçin zerur bolan harytlary satyn alýar;

15) Türkmenistanyň kanunçylygy tarapyndan onuň ygtyýarlylygyna degişli edilen we esaslandyryjy (esaslandyryjylar) tarapyndan berlen beýleki wezipeleri amala aşyrýar.

III bap. Merkeziň hukuklary we borçlary

12. Merkeziň öz maksatlaryna ýetmek we wezipelerini amala aşyrmak üçin şu aşakdakylara hukugy bar:

1) şertnama esasynda hojalyk işiniň meselelerinde fiziki we ýuridik şahslar bilen özara gatnaşyklaryny guramaga;

2) Türkmenistanyň kanunçylygyna we şu Düzgünnama laýyklykda şertnamalary baglaşmaga; 

3) esaslandyryjy (esaslandyryjylar) bilen ylalaşyp şahamçalary döretmäge;

4) Merkeziň işi üçin esasy we dolanyşyk serişdelerini satyn almaga;

5) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda bellenilen tertipde emlägi kärendesine bermäge ýa-da almaga;

6) işlerini meýilleşdirmäge we ösüşiň geljegini kesgitlemäge; 

7) alyp barýan işleri barada Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda bellenilen tertipde Türkmenistanda ýaýradylmagy çäklendirilýän ýa-da gadagan edilýän maglumatlardan başga maglumatlary erkin ýaýratmaga we mahabat etmäge;

8) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda beýleki hukuklara.

13. Merkez öz işini amala aşyranda şu aşakdakylara borçludyr:

1) Türkmenistanyň kanunçylygyny, şu Düzgünnamanyň kadalaryny we esaslandyryjynyň (esaslandyryjylaryň) görkezmelerini, buýruklaryny, öz Tertipnamasynyň kadalaryny berjaý etmäge;

2) zähmet şertlerine we işgärleriň hukuk goraglylygyna degişli Türkmenistanyň kanunçylygynyň bozulmalaryna garşy bellenen tertipde zerur çäreleri görmäge;

3) işgärleriniň we öz işi boýunça hünärmenleriň hünär taýýarlygyny, gaýtadan taýýarlygyny we hünäriniň ýokarlandyrylmagyny üpjün etmäge;

4) öz ygtyýarlyklarynyň çäklerinde amala aşyrýan hyzmatlaryny etmekligiň hilini ýokarlandyrmaga hem-de hyzmatlarynyň häzirki zaman kämil usullaryny tejribä ornaşdyrmak boýunça çäreleri geçirmäge;

5) Türkmenistanyň zähmet kanunçylygyna laýyklykda işgärleri hünär synagyndan geçirmäge;

6) Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenen tertipde buhgalter hasabatyny alyp barmaga, statistiki hasabatyny bermäge, salgyt geçirimlerini amala aşyrmaga, şeýle hem döwlet pensiýa ätiýaçlandyrmasy boýunça pensiýa gatançlaryny tölemäge;

7) Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda beýleki wezipeleri ýerine ýetirmäge.

IV bap. Merkeziň bedenterbiýe-sagaldyş we okuw-türgenleşik işi

14. Merkeziň bedenterbiýe-sagaldyş we okuw-türgenleşik işi Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda Merkeziň ýolbaşçysy tarapyndan tassyklanan içerki-düzgün kadalaryna laýyklykda amala aşyrylýar. 

15. Merkeziň bedenterbiýe-sagaldyş işiniň çäreleri, bedenterbiýe we sport serişdelerinden peýdalanmak bilen geçirilýän we adamyň zähmet (okuw) işine harçlan güýçlerini dikeltmäge, işjeň ýagdaýda dynç alşyny guramaga we önümçilik hem-de daşky gurşaw şertlerinde bedeniň amatsyz faktorlaryň täsirine bolan durnuklylygyny ýokarlandyrmaga gönükdirilen çärelerdir. 

16. Merkezde beden taýdan dikeltmek, ýagny adamyň saglygynyň bozulmagy bilen dörän ýaşaýşyň çäklendirmelerini düzetmäge ýa-da mümkin boldugyça doly öwezini dolmaga gönükdirilen, uýgunlaşdyryjy bedenterbiýäniň we uýgunlaşdyryjy sportuň serişdelerinden we usullaryndan peýdalanmak bilen, adamyň bedeniniň bozulan ýa-da wagtlaýyn ýitirilen wezipelerini we maýyplygy bolan adamlaryň we saglyk mümkinçilikleri çäkli bolan adamlaryň jemgyýetçilik we hünär işine başarnyklaryny dikeltmek işi ýola goýlup bilner. 

Şunda uýgunlaşdyryjy bedenterbiýe we uýgunlaşdyryjy sportuň, ýagny maýyplygy bolan adamlaryň we saglyk mümkinçilikleri çäkli bolan adamlaryň beden taýdan dikeldilmegine we kadaly durmuş gurşawyna uýgunlaşdyrylmagyna, olaryň durmuşy doly derejede duýmaga päsgel berýän psihologik päsgelçilikleri ýeňip geçmeklerine, şeýle hem ýurduň durmuş-ykdysady ösüşine öz şahsy goşantlarynyň zerurdygyna akyl ýetirmeklerine gönükdirilen bedenterbiýe-sagaldyş we sport häsiýetli çäreleriň toplumy amala aşyrylýar. 

17. Merkeziň okuw-türgenleşik işi şulardan ybarat bolup durýar:

1) tälim bermegiň tehniki serişdelerini, dikeldiş çäreleriniň usullaryny giňden ulanmagyny we tälimçiler tarapyndan bedenterbiýe türgenleşige gatnaşmagyny hem-de hereketli ýaryşlaryň geçirilmegini utgaşykly alyp barmakdan;

2) bedenterbiýe we sport boýunça ýöriteleşdirilen synplarda sapaklary geçmekden, okuw-türgenleşik ýygnanyşyklaryna, şahsy meýilnama boýunça sapaklaryna, sport sagaldyş-dikeldiş, dynç alyş merkezleriň işine, dürli derejeli ýaryşlara gatnaşmakdan, dikeldiş, öňüni alyş we sagaldyş çärelerini, lukmançylyk-biologiki barlaglaryny geçmekden;

3) türgenleriň sport ussatlyklaryny ýokarlandyrmagyny üpjün etmekden, iň amatly şertlerde we türgenleşigiň kesgitlenen döwürlerinde geçirilmeginden.

V bap. Hünärmenleriň we tälimçileriň çekilmegi

18. Merkeziň işgärleri bilen zähmet gatnaşyklary Türkmenistanyň Zähmet kodeksine laýyklykda düzgünleşdirilýär.

19. Bedenterbiýe we sport hünärmenleri we tälimçileri degişli hünär bilimi ýa-da bedenterbiýe we sport ugry boýunça şahadatnamalary bolan şahslardan saýlanyp alynýar. Merkeziň işgärleri wezipä bildirilýän talaplara we wezipe gözükdirijilerine laýyk gelmelidir. 

20. Bedenterbiýe we sport hünärmenleriniň we tälimçileriniň bedenterbiýe-sagaldyş we okuw-türgenleşik işini guramagyň şertleri şulardan ybarat:

1) bütin iş gününiň dowamynda adamlaryň zähmet çekmek ukybynyň iň gowy ýagdaýyny saklamakdan;

2) degişli hünäri boýunça şikesleriň öňüni almakdan;

3) adamyň bedenine çekilýän zähmetiň ýüze çykarýan amatsyz şertleriniň zyýan ýetiriji täsiriniň peseltmegini gazanmakdan;

4) adamyň saglygynyň bozulmagy bilen dörän ýaşaýşyň çäklendirmelerini düzetmäge ýa-da mümkin boldugyça doly öwezini dolmaga gönükdirilen, uýgunlaşdyryjy bedenterbiýäniň we uýgunlaşdyryjy sportuň serişdelerinden we usullaryndan peýdalanmak bilen, adamyň bedeniniň bozulan ýa-da wagtlaýyn ýitirilen wezipelerini we maýyplygy bolan adamlaryň we saglyk mümkinçilikleri çäkli bolan adamlaryň saglygyny dikeltmek hem-de durmuşa ukyply edip taýýarlamak, mynasyp, howpsuz we döredijilikli ýaşamak, döwletiň jemgyýetçilik durmuşyna deň gatnaşmaga mümkinçiligi döretmekden;

5) adamyň durmuş taýdan demografik häsiýetnamalaryny we işiniň görnüşlerini hasaba almak bilen, beden sypatlaryny, başarnyklaryny, hereket başarnyklaryny we endiklerini ösdürmekden.

21. Merkeziň okuw-türgenleşik ýygnanyşyklaryna türgenlere tälim berýän tälimçi-mugallymlar hem gatnaşdyrylyp bilner. 

VI bap. Merkezi maliýeleşdirmek

22. Türkmenistanyň Döwlet býujetiniň serişdeleri, hojalyk işini ýöredýän subýektleriň özbaşdak serişdeleri, banklaryň karzlary, halkara tehniki kömege degişli serişdeler (grant), meýletin bagyş etmeler, haýyr-sahabatlar, telekeçilik işinden, raýat-hukuk geleşiklerinden gelip gowuşýan girdejiler we Türkmenistanyň kanunçylygynda gadagan edilmedik beýleki çeşmeler Merkeziň işini maliýeleşdirmegiň çeşmeleri bolup durýar.

23. Merkeziň peýdasy Türkmenistanyň Döwlet býujetine salgytlar we beýleki hökmany tölegler tölenenden soň, öz ygtyýarynda galýar.

24. Merkeziň nyşany şekillendirilen, öz ady ýazylan möhür, möhürçesi we resmi kagyzy bar.

25. Merkez Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda, özüne ynanylan emläge eýe bolýar, ulanýar we dolandyrýar hem-de jogapkärçilik çekýär.

Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan

2026-njy ýylyň 7-nji iýulynda 1954 bellige

alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan.

2026-njy ýylyň 30-njy martynda çykaran 14-iş belgili

B U Ý R U G Y

«Türkmenistanyň Adalat ministriniň 2019-njy ýylyň 12-nji martynda çykaran 19-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Bellige alyş kitabynyň ýöredilmeginiň Tertibine we Gozgalmaýan emläge bolan hukuklaryň we onuň bilen bagly geleşikleriň döwlet sanawyndan fiziki we ýuridik şahslaryň maglumat bermek baradaky ýüz tutmalaryny hasaba alyş kitabynyň ýörediliş Tertibine üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda»

2017-nji ýylyň 26-njy awgustynda kabul edilen «Hukuk namalary hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň 30-njy maddasyna, «Gozgalmaýan emläge bolan hukuklaryň we onuň bilen bagly geleşikleriň döwlet tarapyndan bellige alynmagy hakynda», «Notariat we notarial işi hakynda», «Raýat ýagdaýynyň namalary hakynda» Türkmenistanyň kanunlaryna hem-de «Türkmenistanyň Adalat ministrliginiň ýanyndaky Gozgalmaýan emläge bolan hukuklaryň we onuň bilen bagly geleşikleriň döwlet tarapyndan bellige alynmagy baradaky gullugy döretmek hakynda» Türkmenistanyň Prezidentiniň 2015-nji ýylyň 1-nji dekabrynda çykaran 14508-nji kararyna laýyklykda, gozgalmaýan emläge bolan hukuklaryň we onuň bilen bagly geleşikleriň döwlet tarapyndan bellige alynmagy bilen bagly işi kämilleşdirmek maksady bilen buýurýaryn:

1. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2019-njy ýylyň 3-nji aprelinde 1206 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Gozgalmaýan emläge bolan hukuklaryň we onuň bilen bagly geleşikleriň döwlet sanawynyň resminamalaryny ýöretmegiň Tertiplerini tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Adalat ministriniň 2019-njy ýylyň 12-nji martynda çykaran 19-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan:

1) Bellige alyş kitabynyň ýöredilmeginiň Tertibinde: 

a) mazmunynda «Türkmenistanyň Oba hojalyk we daşky gurşawy goramak ministrligi» diýen sözleri «Türkmenistanyň Oba hojalyk ministrligi» diýen sözler bilen çalşyrmaly;

b) XXXI babynyň adyny şu görnüşde beýan etmeli:

«XXXI bap. Gozgalmaýan emläge bolan hukuklaryň we onuň bilen bagly geleşikleriň döwlet tarapyndan bellige alynmagy işinde sanly ulgamyň ulanylmagy»;

ç) dört ýüz on birinji böleginden öň şu mazmunly birinji paragrafyň adyny goşmaly:

«§1.Internet torunyň üsti bilen Gullugyň resmi web-saýty arkaly göni tertipde hukuk hyzmatlaryň alnyp barylmagynyň Tertibi»;

d) dört ýüz ýigrimi bäşinji böleginden soň şu mazmunly ikinji paragrafy goşmaly:

«§2. Döwlet sanawyny alyp barmak üçin sanly ulgamyň içki torunda ornaşdyrylan programma üpjünçiligi arkaly döwlet we hususy notariuslardan maglumatlaryň we Türkmenistanyň Adalat ministrliginiň Raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgysynyň müdirliginden resminamalaryň (güwänamalaryň) alynmagy

4251. Döwlet sanawyny alyp barmak üçin ýüz tutan fiziki ýa-da ýuridik şahsa (mundan beýläk – ýüz tutýan şahs) degişli resminamalary (güwänamalary) ýa-da maglumatlary ýok bolsa Gulluk, Gullugyň müdirlikleri, Gullugyň degişli ýerli edaralarynyň we Gullugyň Arkadag şäheriniň müdirliginiň döwlet bellige alyjylary bu resminamalaryň (güwänamalaryň) ýa-da maglumatlaryň kagyz we (ýa-da) sanly ulgamyň içerki torunda ornaşdyrylan programma üpjünçiligi (mundan beýläk - programma üpjünçiligi) arkaly elektron görnüşini degişlilikde döwlet we hususy notariuslardan (mundan beýläk – notariuslar), Türkmenistanyň Adalat ministrliginiň Raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgysynyň müdirliginden (mundan beýläk – RÝNÝ müdirligi) alyp bilerler.

4252. Döwlet bellige alyjylary notariuslardan programma üpjünçiligi arkaly şu maglumatlarynyň elektron görnüşini Notariatyň bir bitewi maglumat ulgamyndan görüp bilerler:

1) ynanç hatlary barada (tassyklanan we ýatyrylan wagty, ynanç hatyny tassyklan notariusyň familiýasy, ady, atasynyň ady, Sanawda bellige alnan tertip belgisi barada, eger ynanç hatynyň ýatyrylan halatynda, ynanç hatynyň ýatyrylandygy barada şol sanawa maglumatlaryň girizilen senesi we wagty barada);

2) kanunda bellenilen halatlarda gozgalmaýan emläge gadaganlyk girizilendigi barada;

3) açylan miras işleri barada.

4253. Döwlet bellige alyjylary tarapyndan RÝNÝ müdirliginden resminamalaryň (güwänamalaryň) kagyz we programma üpjünçiligi arkaly elektron görnüşiniň alynmagy üçin raýatyň arzasy esas bolup durýar.

4254. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2022-nji ýylyň 28-nji iýulynda 1627 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet belligine alynmagy bilen bagly arzalaryň, raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet belligine alnandygyny ýa-da alynmandygyny tassyklaýan resminamalaryň hem-de raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgylary bilen bagly beýleki maglumatlaryň görnüşlerini tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Adalat ministriniň 2022-nji ýylyň 5-nji iýulynda çykaran 24-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet belligine alynmagy bilen bagly arzalaryň, raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet belligine alnandygyny ýa-da alynmandygyny tassyklaýan resminamalaryň hem-de raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgylary bilen bagly beýleki maglumatlaryň görnüşlerine laýyklykda, RÝNÝ müdirliginden alynjak resminamalar (güwänamalar) üçin maglumatlaryň görnüşlerine laýyklykda ýüz tutýan şahsyň arzasy esasynda döwlet bellige alyjysy sargyt edýär.

Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2020-nji ýylyň 23-nji iýunynda 1344 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Türkmenistanyň Adalat ministrliginiň Raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgysynyň müdirligi tarapyndan hyzmatlaryň edilendigi üçin tölegleriň möçberini hem-de olary almagyň tertibini tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Adalat ministriniň 2020-nji ýylyň 4-nji iýunynda çykaran 27-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Türkmenistanyň Adalat ministrliginiň Raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgysynyň müdirligi tarapyndan hyzmatlaryň edilendigi üçin tölegleriň möçberine laýyklykda, ýüz tutýan şahsdan döwlet bellige alyjylary tarapyndan degişli töleg alynýar.

4255. Ýüz tutýan şahs arzanyň ýanyna şu aşakdaky degişli resminamalary goşýar:

1) Pasport ýa-da şahsyýetini tassyklaýan beýleki resminamanyň nusgasy; 

2) dogluş hakynda şahadatnamasynyň nusgasy (zerurlyk bolan halatynda);

3) eger nika bozulan bolsa – nikanyň bozulandygy hakynda şahadatnamanyň nusgasy; 

4) eger är-aýalyň biri ölen bolsa – ölüm hakynda şahadatnamanyň nusgasy;

5) raýat ýagdaýynyň namalary bilen bagly resminamalaryň (güwänamalaryň) berilmegi üçin edilen hyzmatlar bilen bagly tölegiň tölenilendigini tassyklaýan resminama;

6) ynanç haty (eger-de ýüz tutmaklyk ynanç haty esasynda amala aşyrlan bolsa).

Döwlet bellige alyjylary arzanyň we şu bölegiň birinji tesiminiň bentlerinde görkezilen resminamalaryň suratlandyrylan elektron görnüşindäki (skanirlenen) şekilini programma üpjünçiligi arkaly RÝNÝ müdirligine ugratmak bilen sargyt edýär.

Sargytda döwlet bellige alyjylary tarapyndan maglumatlaryň soralýan döwri hem-de sargydy iberen adamyň familiýasy, ady, atasynyň ady we wezipesi görkezilmelidir.

4256. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2024-nji ýylyň 24-nji iýulynda 1815 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet tarapyndan bellige alynmagynyň tertibi hakynda Düzgünnamany ulanmak boýunça Gözükdirijini tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Adalat ministriniň 2024-nji ýylyň 5-nji iýunynda çykaran 10-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet tarapyndan bellige alynmagynyň tertibi hakyndaky Düzgünnamany ulanmak boýunça Gözükdirijä laýyklykda, RÝNÝ müdirligi tarapyndan sargyt esasynda taýýarlanan resminamalaryň (güwänamalaryň) suratlandyrylan elektron görnüşindäki (skanirlenen) şekili programma üpjünçiligi arkaly sargyt eden degişli döwlet bellige alyjylaryna iberilýär.

4257. Programma üpjünçiligi arkaly sargytlary we resminamalary alyşmak boýunça işlere Gullugyň Baş döwlet bellige alyjysy, Gullugyň müdirlikleriniň we Gullugyň Arkadag şäheriniň müdirliginiň degişli döwlet bellige alyjysy gözegçilik edýär.

Programma üpjünçiligi arkaly sargytlary we resminamalary alyşmak boýunça işler Türkmenistanyň şahsy maglumatlar çygryndaky kanunçylygyň talaplaryny ýerine ýetirmek bilen ýerine ýetirilmelidir.

4258. Döwlet bellige alyjylary tarapyndan programma üpjünçiligi arkaly iberilen arzalar we onuň ýanyna goşulan resminamalaryň asyl nusgalary sargydyň iberilen gününden başlap 15 (on bäş) senenama günüň dowamynda, sargydyň iberilen çägi boýunça jemlenilip, degişlilikde Gulluk, Gullugyň müdirlikleri we Gullugyň Arkadag şäheriniň müdirligi tarapyndan RÝNÝ müdirligine iberilýär. 

4259. RÝNÝ müdirligi sargydyň iberilen gününden başlap 15 (on bäş) senenama günüň dowamynda, resminamalaryň (güwänamalaryň) asyl nusgalaryny sargydyň iberilen çägi boýunça bölmek bilen degişlilikde Gulluk, Gullugyň müdirlikleriniň we Gullugyň Arkadag şäheriniň müdirliginiň üsti bilen döwlet bellige alyjylaryna gowşurýar.»;

2) Gozgalmaýan emläge bolan hukuklaryň we onuň bilen bagly geleşikleriň döwlet sanawyndan fiziki we ýuridik şahslaryň maglumat bermek baradaky ýüz tutmalaryny hasaba alyş kitabynyň ýörediliş Tertibinde:

a) ýigrimi bäşinji böleginiň 2-nji bendinde «(şu Tertibe 8-nji goşundy)» diýen sözleri «(şu Tertibe 8-nji goşundy, mundan beýläk – Göçürme maglumat)» diýen sözler bilen çalşyrmaly;

b) ýigrimi sekizinji bölekden soň şu mazmunly V baby goşmaly:

«V bap. Notariuslara programma üpjünçiligi arkaly Göçürme maglumatyň berilmeginiň tertibi

29. Sanly ulgamyň içerki torunda ornaşdyrylan programma üpjünçiligi (mundan beýläk - programma üpjünçiligi) arkaly Göçürme maglumaty sargyt etmeklik Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2023-nji ýylyň 9-njy awgustynda 1726 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Notarial hereketlerini amala aşyrmagyň tertibi hakynda düzgünnamany tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Adalat ministriniň 2023-nji ýylyň 27-nji iýulynda çykaran 42-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Notarial hereketlerini amala aşyrmagyň tertibi hakynda düzgünnama laýyklykda notarial edaralarynyň döwlet notariuslary, hususy notariuslar (mundan beýläk – notariuslar) tarapyndan amala aşyrylyp bilner. 

30. Notariuslar tarapyndan berlen sargyt esasynda degişli Gullugyň müdirlikleriniň, Gullugyň ýerli edarasynyň ýa-da Gullugyň Arkadag şäheriniň müdirliginiň döwlet bellige alyjysy tarapyndan Göçürme maglumat programma üpjünçiligi arkaly 3 (üç) iş gününiň dowamynda taýýarlanylýar. 

31. Taýýarlanylan Göçürme maglumata döwlet bellige alyjysy tarapyndan gol çekilýär we onuň möhüri bilen berkidilýär.

32. Döwlet bellige alyjysy Göçürme maglumatyň suratlandyrylan elektron görnüşindäki (skanirlenen) şekilini programma üpjünçiliginiň üsti bilen sargyt eden notariusa iberýär.

33. Notariuslar tarapyndan degişli döwlet notarial edarasynyň üsti bilen programma üpjünçiligi arkaly iberilen sargytlaryň (arzanyň we onuň ýanyna goşulan resminamalaryň) asyl nusgalary sargydyň iberilen gününden başlap 15 (on bäş) senenama günüň dowamynda degişlilikde Gulluga, Gullugyň müdirliklerine, Gullugyň Arkadag şäheriniň müdirligine iberilýär. 

34. Gullugyň, Gullugyň müdirlikleriniň, Gullugyň Arkadag şäheriniň müdirliginiň döwlet bellige alyjylary sargytlar boýunça berlen Göçürme maglumatlaryň asyl nusgalaryny sargydyň iberilen gününden başlap 15 (on bäş) senenama günüň dowamynda degişli döwlet notarial edarasynyň üsti bilen notariuslara iberýär.

35. Göçürme maglumatyň esassyz berilmezligi ýa-da nädogry berilmegi Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda jogapkärçilige eltýär.».

2. Şu buýrugyň ýerine ýetirilişine ministriň orunbasarlary, Gullugyň Baş döwlet bellige alyjysy gözegçilik etmeli.

Ministr                                                                           M.Taganow

Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan

2026-njy ýylyň 2-nji iýulynda 1953 bellige

alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan.

2026-njy ýylyň 30-njy martynda çykaran 15-iş belgili

B U Ý R U G Y

«Türkmenistanyň Adalat ministriniň 2024-nji ýylyň 5-nji iýunynda çykaran 10-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet tarapyndan bellige alynmagynyň tertibi hakynda Düzgünnamany ulanmak boýunça Gözükdirijisine goşmaçalar girizmek hakynda»

2017-nji ýylyň 26-njy awgustynda kabul edilen «Hukuk namalary hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň 30-njy maddasyna, 2019-njy ýylyň 30-njy noýabrynda kabul edilen «Raýat ýagdaýynyň namalary hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna, «Raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet tarapyndan bellige alynmagynyň tertibi hakynda Düzgünnamany tassyklamak barada» Türkmenistanyň Prezidentiniň 2024-nji ýylyň 2-nji ýanwarynda çykaran 834-nji karary bilen tassyklanan, Raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet tarapyndan bellige alynmagynyň tertibi hakynda Düzgünnama hem-de «Türkmenistanyň adalat edaralarynyň işini kämilleşdirmek hakynda» Türkmenistanyň Prezidentiniň 2016-njy ýylyň 4-nji oktýabrynda çykaran 14970-nji karary bilen tassyklanan, Türkmenistanyň Adalat ministrligi hakynda Düzgünnama laýyklykda, şeýle hem Raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet tarapyndan bellige alynmagynyň tertibi hakynda Düzgünnamany ulanmak boýunça Gözükdirijini kämilleşdirmek maksady bilen, buýurýaryn:

1. Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2024-nji ýylyň 24-nji iýulynda 1815 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet tarapyndan bellige alynmagynyň tertibi hakynda Düzgünnamany ulanmak boýunça Gözükdirijini tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Adalat ministriniň 2024-nji ýylyň 5-nji iýunynda çykaran 10-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet tarapyndan bellige alynmagynyň tertibi hakynda Düzgünnamany ulanmak boýunça Gözükdirijiniň bir ýüz ýetmiş ikinji böleginden soň şu mazmunly IX1 baby goşmaly:

«IX1 bap. Raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet belligine alnandygy baradaky resminamalary (güwänamalary) sanly elektron aragatnaşyk ulgamynyň üsti bilen bermegiň tertibi

1721. RÝNÝ müdirligi tarapyndan, Türkmenistanyň Adalat ministrliginiň ýanyndaky Gozgalmaýan emläge bolan hukuklaryň we onuň bilen bagly geleşikleriň döwlet tarapyndan bellige alynmagy baradaky gullugyň (mundan beýläk - Gulluk), welaýatlarda, welaýat hukukly we döwlet ähmiýetli şäherlerde döredilýän müdirlikleriniň (mundan beýläk - Gullugyň müdirlikleri), ýerli edaralarynyň döwlet belligine alyjylarynyň we döwlet hem-de hususy notariuslarynyň (mundan beýläk - sargyt edýän şahslar) sargytlary esasynda gelen arzanyň we onuň ýanyna goşulan resminamalar (mundan beýläk - sargyt) esasynda Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2022-nji ýylyň 28-nji iýulynda 1627 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet belligine alynmagy bilen bagly arzalaryň, raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet belligine alnandygyny ýa-da alynmandygyny tassyklaýan resminamalaryň hem-de raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgylary bilen bagly beýleki maglumatlaryň görnüşlerini tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Adalat ministriniň 2022-nji ýylyň 5-nji iýulynda çykaran 24-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet belligine alynmagy bilen bagly arzalaryň, raýat ýagdaýynyň namalarynyň döwlet belligine alnandygyny ýa-da alynmandygyny tassyklaýan resminamalaryň hem-de raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgylary bilen bagly beýleki maglumatlaryň görnüşlerinde bellenilen degişli resminamalary (güwänamalary) (mundan beýläk - resminamalary (güwänamalary)) kagyz we sanly ulgamyň içerki torunda ornaşdyrylan programma üpjünçiligi (mundan beýläk - programma üpjünçiligi) arkaly suratlandyrylan elektron görnüşindäki (skanirlenen) şekili berlip bilner.

1722. Sargyt edýän şahslar tarapyndan Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2019-njy ýylyň 3-nji aprelinde 1206 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Gozgalmaýan emläge bolan hukuklaryň we onuň bilen bagly geleşikleriň döwlet sanawynyň resminamalaryny ýöretmegiň Tertiplerini tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Adalat ministriniň 2019-njy ýylyň 12-nji martynda çykaran 19-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Bellige alyş kitabynyň ýöredilmeginiň Tertibine we Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2023-nji ýylyň 9-njy awgustynda 1726 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Notarial hereketlerini amala aşyrmagyň tertibi hakynda düzgünnamany tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Adalat ministriniň 2023-nji ýylyň 27-nji iýulynda çykaran 42-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Notarial hereketlerini amala aşyrmagyň tertibi hakynda düzgünnama laýyklykda, sargytlar amala aşyrylýar. 

RÝNÝ müdirliginden resminamalary (güwänamalary) almak üçin Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2020-nji ýylyň 23-nji iýunynda 1344 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, «Türkmenistanyň Adalat ministrliginiň Raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgysynyň müdirligi tarapyndan hyzmatlaryň edilendigi üçin tölegleriň möçberini hem-de olary almagyň tertibini tassyklamak hakynda» Türkmenistanyň Adalat ministriniň 2020-nji ýylyň 4-nji iýunynda çykaran 27-iş belgili buýrugy bilen tassyklanan, Türkmenistanyň Adalat ministrliginiň Raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgysynyň müdirligi tarapyndan hyzmatlaryň edilendigi üçin tölegleriň möçberine laýyklykda, sargyt edýän şahslar tarapyndan ýüz tutýan şahsdan tölegler alynýar. 

1723. RÝNÝ müdirligi tarapyndan sargytlary seljermek, degişli resminamalary (güwänamalary) kagyz görnüşinde resmileşdirmek işlerini amala aşyrmak we onuň programma üpjünçiligi arkaly suratlandyrylan elektron görnüşindäki (skanirlenen) şekilini bermek boýunça jogapkär işgäri (mundan beýläk - jogapkär işgär) bellenilýär. 

Sargyt edilýän resminamalar (güwänamalar) babatda gözleg işlerini gysga wagtda amala aşyrmak üçin sargytda görkezilen maglumatlar takyk bolmalydyr. Sargyt edýän şahslar tarapyndan sargytda maglumatlaryň soralýan döwri hem-de sargydy iberen jogapkär adamyň familiýasy, ady, atasynyň ady we wezipesi görkezilmelidir. 

1724. RÝNÝ müdirligine sargyt edýän şahslardan programma üpjünçiligi arkaly sargytlar gelip gowşandan soň, jogapkär işgär tarapyndan 3 (üç) iş gününiň dowamynda seredilýär we degişli resminama (güwänama) taýýarlanylýar. Taýýarlanylan resminamanyň (güwänamanyň) suratlandyrylan elektron görnüşindäki (skanirlenen) şekili programma üpjünçiligi arkaly sargyt edýän şahslara iberilýär. 

1725. Sargyt esasynda RÝNÝ müdirligi tarapyndan iberilýän resminamalar (güwänamalar) Türkmenistanyň şahsy maglumatlar çygryndaky kanunçylygyň talaplaryny ýerine ýetirmek bilen iberilmelidir. 

Programma üpjünçiligi arkaly iberilen resminamada (güwänamada) nädogry maglumatyň berilmegi üçin jogapkär işgär Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda jogapkärçilik çekýär.

1726. Sargyt edýän şahslar tarapyndan programma üpjünçiligi arkaly iberilen sargytlaryň (arzanyň we onuň ýanyna goşulan resminamalaryň) asyl nusgalaryny, sargydyň iberilen gününden başlap 15 (on bäş) senenama günüň dowamynda, sargydyň iberilen çägi boýunça degişlilikde Gulluk, Gullugyň müdirlikleri we Aşgabat şäher döwlet notarial edarasy, Arkadag şäheriniň adalat müdirligi hem-de welaýat adalat bölümleri tarapyndan jemlenilip RÝNÝ müdirligine iberilýär.

RÝNÝ müdirligi tarapyndan sargydyň iberilen gününden başlap 15 (on bäş) senenama günüň dowamynda, resminamalaryň (güwänamalaryň) asyl nusgalaryny sargydyň iberilen çägi boýunça bölmek bilen degişlilikde Gullugyň, Gullugyň müdirlikleriniň we Aşgabat şäher döwlet notarial edarasynyň, Arkadag şäheriniň adalat müdirliginiň hem-de welaýat adalat bölümleriniň üsti bilen sargyt edýän şahslara iberilýär. 

1727. Programma üpjünçiligi arkaly sargytlar babatda ýerine ýetirilen resminamalar (güwänamalar) boýunça her aýda RÝNÝ müdirligi tarapyndan deňeşdirme işleri geçirilip, hasabat jemlenýär.».

2. Şu buýrugyň ýerine ýetirilişine ministriň orunbasarlary we Türkmenistanyň Adalat ministrliginiň Raýat ýagdaýynyň namalarynyň ýazgysynyň müdirliginiň müdiri gözegçilik etmeli.

Ministr                                                                                       M.Taganow

Ylalaşyldy:

Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň 

Başlygynyň orunbasary, 

Türkmenistanyň Daşary işler ministri                                        R.Meredow

«30» mart 2026 ý.

Türkmenistanyň Milli howpsuzlyk ministri                              D.Meredow

«30» mart 2026 ý.

Türkmenistanyň Içeri işler ministri                                           M.Hydyrow

«30» mart 2026 ý.

Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa 

gullugynyň başlygy                                                                 A.Sazakow

«30» mart 2026 ý.

Türkmenistanyň Statistika baradaky 

döwlet komitetiniň başlygy                                               D.Amanmuhammedow

«30» mart 2026 ý.

Ahal welaýatynyň häkimi                                                     T.Nurmyradow

«30» mart 2026 ý.

Balkan welaýatynyň häkimi                                                 H.Aşyrmyradow

«31» mart 2026 ý.

Daşoguz welaýatynyň häkimi                                              D.Babaýew

«31» mart 2026 ý.

Lebap welaýatynyň häkimi                                                  D.Genjiýew

«31» mart 2026 ý.

Mary welaýatynyň häkimi                                                   D.Annaberdiýew

«31» mart 2026 ý.

Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan

2026-njy ýylyň 2-nji iýulynda 1952 bellige

alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan.